Het toeslagenschandaal wordt steeds schandaliger. Onlangs heeft Trouw onthuld dat ambtenaren van de Dienst Toeslagen weigerden toeslagenouders uit te leggen waarom zij van fraude verdacht werden, informatie waar zij volgens de wet recht op hebben. In het door Trouw op grond van de WOO achterhaalde memo staat dat de Dienst géén documenten verschaft die onderbouwen waarom ouders het stempel ‘Opzet / Grove Schuld’ kregen. De reden hiervoor is ‘een interne werkafspraak’. De Dienst neemt voor lief dat deze werkafspraak in strijd is met de wet. De afspraak is aan het begin van de toeslagenaffaire gemaakt en was vorig jaar september nog steeds van kracht met als gevolg dat de hersteloperatie nog steeds niet goed uitgevoerd kon worden. Want ‘zonder volledige informatie kan een advocaat gedupeerde ouders niet goed bijstaan. Bovendien kan een rechter dan niet goed beoordelen in hoeverre de overheid ouders onrechtmatig heeft behandeld,’ zegt advocaat Khadija Bozia.
Het is niet het eerste geval van geheimhouding in de Toeslagenaffaire. Het meest bekend is het memo van toenmalig ambtenaar, nu staatssecretaris Sandra Palmen uit 2017. Zij schreef toen al dat dat de Belastingdienst “laakbaar” had gehandeld bij de stopzetting van kinderopvangtoeslag en dat ouders gecompenseerd moesten worden voor het handelen van de dienst. Er werd niets mee gedaan. Pas kort voor de verhoren van de parlementaire ondervragingscommissie, in oktober 2020, werd het memo openbaar, na vragen van het Kamerlid Pieter Omtzigt. Nu moet Palmen zich in haar nieuwe functie verantwoorden over het recent opgedoken memo. Volgens haar gaat het om ‘een discussiestuk’ dat nooit ter besluitvorming aan haar is voorgelegd. Er zou een verbeterde versie zijn van de werkwijze, maar die werd kennelijk ook vorig najaar nog altijd niet goed toegepast.
De wanorde bij de Belastingdienst is compleet. Overigens niet alleen ten koste van de toeslagenouders. Het kan ook ten koste van de schatkist. Vorig jaar kwam uit de doofpot van het ministerie van Financiën (foto) het bericht dat mogelijk duizenden mensen ten onrechte als gedupeerde in het Toeslagenschandaal zijn aangemerkt en financieel gecompenseerd. Een intern rapport hierover is door het ministerie maandenlang geheim gehouden. Het zou om „heel veel ouders” gaan wier aanvraag met de juiste informatie waarschijnlijk anders was beoordeeld. Het ministerie had wel degelijk bewijs kunnen leveren over verstuurde rappelbrieven, die betrokkenen naar eigen zeggen niet zouden hebben ontvangen. Ze hoeven het ten onrechte verstrekte compensatiegeld niet terug te betalen.
Dat de administratie van de Belastingdienst niet op orde blijkt te zijn is één ding. Dat het ministerie daarover nog steeds niet transparant is lijkt me een zonde die zwaarder telt. Het suggereert dat de politiek beleden openheid en de noodzakelijke cultuuromslag in het ambtelijk apparaat nog steeds ver weg zijn.
Rutte III struikelde indertijd over het schandaal. Juist ook vanwege het achterhouden van informatie. Wat hebben Jetten, Bontebal en Yesilgöz hiervan geleerd?
Regeerakkoord
In het regeerakkoord van de minderheidscoalitie D66/VVD/CDA komt het woord openbaarheid niet voor. Wel staat er dat de regering in navolging van Estland alle overheidsdiensten online toegankelijk wil maken. Nog afgezien van dit bewijs van achterlijkheid (in Estland dateert de digitale overheid van vlak na de eeuwwisseling) zegt dit nog niets over transparantie van het bestuur. Onder het kopje ‘Een betrouwbare en menselijke overheid’ staat de invoering van een lobbyregister aangekondigd, maar ook dat is te zien als een hoogst urgente ‘inhaalslag’ voor een open overheid. Er staat als voorbehoud bij dat het register ‘praktisch en werkbaar moet zijn voor zowel overheid als belangenbehartigers’. Nog meer vage praat: de Wet Open Overheid moet beter toepasbaar gemaakt worden op basis van de evaluatie (verwacht in 2026). ‘In de tussentijd werken we aan de uitvoerbaarheid, onder andere door de informatiehuishouding beter op orde te krijgen en beter gebruik te maken van kunstmatige intelligentie.’ Over gebreken in de informatiehuishouding en kaasstolpgedrag dat ten koste gaat van de veiligheid schrijft Sargasso al zo’n twintig jaar.
Verwacht dus niet te veel van dit kabinet als het gaat om de informatiehuishouding en openbaarheid van bestuur.
Over het toeslagenschandaal staat in het regeerakkoord: ‘herstel van de financiële en emotionele schade is nodig en urgent. De lessen uit de parlementaire enquête en ondervraging verdienen daarom opvolging.’ Dat ligt dan op het bordje van de herbenoemde (tijdelijke?) staatssecretaris Palmen (partijloos). In het vorige kabinet is zij daar nog niet veel mee opgeschoten. Het eindrapport van de enquetecommissie is inmiddels twee jaar oud. De nieuwe regering kondigt nu een ingrijpende herziening aan van het belasting- en toeslagenstelsel. ‘Nodig en urgent’ is vooral een verantwoordelijke, rechtvaardige en controleerbare belastingdienst. Het valt te betwijfelen of het nieuwe kabinet dit voor elkaar kan krijgen.
[overgenomen van Free Flow of Information]
Reacties (4)
Jos, heb je ook ideeën over wat er hierover geregeld had kunnen worden in het regeerakkoord? Dat lijkt mij nog niet zo makkelijk.
Neem het eerste voorbeeld. Ik begrijp dat het probleem daar was dat er ergens in de ambtelijke organisatie is besloten om zich niet aan de wet te houden. Een wet aanpassen helpt dan niet, want dit was blijkbaar al goed geregeld in de wet. Wat zou je dan moeten doen? Ambtenaren meer op hun vingers kijken, met mogelijk consequenties voor hun privacy als werknemer? Strenger straffen?
En de puinhoop bij de Belastingdienst is nou eenmaal niet met terugwerkende kracht op te lossen. En dus zal het vaak moeilijk zijn om snel duidelijkheid te krijgen over zo’n kwestie als de onterecht betaalde vergoedingen. Juist vanwege de ontstane puinhoop vind ik het wel begrijpelijk dat verantwoordelijke politici zo’n kwestie maar liever nog een keer willen checken en dubbelchecken voordat ze ermee naar buiten komen. Want je weer maar nooit of het toch weer anders blijkt te zitten, en dan zouden ze weer een groep echte slachtoffers hebben aangemerkt als fraudeurs. Al begrijp ik ook dat “meer onderzoek” ook een makkelijk excuus kan zijn om informatie nog maar even niet naar buiten te brengen.
Maar het is allemaal niet zo zwart-wit. De voorbeelden die je noemt vind ik in elk geval niet de meest gelukkige om je punt te maken.
Er zijn ongetwijfeld juridische en organisatorische maatregelen te bedenken om de openbaarheid van het bestuur te verbeteren. Maar ik geloof niet dat daar het echte probleem zit. Dat zit ‘m toch vooral in die verdomde bestuurscultuur. En die verander je niet met papieren plannen of afspraken. Dat is de denkfout die Omtzigt maar bleef maken. Bestuurscultuur gaat over gedrag, eerst en vooral van politici. Jetten en Bontenbal hebben plechtig beloofd dat ze het op dat punt beter zullen doen dan hun voorgangers. Dat zullen ze waar moeten maken. We zullen gaan zien of dat lukt. En zo ja, of zo ook die derde regeringspartij een beetje in het gareel weten te houden. Gezien het nietsontziende machiavellisme van die derde partij zou daar wel eens de grootste bedreiging kunnen zitten.
Mijn punt is precies dat er geen enkele aanwijzing is dat Jetten en Bontebal (de dritte im Bunde noem je wijselijk niet) het beter gaan doen. Ik zie zelfs geen belofte. Die ‘verdomde bestuurscultuur’ kan natuurlijk best aangepakt worden door politici die dat echt willen en durven. Ben bang dat dat voorlopig binnen de Haagse kaasstolp niet wordt opgelost.
Ik ben ook allesbehalve optimistisch. Maar een kabinet dat nog moet beginnen verdient wel een klein beetje voordeel van de twijfel, zou ik zeggen. Misschien leg ik de lat ook wel wat lager dan jij. Volledige transparantie zal er niet komen. Het zou al heel wat zijn als het onjuist of onvolledig informeren van de Kamer weer de politieke doodzonde wordt die het altijd was. Makkelijk zal dat niet worden, met een partij in de regering die eraan gewend is geraakt dat hun leider wegkomt met chronisch geheugenverlies.
Wel is het zo dat Jetten en Bontenbal duidelijk hebben gezegd dat ze het anders wilden doen, toen ze aan hun gezamenlijke opzet voor een regeerakkoord begonnen. Bontenbal presenteerde zich daarvoor al als iemand die niet mee wilde doen aan “Haagse spelletjes”. Maar afgaande op het regeerakkoord laten ze zich wel heel makkelijk inpakken door de partij die die spelletjes wel blijft spelen.
Overigens zal die kabinet minder makkelijk weg kunnen komen met het misleiden van de Kamer, omdat ze geen meerderheid hebben. Ze kunnen het dus niet met zijn drieën onderling regelen.