Medicijnresten in grondwater

ACHTERGROND - In Nederland zijn medicijnresten in het grondwater gevonden. Dat zei Lieve Declercq, voorzitter van de directie van waterbedrijf Vitens, eind januari tijdens een hoorzitting over geneesmiddelen en waterkwaliteit in de Tweede Kamer. Tweederde van de Nederlandse gezinnen gebruikt drinkwater dat uit de grond komt. Op dit moment zijn de installaties die het grondwater zuiveren niet voldoende ingericht om de medicijnresten eruit te halen. Ofschoon medicijnresten op dit moment niet een acuut gevaar voor de mens vormen, roepen verschillende partijen op tot maatregelen om mogelijk schadelijke effecten op lange termijn voor te zijn.

Om medicijnresten uit grondwater te verwijderen is volgens Vitens aanpassing van de installaties noodzakelijk. Dat zal een forse kostenstijging betekenen. Een woordvoerder van het bedrijf laat weten dat de consument uiteindelijk voor de kosten zal opdraaien indien het probleem vooruit wordt geschoven. De klant zal dit volgens hem merken door een forse verhoging van de waterrekening. Tweede Kamerlid Carla Dik- Faber (ChristenUnie) initieerde de hoorzitting. ‘Ik ben erg geschrokken van het feit dat er ook medicijnresten in het grondwater gevonden zijn. Het maakt mij duidelijk dat we als overheid nú moeten ingrijpen.’

Lange termijn

Het probleem van de medicinale vervuiling is met dit nieuwe wapenfeit letterlijk én figuurlijk op een dieper niveau gekomen.Vervuild grondwater (en daarmee drinkwater) heeft gevolgen voor de mens. Het gaat weliswaar om lage concentraties die de volksgezondheid niet direct lijken te schaden, maar we kunnen niet weten welke gevolgen dat op de lange termijn heeft. De Rijksdienst voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) sprak al in 1999 over chronische gevolgen die het voor de mens verwacht. ‘Potentiële humane risico’s zijn: ontwikkeling van allergische, genotoxiciteit en de overdracht van resistentiegenen,’ staat er in het rapport. Sindsdien is het medicijngebruik in Nederland alsmaar gestegen. Met de vergrijzing en de daaruit voortvloeiende verdere stijging van het medicijngebruik, zal de watervervuiling alleen maar verder toenemen. En daarmee de noodzaak om het water beter te reinigen.

Wateronderzoeksbureau ’s KWR en STOWA publiceerden in 2013 een rapport over geneesmiddelen in de waterketen. Hierin concluderen zij onder andere  dat er veel bekend is van het vóórkomen en gedrag van geneesmiddelen in de waterketen, maar dat de kennis van de risico’s beperkter is. Op dit moment bestaan volgens het rapport binnen de wettelijke kaders nog geen normen voor geneesmiddelen in de waterketen. Signalerings- en streefwaarden worden echter regelmatig overschreden, zo schrijven de onderzoekers.

Wie gaat dat betalen?

Michaël Bentvelsen van de Unie van Waterschappen, de landelijke koepelorganisatie van de waterschappen: ‘De oplossing ligt volgens ons op twee niveaus, dat van de bronmaatregelen en dat van de waterzuivering. Als je naar de bron kijkt, kun je wellicht stimuleren dat bepaalde medicijnen terughoudend ingezet worden of dat er zogenaamde groenere medicijnen geproduceerd gaan worden die beter afbreekbaar zijn. Alleen gaat het hier om medicijnen en mensen gebruiken die om beter te worden. Daarom zijn bronmaatregelen in deze tóch moeilijker dan bij andere vervuilende stoffen. Een tweede oplossing is waterzuivering maar dat kost geld. Dan kom je bij de tweede vraag, wie gaat dat betalen?’

Bentvelsen schat dat extra zuivering om de medicijnresten te verwijderen uit het oppervlakte- en grondwater wel honderden miljoenen euro’s per jaar zou kunnen kosten. De Unie van Waterschappen opperde tijdens de hoorzitting om een farmaceutisch fonds op te richten waardoor farmaceutische bedrijven meebetalen aan het oplossen van de problemen.

Carla Dik- Faber heeft daar wel oren naar. Dik- Faber: ‘Het idee van een fonds waarin alle betrokken partijen meebetalen, spreekt mij erg aan. Ik ben van mening dat iedereen hierin zijn verantwoordelijkheid moet nemen. De farmaceutische industrie, de apothekers, maar ook bijvoorbeeld de waterschappen, de ziekenhuizen en de overheid.’ Op de vraag wat zij vindt van het idee dat de vervuiler betaalt, daarmee uitkomend bij de farmaceutische industrie als bron zegt zij: ‘Er is hier moeilijk aan te geven wie de bron is. De medicijnfabrikanten produceren weliswaar, maar ook de apothekers spelen een rol doordat ze medicijnen niet willen terugnemen en huisartsen die soms te hoge aantallen voorschrijven.’

Verkennen

De hoorzitting was niet de eerste keer dat het onderwerp ter sprake kwam in de Tweede Kamer. Er zijn al in 2007 en 2010 Kamerbrieven over het onderwerp geweest. Staatssecretaris Mansveld van Infrastructuur en Milieu schreef vorig jaar in reactie hierop aan de Tweede Kamer dat zij zich bewust is dat risico’s als gevolg van de aanwezigheid van geneesmiddelen in het milieu niet zijn uit te sluiten. Ze stelt dat ze bij de aanpak van het probleem een brongerichte aanpak prefereert. Zij voorziet tegelijkertijd dat dit niet afdoende zal werken en wil daarom maatregelen in de waterketen verkennen.

Blijft het bij verkennen? De landelijk politiek draalt al jaren om in actie te komen tegen medicinale vervuiling. Bentvelsen: ‘Het is een complex en vaag onderwerp. Niemand weet precies welke invloed de medicijnresten hebben. Er zijn tegelijkertijd resten van meerdere medicijnen én andere vervuilende stoffen in het water aanwezig. Wat doet zo’n mix? Zelfs toxicologische wetenschappers weten niet wat het effect is van blootstelling aan meerdere vervuilende stoffen op hetzelfde moment. Wij maken ons wel degelijk zorgen en hopen dat er vanuit de politiek snel een actieplan komt.’

Europa

Omdat het probleem niet bij de landsgrenzen stopt (via de rivieren komen medicijnresten ons land binnen), kijkt de politiek ook naar Europa. Het Europese Parlement heeft eerder een voorstel om een aantal medicinale stoffen op te nemen op de lijst van prioritaire stoffen afgewezen. Op deze lijst staan stoffen die een groot risico vormen voor het watermilieu en waartegen de lidstaten beheersmaatregelen moeten nemen. Bentvelsen: ‘De Europese Commissie gaf terug dat ze nog niet weet hoe ze dit moet oplossen en dat ze er daarom nog geen norm op zal zetten. Er is aan de lidstaten gevraagd om met een strategie te komen waarin zij de wenselijke normen afzetten tegen de kosten die ze willen uitgeven.’ En zo heeft ook de Europese Commissie het probleem voorlopig voor zich uit geschoven.

Wat is de volgende strategische stap die Dik- Faber wil nemen? ‘Er zijn een aantal oplossingen die we op korte termijn zouden kunnen inzetten. Het meest concreet is om de mensen voor te lichten zodat ze geen medicijnen meer doorspoelen. Verder zouden we de apothekers niet meer voor bedrijfsafval moeten aanslaan bij het inleveren van de medicijnen bij een afgiftepunt. Die belasting is namelijk een reden voor de apotheker om geen medicijnen te willen innemen. Ik zal het onderwerp beslist op de agenda zetten bij de staatssecretaris en de minister. Tijdens de hoorzitting kwam een breed gedragen oproep aan de overheid om regie te nemen. Dat mag het kabinet niet negeren.’

  1. 1

    Correctie, het gaat hier om oppervlaktewater en grondwater dat beinvloed wordt door oppervlaktewater:

    Het RIVM stelt dat de geneesmiddelen in zeer lage concentraties voorkomen in oppervlaktewateren en in grondwater dat onder invloed staat van oppervlaktewater. Vitens is een grondwaterbedrijf en heeft, in vergelijking tot waterbedrijven die water winnen uit rivieren, hier dus nagenoeg geen last van. Waar mogelijk gebruiken we het liefst goed door kleilagen beschermd diep grondwater.

    Uit het Vitens-artikel dat je als eerste linkt zelf.

  2. 2

    De meerderheid van de medicijnen die worden gebruikt zijn slaapmiddelen, cholesterol remmers en pijnstillers, dingen die niet zoveel te maken hebben met resistentie, niet ontzettend giftig zijn en waarvan het gebruik flink teruggedrongen zou kunnen worden zonder veel effect op de volksgezondheid (want vaak onnodig of te veel/te langdurig gebruikt of niet nodig als een iets gezondere levensstijl wordt aangehouden).

    Dat de burger zou moeten betalen voor extra waterzuivering lijkt me nogal wiedes: marsmannetjes of kabouters zullen niet voor ons betalen en bedrijven krijgen uiteindelijk ook al hun omzet van burgers. Wat bedoeld wordt is denk ik dat men wil proberen zoveel mogelijk af te snoepen van de wat rijkere burger die aandeelhouder of bestuurder van een bedrijf is, dat kun je maar beperkt doen zonder wereldwijde aanpak en dan nog zal het niet genoeg zijn om de extra waterzuivering volledig te betalen, maar we zien wel hoever men ermee kan komen.

  3. 3

    ‘Het idee van een fonds waarin alle betrokken partijen meebetalen, spreekt mij erg aan.

    Hopla, het zoveelste potje met geld wat weer verkwanseld kan worden aan bestuurlijke onzin. Alsof d’r ondertussen niet genoeg van dat soort potjes zijn.

  4. 4

    Van de week zag ik nog een programma op tv waarin een aantal oudere mensen alle verschillende soorten medicijnen die ze per dag (6-7 soorten) slikken op tafel zette. Nou weet ik toevallig wat ze mijn moeder van 80 allemaal wilden opdringen, inderdaad ook cholesterolverlagers, medicijnen tegen hoge bloeddruk en nog veel meer. En weet je wat ze voelt zich veel beter zonder al die troep! Van die medicijnen tegen hoge bloeddruk kreeg ze een rare kuch die maar niet weg ging. Toevallig zag ik net die week een wetenschappelijk tv-programma van de VPRO over ouderen. Het feit dat de bloeddruk stijgt naarmate je ouder wordt is juist gezond. Dat hoort bij het ouder worden en moet je ook niets tegen slikken, en zo zijn er meer redenen om bepaalde opgedrongen medicijnen NIET te slikken. De farmaceutische maffia heeft het duidelijk goed voor elkaar, we slikken ons een ongeluk om niets. Tja de waarheid is hard maar ik vrees dat het alleen maar nog veel erger zal worden met die grijze golf.

  5. 5

    maar dat de kennis van de risico’s beperkter is

    Goed punt. Dat eerst maar eens gaan uitzoeken? Het kan bijna niet anders dan dat het om zo goed als homeopathische concentraties gaat.

    Of heb ik het mis?

  6. 7

    Welke (groepen) medicijnen en stoffen zijn het – antidepressiva, cholesterolverlagende troep of oestrogenen? – en zijn ze biologisch afbreekbaar of persistent?

    Zolang je niet weet waar je het over hebt is dit roepen over niets. En als je niet weet wat je moet filteren/zuiveren kun je het ook niet filteren/zuiveren.

    Die Europese lijst van stoffen – slechts 33 stuks – heeft echt niet veel om het lijf. Als benzeen niet wordt gekwalificeerd als prioritaire gevaarlijke stof kun je die lijst wel weggooien.

    NB: ik merk dat er steeds meer van dit soort pseudo-artikelen [op Sargasso] worden gepubliceerd: eigenlijk politiek van inhoud maar verpakt alsof er een wetenschappelijk iets, een feit, wordt gepresenteerd. Als je doorleest staat er eigenlijk helemaal niets.

    Alleen dat er een potje moet worden gecreëerd (zie #3) en dat we als overheid nú moeten ingrijpen.

    Hoe verder ik las, hoe krommer mijn tenen werden. Dit gaat dus echt helemaal nergens over, het heeft geen handen, geen voeten, geen handvatten.

  7. 8

    @6: Er wordt in Nederland byzonder weing zoetwatervis gegeten en voor zeevis zou Joosts punt nog eens in overtreffende trap gelden.

  8. 9

    Een andere mogelijkheid is het kraanwater alleen nog te gebruiken om te douchen en kleding te wassen, en het drinkwater per jerry-can in de supermarkt te halen.

    Dat is in Frankrijk al min of meer de gewoonte.

    Het levert wel veel lege flessen op.

  9. 10

    In het artikel wordt nergens gesproken over hoeveel verontreiniging er is.
    In het rapport staat dat er soms tientallen μg/L werden gemeten in oppervlaktewater, oftewel tientallen microgrammen per liter.

    10 μg/L= 0,000 01 gram per liter.

    Er zit bijvoorbeeld meer lood (~30 μg/L) in oppervlaktewater dan medicijnresten.
    Plaatst het bericht een beetje in perspectief…

  10. 11

    @9: Gebaseerd op de onjuiste veronderstelling dat flessenwater beter zou zijn.

    Soms zou je wensen dat iets minder nauwkeurig gemeten wordt. Groot voordeel is dat die metingen aanzienlijk goedkoper zijn.

  11. 12

    @11:

    Het idee is dat alleen flessenwater de extra waterzuiveringen zou hoeven ondergaan (want dat drink je of kook je mee), niet het water dat je gebruikt om kleren te wassen, de wc door te spoelen en te douchen. Drinkwater is maar een klein deel van de totale waterconsumptie en dus kun je de kosten van de vereiste extra waterzuivering drastisch verlagen door drinkwater te scheiden van al het andere water.

  12. 13

    @12: ” kun je de kosten van extra waterzuivering drastisch verlagen door drinkwater te scheiden van andere water”.
    Dubbele distributie van drink- en grijswater blijkt duurder dan extra waterzuivering.

  13. 14

    10 μg/L= 0,000 01 gram per liter.

    Of dat ‘erg’ is, is sterk afhankelijk van de stoffen waar het om gaat. Fentanyl (opiaat-achtige pijnstiller) en LSD zijn beide actief op microgram-niveau (50-250 microgram voor volledige effecten). De LD50 voor dioxines is voor ‘guinea pigs’ 0.5-2ug/kg lichaamsgewicht, voor hamsters 1-5mg kg link. Daarnaast kunnen ophopingseffecten ook optreden.

    Natuurlijk zal het wel loslopen, omdat d’r vooralsnog geen hordes mensen dood neervallen als ze kraanwater drinken. En de effecten van pesticiden en andere vervuiling lijkt me ernstiger dan ‘medicijnen in het drinkwater’ (wat IMO typisch klinkt als een geld-uit-de-zak-klop-actie). Maar dit soort data downplayen omdat het ‘maar’ om microgrammen gaat zonder dat je meer info hebt is ook gewoon populistische nonsens.

  14. 15

    @13:

    Geen idee hoeveel aparte distributie precies zou kosten in Nederland, in warme, droge landen vinden ze het wel de moeite waard, maar Nederland is niet warm of droog. Punt is dat er wel een rationele gedachte zit achter aparte distributie.

  15. 16

    @14: “Daarnaast kunnen ophopingseffecten optreden”
    ‘daarnaast’? De norm is juist gegrond op dat ophopingseffekt.

    @14: “.. zal het wel loslopen, omdat d’r vooralsnog geen hordes mensen dood neervallen als ze kraanwater drinken.”
    Kenmerk van dat ophopingseffekt is dat de gevolgen pas na (zeer) lange tijd zichtbaar worden, waardoor het verband niet opvalt.
    Bij asbest duurde het tientallen jaren voordat het verband herkenbaar werd.

  16. 17

    Dit onderwerp is kul.
    Als Boomkweker heb ik dit onderwerp bestudeert.
    Graag wil ik jullie het een en ander zelf laten onderzoeken.
    Al onze rivier en grondwaternormen zij opgehangen aan het Donau-Maas en Rijn Verdrag 2008.
    Graag wil ik dat jullie kijken naar het staatje op pagina 14 en 15.
    Dit zijn de maximaal toegelaten normen in oppervlakte en gronwater voordat het tot drinkwater verwerkt moet worden.
    Het Donau maas rijn verdrag is opgehangen aan het Europees Kader richtin water.
    Als je dit in toets bij Google vindt je niets.
    Pas na weken heb ik dit gevonden op een Engelse site.
    Richtlijn 98/83/EG van de raad nl
    kijk bij pagina L330/41 de derde regel en lees je,
    de maximaal toegelaten normen in verpakt drinkwater in pakken of flessen.
    Kijk eronder en zie het zelfde rijtje.
    Graag wil ik dat jullie kijken op de Vewin drinkwater statistiek 2008
    pagina 20 waar ik tot mijn verbazing lees dat er nog 32000 km asbest cement pijpen gebruikt worden om drinkwater doorheen te transporteren.
    Ook wil ik dat jullie even kijken bij pagina 64 en 65 en zie dat hier het probleem van genees en gewasbeschermingsmiddelen niet eens genoemd wordt.
    Ook zou ik het leuk vinden als jullie op het RIWA jaarraport 2012 van de rijn kijken en naar alle metingen kijken.
    Als ik medicijnen zou slikken en ze uit pist komt het in het riool.
    Van het riool in de waterzuivering en van de water zuivering in het oppervlakte water.
    Van het oppervlaktewater wordt of drinkwater gemaakt of geloosd
    op zee.
    Dus hoe is het dan mogelijk dat het in het grondwater komt.

  17. 22

    @horige

    Ik heb je niet gemind en ik heb ook niet gereageerd op wat jij over de rapporten schreef, ik deel alleen jouw rotsvaste geloof niet dat de Nederlandse gezuiverde watercyclus 100% gescheiden is van het grondwater. Iedere druppel afvalwater die terecht komt in een rivier, meer, sloot, beerput of gewoon uitgepist in een bosje kan uiteindelijk het grondwater bereiken.