Alle Duitsers behalve Helmut en alle Marokkanen behalve Mo

Toen ik het artikel van gisteren las over polarisatie en de conclusie dat de meeste mensen in het eigen leven dat weinig ervaren, moest ik onwillekeurig denken aan mijn eigen jeugd. Als kleinkind van een Nederlandse veteraan die bij de Prinses Irenebrigade had gevochten, maakte ik op zijn verjaardag een huis vol met oude strijdmakkers mee. Nederlandse mannen die via de omweg van oorlog en ballingschap weer bij de bevrijding van hun eigen land betrokken raakten. Ze kenden elkaar van uniformen, kazernes, modder, angst,  kameraadschap en trauma. En ze hadden allemaal een hekel aan Duitsers. Alle Duitsers waren klootzakken. Dat was ongeveer de regel. Alleen gold die regel zelden voor de Duitsers die ze daadwerkelijk kenden. De Duitse kennis viel mee. De Duitse collega was een aardige vent. De Duitse vrouw op vakantie was hartelijk. De uitzondering zat altijd dichtbij. Het stereotype bleef intact, de individuele mens werd ervan vrijgesteld. Achteraf was dat misschien mijn eerste les in de elasticiteit van vooroordelen. Een mens kan een groep wantrouwen en tegelijk prima omgaan met de leden van die groep, zodra die een naam, gezicht, stem en adres hebben. Helaas sneuvelt het vooroordeel dan meestal niet, het wordt verplaatst. Weg van de concrete persoon, terug naar de abstracte massa. Later zag ik iets vergelijkbaars in kroegen op Zuid in Rotterdam, waar ik een tijd regelmatig kwam. Er werd racistische taal uitgeslagen, soms grof, soms gedachteloos, soms uit volle overtuiging. Alleen haastte men zich vrijwel altijd om erbij te zeggen dat de man van kleur die daar óók aan de bar zat daar natuurlijk buiten viel. En die collega ook. En die schoonzoon. En die buurvrouw. En eigenlijk alle mensen van kleur die men kende. De slechte anderen bleven abstract. Ze woonden ergens anders, kwamen ergens anders vandaan, gedroegen zich ergens anders verkeerd. Aan de bar werd ondertussen gedronken, gelachen, geholpen, geroddeld, geruzied en weer bijgelegd. Het racisme was er, in taal en beeldvorming. Tegelijk leefden diezelfde mensen in de praktijk een multicultureel bestaan dat beter functioneerde dan hun eigen opvattingen konden verklaren. Dat maakt het racisme niet onschuldig. Wie racistisch spreekt, bevestigt beelden die politieke en maatschappelijke gevolgen hebben. Het maakt wel iets zichtbaar dat in veel keuriger omgevingen graag wordt gemist: dagelijkse nabijheid kan vooroordelen ondermijnen, zelfs wanneer mensen daar zelf ideologisch nauwelijks aan toegeven. In welvarender kringen werkt het geregeld omgekeerd. Daar klinkt het inclusieve verhaal vaak vloeiender. Men kent de termen, de gevoeligheden, de juiste afkortingen, de morele risico’s van verkeerde grappen. Het antiracisme is correct geformuleerd en meestal netjes verpakt. Alleen blijft de feitelijke omgang opvallend smal. De wijk is wit. De school is zorgvuldig gekozen. Het netwerk is homogeen. De schoonmaker, pakketbezorger, oppas of zorgverlener komt wel binnen, alleen zelden als gelijkwaardige sociale vanzelfsprekendheid. Zodra diversiteit te dichtbij komt, verandert de toon. Sociale huur in de buurt is belangrijk, alleen liever niet in deze straat. Asielopvang is een humanitaire plicht, alleen is dit dorp er niet geschikt voor. Gemengde scholen zijn waardevol, alleen moet het niveau van het eigen kind wel bewaakt blijven. De multiculturele samenleving wordt onderschreven zolang zij zich vooral buiten de eigen vastgoedwaarde, schoolkeuze en sociale kring afspeelt. Dat is het nette nimby-antiracisme van de bovenlaag. Niet uitgesproken vijandig, wel ruimtelijk afgeschermd. Niet racistisch in de borreltaal, wel selectief in de instituties waar het eigen leven wordt ingericht. Daarmee kom je ook dichter bij de paradox van polarisatie. In het hierboven genoemde stuk op schrijven Emily Miltenburg en Eelco Harteveld, op basis van het Nationaal Kiezersonderzoek 2025, dat Nederlanders veel vijandigheid voelen richting politieke tegenstanders, terwijl die polarisatie in het directe dagelijks leven veel minder wordt ervaren. Ruim de helft ziet geen verslechterde verhoudingen door politieke meningsverschillen in de eigen leefomgeving, en slechts een kleine minderheid zegt dat relaties in de eigen omgeving daadwerkelijk zijn verslechterd. Tegelijk voelt meer dan 80 procent afkeer richting ten minste één politieke partij, en een kwart vindt dat er een partij is die erop uit is Nederland kapot te maken. Ook hier lijkt de abstracte ander gevaarlijker dan de concrete ander. De PVV’er in het nieuws is een fascist, de GroenLinkser op televisie is een landverrader, de D66’er op X is een technocratische sekteleider, de BBB’er in de talkshow is een trekker met stemrecht. De buurman die daarop stemt, is dan weer iemand die je pakketje aanneemt. De collega die politiek onuitstaanbare dingen zegt, is ook degene die je helpt bij een storing. De schoonzus met idiote opvattingen blijft degene die met kerst de tiramisu maakt. Het probleem is dus niet dat tegenstellingen verzonnen zijn. Ze bestaan. Belangen botsen. Opvattingen over migratie, klimaat, bestaanszekerheid, Gaza, stikstof, gender, Europa en woningbouw zijn reëel en politiek geladen. Sommige standpunten zijn ook schadelijker dan andere. Een democratie hoeft niet te doen alsof elke positie slechts een smaakverschil is. Het probleem zit eerder in de manier waarop afstand van mensen categorieën maakt. Op afstand wordt de ander een representant van alles wat verkeerd gaat. Dichtbij wordt diezelfde ander weer rommelig, tegenstrijdig en menselijk. Dat laatste is minder comfortabel voor politieke marketing, talkshowlogica en sociale media, waar helder vijanddenken beter werkt dan de buurman die zowel aardig is als op een rampzalige partij stemt. Juist daarom is het verschil tussen geleefde omgang en beleden overtuiging belangrijk. De Rotterdamse kroeg was geen modelgemeenschap. Er werd te veel gezegd dat te normaal werd gevonden. Toch was er daadwerkelijke nabijheid. De mensen die in abstracte zin werden weggezet, zaten letterlijk aan dezelfde bar. Daardoor ontstond een reeks uitzonderingen die het wereldbeeld ten minste praktisch saboteerde. De keurige variant is gevaarlijker dan zij zelf denkt. Wie inclusief spreekt zonder inclusief te leven, loopt minder risico op correctie door de werkelijkheid. Wie diversiteit vooral kent als beleidswoord, campagnebeeld of LinkedIn-houding, kan zijn morele zelfbeeld jarenlang overeind houden zonder dat de eigen omgeving werkelijk verandert. Het resultaat is een samenleving waarin de onderklasse wordt berispt om haar taal, terwijl de bovenlaag haar segregatie presenteert als smaak, schoolkwaliteit, rust, veiligheid of verstandig financieel beheer. Dat zie je breder in de polarisatiediscussie. Er wordt veel gesproken over toon, minder over de plekken waar mensen elkaar nog tegenkomen. Sportclubs, scholen, buurten, werkvloeren, verenigingen en cafés zijn geen romantische oplossingen voor politieke tegenstellingen. Ze maken racisme, seksisme of politieke vijandschap ook niet automatisch ongedaan. Wel dwingen ze abstracte opvattingen door een sociale werkelijkheid heen. De ander krijgt een naam. Soms helpt dat. Soms schuurt dat. Soms laat het vooral zien hoe belachelijk ruim een algemeen oordeel moet worden gemaakt om de concrete uitzonderingen te blijven overleven. Polarisatiepaniek richt zich graag op de hardste uitspraken. Dat is begrijpelijk, want taal doet ertoe. Alleen wordt het te dun wanneer het blijft bij de oproep om aardiger tegen elkaar te zijn. De grotere vraag is waar mensen elkaar nog als gelijken ontmoeten. Niet als doelgroep, cliënt, huurder, schoonmaker, bedreiging, beleidsprobleem of electorale karikatuur, maar als mensen met wie je iets deelt dat praktischer is dan sympathie. De generatie van mijn opa had alle reden om Duitsers te wantrouwen. Toch bleken de Duitsers die ze kenden steeds weer uitgezonderd. Dat was moreel inconsistent, en tegelijk hoopgevend. Niet omdat het vooroordeel daarmee verdween, maar omdat het in de praktijk steeds opnieuw werd onderbroken door een concreet mens. Misschien begint samenleven soms precies daar: bij plekken waar mensen elkaar tegenkomen voordat ze elkaars categorie worden, of waar die categorisering een deuk krijgt. Wie die plekken verliest, houdt alleen de abstracte ander over. En de abstracte ander is altijd makkelijker te haten.

Door: Foto: Aleksandr Popov on Unsplash

Steun ons!

De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.

Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.

Foto: Jannik on Unsplash

Trump, Infantino 2026 Mussolini 1934

COLUMN - De Amerikaanse spits Folarin Balogun kreeg in de groepswedstrijd tegen Bosnië en Herzegovina een rode kaart. De schorsing voor de achtste finale tegen België is zondag door de FIFA opgeschort. Een gastbijdrage van Dr. Jo Horn.

Volgens The New York Times belde Donald Trump na de wedstrijd herhaaldelijk met FIFA-voorzitter Infantino met het verzoek de schorsing in te trekken. Volgens The Guardian ging het om drie telefoongesprekken. The Wall Street Journal meldt dat het Witte Huis advocaten inzette. Een bron van CNN bevestigt dat Trump Infantino vroeg de zaak te herzien. Na het besluit bedankte Trump de FIFA op Truth Social voor het rechtzetten van “een groot onrecht”.

Uit de gang van zaken van de FIFA-besluiten stijgt een geur van manipulatie en corruptie op. Direct na de wedstrijd liet de FIFA weten dat beroep tegen de schorsing niet mogelijk was. Zondag volgde alsnog de opschorting. De Belgische voetbalbond stelt dat de gang van zaken in strijd is met de FIFA-regels en het fair play-beginsel ondermijnt.

Over de verhouding tussen Trump en Infantino hoeft niet gespeculeerd te worden. Infantino woonde Trumps inauguratie bij en schreef daarna op Instagram dat zij samen niet alleen Amerika maar de hele wereld weer groots zouden maken. In december 2025 kende hij Trump de eerste FIFA-vredesprijs toe.
In de hele geschiedenis van het WK zijn 189 spelers van het veld gestuurd, de eerste al in 1930. Gele en rode kaarten werden pas op het WK van 1970 ingevoerd en de eerste rode kaart werd in 1974 getoond, aan de Chileen Carlos Caszely.

Foto: Mikhail Nilov on Pexels

Veel gevoelde vijandigheid, maar weinig polarisatie in het dagelijks leven

ANALYSE - door Emily Miltenburg en Eelco Harteveld

Het is het modewoord van de afgelopen tijd: polarisatie. Het werd in 2024 door Van Dale gekozen als woord van het jaar om ‘de tijdgeest te illustreren’ en eerder dit jaar herhaalde SIRE haar publiekscampagne uit 2023 nog met ‘Verlies elkaar niet als polarisatie dichtbij komt’.

Weinig ervaren verslechterde verhoudingen, wel veel zorgen

Om met het goede nieuws te beginnen: zo dichtbij komt polarisatie niet. Ruim de helft van de Nederlanders ziet helemaal geen verslechterde verhoudingen door politieke meningsverschillen in hun directe leefomgeving (voor 5% is dat wel zo, voor 10% een beetje). Nog minder mensen geven zelf aan dat verhoudingen met iemand in hun omgeving zijn verslechterd (5% wel, 8% een beetje).

Al met al speelt polarisatie dus maar een beperkte directe rol in het dagelijks leven van mensen. Dat zou kunnen komen omdat mensen politieke tegenstanders niet meer tegenkomen, door de eveneens veelbesproken ‘bubbels’, de gescheiden leefwerelden van gelijkgestemden. Tegelijkertijd weten we ook dat dat contact er wel is (op sportclubs, scholen, of met familie of buren), maar dat veel mensen er voor kiezen om politieke gespreksonderwerpen te vermijden (Miltenburg et al. 2022).

Toch bestaan er bij Nederlanders sterke zorgen over politiek conflict en polarisatie. Meer dan de helft van de Nederlanders ervaart veel conflict tussen mensen met verschillende politieke overtuigingen. Een kwart van de Nederlander is zelfs bezorgd dat politiek conflict kan omslaan in geweld tussen politieke tegenstanders.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Quote du Jour | Politiek is haar functie kwijt

Herman Tjeenk Willink (1942), voormalig vicevoorzitter van de Raad van State, maakt zich grote zorgen over de hedendaagse politiek in een interview met John Jansen van Galen in Argus (alleen op papier). Enkele citaten:

Ik heb nooit begrepen hoe iemand met droge ogen kan beweren dat privatisering van publieke taken én een beter resultaat oplevert, én goedkoper zou zijn én hogere salarissen zou bieden aan degenen die die daarin leiding hebben. Dat kan niet waar zijn. Het is ook niet waar. Dat betekent dat we in de sector die onder publieke verantwoordelijkheid draait, heel veel publiek geld naar private zakken hebben laten stromen.

Foto: Pablo García Saldaña on Unsplash

De rechtse vrijstelling voor extremisme

In de politiek geldt voor links en rechts een verschillende boekhouding. Extreemrechts kan jarenlang de toon zetten, de thema’s leveren, de taal verharden en de grens van het betamelijke verplaatsen, zonder dat rechts als geheel daar automatisch voor wordt afgerekend. Extreemlinks hoeft maar in de buurt van een debat te verschijnen en heel links mag uitleggen dat betaalbare huren geen opmaat zijn naar de goelag.

Onderzoek naar verkiezingen laat zien dat extreme kandidaten wel degelijk stemmen kosten. In Amerikaanse verkiezingen verliezen extreme kandidaten van beide partijen aantoonbaar electorale steun. Wie zelf als extremist op het stembiljet staat, betaalt vaak een prijs.

Alleen werkt extreemrechts meestal subtieler. Het hoeft niet altijd te winnen om effectief te zijn. Het hoeft vooral de agenda te bepalen. Onderzoek naar Duitsland laat zien dat radicaal-rechtse partijen steeds meer invloed kregen op de communicatie van gevestigde partijen, vooral rond migratie, islam en integratie. Ander Europees onderzoek laat zien dat het overnemen van anti-immigratiestandpunten radicaal-rechts zelden verzwakt. Het origineel blijft aantrekkelijker dan de imitatie.

Voor rechts is extreemrechts daardoor tegelijk concurrent en leverancier. Het levert thema’s, woorden en vijandbeelden. Mainstream-rechts vertaalt die vervolgens naar “zorgen serieus nemen”, “grenzen bewaken” en “realistisch beleid”. De smerige formulering verdwijnt, het frame blijft staan.

Foto: Stiftung Haus der Geschichte Axel Thünker cc by-sa 4.0

Kunst op Zondag | Haus der Geschichte, Bonn

Duitsland heeft nogal wat geschiedenis en daarom is het Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland in Bonn nogal groot. Sinds een half jaar heeft het een nieuwe vaste opstelling. Die vernieuwing is ook voor een Nederlander of Vlaming interessant, want een fors deel van de Duitse geschiedenis is wereldgeschiedenis. Los daarvan: in Nederland is de oprichting van het Nationaal Historisch Museum uitgelopen op een farce en in Brussel bestaat al een interessant Huis van de Europese Geschiedenis. Ik wilde eens weten hoe de Duitsers het geblunder uit Nederland hadden vermeden en hoe hun aanbod zich verhield tot dat in Brussel, dus ik ben er in Bonn vorige week eens langs gegaan.

Hitler (let op het armpje; Haus der Geschichte, Bonn

Eerst maar even een vergelijking met de mislukking in Nederland. Die had natuurlijk alles te maken met de directie: kunsthistorici in plaats van historici. De minachting voor de geschiedwetenschap was er echter al eerder. Het doel van het Nationaal Historisch Museum was immers expliciet politiek: het versterken van de nationale identiteit. Wetenschappers – en dus ook geschiedwetenschappers – zijn er echter niet om de politiek te dienen. Het project had dus zelfs niet mogen beginnen, maar er waren genoeg Nederlandse historici die voor 200 miljoen hun wetenschappelijke autonomie wel wilden opgeven, en dus heeft de klucht bizar lang geduurd. Wat je verder ook mag denken van de in Bonn gemaakte keuzes: men heeft in elk geval niet de Duitse nationale identiteit willen versterken, en dat is alvast een geruststelling.

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Closing Time | Klavierstück IX Karlheinz Stockhausen

Als toegift op de twee Closing Times waarin “heftige” klassieke muziek werd aangestipt (hier en daar), vandaag nog een pianostuk van Karlheinz Stockhausen (1928 – 2007).

Het gaat om Klavierstück IX, een redelijk toegankelijk stukje muziek, want het is vrij goed te volgen wat er gebeurt.

Een viertonig akkoord dat een verschillend aantal keren wordt aangeslagen en ondertussen steeds zachter wordt (van heel hard naar heel zacht. In muziektermen: van ff (fortissimo) naar pppp (pianississimo). Dat wordt afgewisseld met een langzaam stijgende reeks van twaalf tonen, waarbij elk afzonderlijke noot een andere lengte (duur) heeft.

Foto: Ali Burhan on Unsplash

De dreiging van de politieke islam verzwakt, die van antidemocratische christenen groeit

Osama bin Laden en Al Qaida waren vijfentwintig jaar geleden onze belangrijkste vijanden. Op de aanslagen van 9/11 volgden terroristische acties in Parijs, Londen en andere Europese steden. In Nederland werd Theo van Gogh vermoord door een geradicaliseerde islamist. De jihad is jarenlang beschouwd als de grootste bedreiging voor onze vrijheid en democratie. Inlichtingen- en veiligheidsdiensten hebben er alles aan gedaan om potentiële terroristen vroegtijdig onschadelijk te maken. En dat moeten ze nog steeds doen. De dreiging van jihadistische aanslagen blijft groot, schrijft de NCTV deze week in zijn halfjaarlijkse dreigingsbeeld.

De jihadisten halen hun inspiratie uit de politieke islam. Dat is de stroming die het geloof als enig uitgangspunt neemt voor alle politiek handelen, alle wetten en regelingen die de staat treft. Die politieke islam heerst sinds 1979 in Iran en sinds 2021 in Afghanistan. Maar in de rest van de islamitische wereld lijkt de politieke islam op zijn retour te zijn, schrijft Ben Hubbard, de correspondent van de New York Times in Istanbul. En eigenlijk is de politieke islam vrijwel nergens succesvol geweest. IS is verslagen. In Syrië is voormalig jihadist Ahmed al-Shara aan de macht. Zijn regering heeft een aantal sociaal-conservatieve maatregelen genomen, maar zijn prioriteit lijkt te liggen bij het presenteren van zichzelf als een normale leider uit het Midden-Oosten met wie anderen zaken kunnen doen, in plaats van het opleggen van islamitische orthodoxie. In Saoedi-Arabië heeft kroonprins Mohammed bin Salman, de feitelijke heerser, de geestelijkheid verzwakt en tegelijkertijd een nieuw Saoedisch nationalisme bevorderd. Dit is een grote verandering voor een koninkrijk dat lange tijd islamitische idealen heeft verdedigd. In Egypte is de Moslimbroederschap al weer langer geleden, direct na de Arabische Lente, overruled door het militaire bewind van generaal Abdel Fattah el-Sisi. Ook in Tunesië wisten de islamisten niet te winnen. 

Closing Time | Rectificaaaaatie!

Kijk, soms, als ik niet zo goed weet wat te luisteren, blader ik wel eens door mijn oude CT’s ter inspiratie. Laatst kwam ik daar Accept tegen, en dat leek me wel een goede keus, maar bij het beluisteren bekroop me een onbestemd, wat beklemmend gevoel. Er was iets mis. Nog een keer luisteren. En ja, verdorie: er was gewoon een uitermate mooi stukje muziek uit het nummer geknipt!

AIVD en MIVD houden zich nog steeds niet aan de regels voor bescherming persoonsgegevens

De Commissie voor Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD) heeft opnieuw geconcludeerd dat de diensten zich niet houden aan de regels voor bescherming van persoonsgegevens.

De diensten hebben nog steeds hun processen niet op orde, en ze leven de wet niet na. Teveel mensen hebben toegang tot teveel gegevens, gegevens worden te lang bewaard, en gegevens worden gebruikt voor zaken waarvoor dat niet mag.

En dat is niet de eerste keer dat de de CITVD tot deze conclusie komt, constateert Bits of Freedom.

Closing Time | Dangerous Curves (King Crimson)

U ziet en hoort The League of Crafty Guitarists die samen met The Mendoza Philharmonic Orchestra hun uitvoering ten beste geven van ‘Dangerous Curves’, oriigneel een werk van de band King Crimson.

‘Dangerous Curves’ is een van de drie louter instrumentale nummers op het album ‘The Power to Believe’ (2003) en valt, zoals bijna alle muziek van King Crimson, te omschrijven als progressieve rock, symfonische rock en experimentele rock.

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Volgende