Elke zondag AI-oma bellen

van Yuè Leentjens (Alumna Radboud Universiteit) Rouw is een deel van het leven. Ik kan het weten, want ik ben sinds 2020 helaas vier familieleden kwijtgeraakt. Rouw is eenzaam, pijnlijk en verdrietig. Daarom is het niet gek dat mensen allerlei handvatten aanpakken die zouden kunnen helpen met de rouwverwerking. Een van de nieuwste opties op dit gebied zijn deathbots. Deathbots kunnen een overledene ‘terugbrengen uit de dood’ door generatieve AI te gebruiken om de persoonlijkheid en gelijkenis van de overledene te kopiëren. Een deathbot kan volgens sommigen tijdelijk helpen, maar er zijn ook voorstanders van permanent gebruik. Zij suggereren dat rouw niet iets is wat overwonnen moet worden. De band tussen een overledene en nabestaande blijft, maar wordt op een andere manier in stand gehouden. Als je voor oma’s dood elke zondag oma belde, dan kan je nu na oma’s dood elke zondag AI-oma bellen. (Ja, er is een Black Mirror-aflevering over dit fenomeen.) Deathbots kunnen helpen bij een onverwacht overlijden, of als de band met de overledene complex is. Gedurende een eenzame en moeilijke periode bieden ze nabestaanden troost en rust. De duistere kant van deathbots Natuurlijk komt er ook kritiek op het gebruik van deathbots. Gebruikers verliezen bijvoorbeeld hun autonomie doordat deathbots hun emoties dereguleren. AI-bots zijn heel sturend en zeggen vaak gewoon wat de gebruiker wil horen. Met een deathbot komt er nog een emotionele laag bovenop: dit is geen blanco AI. Dit is ‘oma’. Daarbij komt de vrees dat deathbots de overledenen vervangen. Door diepe relaties aan te gaan met een deathbot voelt het alsof de overledene er nog steeds is, terwijl gebruikers de overledene eigenlijk inwisselen voor een digitale kopie. Ten slotte bestaat de bezorgdheid dat gebruikers afhankelijk worden van deathbots. Relaties met AI-bots zijn gepersonaliseerd, terwijl relaties met mensen dat niet zijn. Hierdoor kan het gebeuren dat gebruikers liever met een AI-bot praten dan met een mens. Gebruikers van deathbots worden zo geïsoleerd of blijven juist vastzitten in hun rouw. [kader]AI-bots zeggen wat de gebruiker wil horen[/kader] Deze zorgen zijn niet ongegrond. Relaties tussen mens en AI worden ervaren als diep, hecht en wederzijds. Er wordt ‘agency’ toegeschreven aan AI-bots, waaronder deathbots. Daardoor is het heel moeilijk om contact met AI-bots, ook deathbots, te stoppen. Maar er is iets verwarrends aan de hand. Gebruikers van deathbots geven namelijk zelf aan dat ze weten dat de deathbot niet echt de overledene is. Sommige voorstanders stellen op basis daarvan dat de gevaren niet zo groot zijn en dat dit gewoon een verlengde is van hoe we technologie gebruiken bij rouwverwerking. Als we echter kijken naar wat we weten over het gebruik van deathbots, dan ligt de kwestie iets genuanceerder. Een filosofische puzzel Ook al menen gebruikers te weten dat een deathbot nep is, raken ze er toch aan gehecht en kunnen ze niet stoppen deze te gebruiken. Dit klinkt tegenstrijdig – en dat is het ook. Filosoof Tamar Gendler probeert zulke tegenstrijdigheid in onze houdingen te verklaren. Buiten een overtuiging, een belief, is er volgens haar ook nog een alief: een mentale toestand die lijkt op een overtuiging, die in tegenspraak kan zijn met iemands expliciete overtuigingen. Aliefs zijn associatief, automatisch en arationeel en komen vaak voort uit gewoonte. Gendler geeft het voorbeeld van mensen die moeite hebben om over een glazen brug boven de Grand Canyon te lopen. Naast de overtuiging dat de brug veilig is, hebben zij ook een alief die zorgt voor aarzeling. Een alief bestaat uit een cluster van representatieve, affectieve en gedragsmatige inhoud dat gelijktijdig geactiveerd wordt. Wanneer mensen de Grand Canyon onder zich zien, houdt dat cluster zoiets in als: “Heel hoog! Bang! Niet lopen!” Een deathbot neemt de karakteristieken van oma over: AI-oma klinkt zoals oma en ziet er mogelijk ook uit als oma. Daardoor ontstaat een alief met de strekking: “Oma! Het is fijn om met oma te praten. Ik ga oma niet deactiveren!” De overtuiging dat het niet echt oma is, bestaat nog steeds, maar de deathbotgebruiker handelt vanuit affectiviteit en niet vanuit die overtuiging. Aangezien deathbots overleden geliefden simuleren, is deze affectiviteit sterk. [kader]Ik ga oma niet deactiveren![/kader] De houding van gebruikers is dus begrijpelijk, maar zet de deur open voor alle genoemde risico’s. Er zijn aanbevelingen gedaan om de gevaren te beperken, door deathbots bijvoorbeeld te classificeren als medisch hulpmiddel, of door deathbots expres outputs te laten geven die de gebruiker eraan herinneren dat deze niet echt is. Op dit moment hebben we echter onvoldoende bewijs om te stellen dat dit deathbots veilig genoeg maakt om de voordelen de overhand te geven. Zelfs als veilig deathbotgebruik mogelijk is, geloof ik persoonlijk niet dat deathbots dezelfde troost kunnen bieden als een persoon. Een relatie bestaat namelijk uit meer dan alleen gesprekken. Mijn tante stierf onverwachts. Ik vind het ontzettend jammer dat ik nooit de kans heb gekregen om haar een schilderij te geven dat ik voor haar had geschilderd. Als ik had geweten dat ze zou sterven, had ik het op tijd gegeven. Maar ik wist het niet, dus is het er nooit van gekomen. En ik ben er niet van overtuigd dat AI-tante het schilderij aan haar muur kan hangen. Dit artikel verscheen eerder bij filosofieblog Bij Nader Inzien. Over de auteur: Yuè Leentjens heeft in 2026 haar Master Filosofie van de Gedragswetenschappen behaald aan de Radboud Universiteit, na daar eerder al de Master Communicatiewetenschap te hebben voltooid. Zij schreef haar masterscriptie over deathboths en hoe we het gebruik ervan het beste kunnen begrijpen. Ze beargumenteert daarin dat gebruikers deathbots niet behandelen als pure fictie. In plaats daarvan gaan zij diepe emotionele relaties met hen aan, die verschillende kansen en risico’s met zich meebrengen. Verder lezen Buben, Adam. “Technology of the Dead: Objects of Loving Remembrance or Replaceable Resources?” Philosophical Papers 44, nr. 1 (2015): 15-37. Gendler, Tamar Szabó. “Alief and Belief.” The Journal of Philosophy 105, nr. 10 (2008): 634-663. Krueger, Joel, en Lucy Osler. “Communing with the Dead Online: Chatbots, Grief, and Continuing Bonds.” Journal of Consciousness Studies 29, nr. 9-10 (2022): 222-252. Lindemann, Nora Freya. “The Ethics of ‘Deathbots.’” Science and Engineering Ethics 28, nr. 60 (2022): 1-16.. Stokes, Patrick. Digital Souls: A Philosophy of Online Death. Bloomsbury Publishing, 2021. Xygkou, Anna, Panote Siriaraya, Alexandra Covaci et al. “The “Conversation” About Loss: Understanding How Chatbot Technology Was Used in Supporting People in Grief.” Paper werd gepresenteerd op the Proceedings of the 2023 CHI conference on human factors in computing systems, 2023, 1-15.

Quote du jour | discriminatie in de Kamer

QUOTE - Markuszower en Keijzer suggereerden dat DENK niet te vertrouwen is vanwege de migratie- en moslimachtergrond van de fractieleden. Daarom zou de belastingdeal niet pluis zijn.

…

Annabel Nanninga (JA21) noemde de belastingdeal met DENK “een groot probleem voor de integratie”. Ze had het over hoe “de islamisten” van DENK zich nu “in het hart van ons landsbestuur hebben genesteld”.

Ook VVD-Kamerlid Ingrid Michon-Derkzen was bezorgd. Ze waarschuwde “dat we er ontzettend scherp op moeten zijn om ervoor te zorgen dat de politieke islam ook niet hier (in Nederland, red.) binnendringt”.

Wat ontzettend goed dat nu.nl hier op hun frontpage aandacht voor vraagt. Want de stank van discriminatie en racisme in ons parlement is werkelijk niet te harden. Artikel 1 van de grondwet, iemand? En het wordt des te schrijnender als je ziet dat het wantrouwen tegen DENK gevoed wordt door partijen die veel minder ophebben met de rechtstaat dan de partij die ze bekritiseren. Of zoals nu.nl terecht opmerkt:

Het verkiezingsprogramma van DENK kwam bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen goed uit de rechtsstatelijke toets van de Nederlandse orde van advocaten.

Er stond geen enkel voorstel in dat de rechtsstaat aantast, was het oordeel. Bij de VVD waren dat er negen en bij JA21 achttien.

 

Doneer!

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Foto: Sam Carter on Unsplash

Klimaat: wie op de ander wacht, verliest de toekomst

Op de klimaattop in Antalya zien we opnieuw hoe de wereld zichzelf verlamt. Landen willen hun uitstoot alleen stevig terugdringen als andere landen hetzelfde doen. Want stel je voor dat je eigen industrie hogere kosten krijgt terwijl de concurrentie vrolijk blijft vervuilen. Dan ben je economisch in het nadeel.

Het gevolg is inmiddels voorspelbaar. Bijna tweehonderd landen onderhandelen over de toekomst van de planeet en in de laatste concepttekst zijn zelfs alle verwijzingen naar het afbouwen van fossiele brandstoffen verdwenen. Vooral landen met grote belangen in olie, gas en steenkool verzetten zich tegen concrete afspraken.

The tragedy of the commons

Het is de klassieke tragedy of the commons. Als herders hun schapen op dezelfde weide laten grazen, heeft iedere herder er belang bij zoveel mogelijk schapen toe te voegen. De opbrengst is voor hemzelf, terwijl de schade door overbegrazing wordt gedeeld. Uiteindelijk graast iedereen de weide kaal en heeft niemand iets.

Met ons klimaat gebeurt iets vergelijkbaars. Ieder land heeft er economisch belang bij de eigen uitstoot zo goedkoop mogelijk te houden, terwijl de schade van de vervuiling over de hele wereld wordt verdeeld. En omdat iedereen liever profiteert van de inspanningen van anderen, wacht iedereen op elkaar. Westerse landen zijn daar bij uitstek goed in: de schade die zij veroorzaken wordt vooralsnog vooral geëxporteerd.

Foto: Peggy_Marco on Pixabay

Een breder beeld van ‘de boze burger’: ervaren groepsachterstelling in verschillende maatschappelijke domeinen

ONDERZOEK - Een gastbijdrage van Koen Damhuis (Universiteit Utrecht), Emily Miltenburg, Leonard van ’t Hul en Sander Kunst (Sociaal en Cultureel Planbureau), eerder verschenen bij Stuk Rood Vlees.

De afgelopen jaren is er veel gezegd en geschreven over groeiende maatschappelijke onvrede en tanend politiek vertrouwen. Een veelgenoemde verklaring voor wat ‘boze’ burgers beweegt draait om wat sociaalwetenschappers ‘subjectieve relatieve deprivatie’ noemen: het gevoel dat de groep waartoe iemand zichzelf rekent er niet alleen slechter aan toe is dan een andere groep, maar dat deze situatie bovendien als oneerlijk wordt gezien. In een nieuw rapport, een samenwerking van het Sociaal en Cultureel Planbureau met de Universiteit Utrecht, gaan we nader in op dit gevoel van ervaren achterstelling. Daarbij verbreden én verdiepen we het begrip ‘bezorgde burger’.

Een brede onderzoeksopzet

Voor dit rapport onderzochten we niet alleen ervaren achterstelling, zoals vaker wordt gedaan, maar ook naar de mate waarin mensen ervaren dat hun groep in het voordeel is. Aansluitend op de literatuur over economische ‘verliezers van de globalisering’,  culturele ‘backlash’ en afnemend institutioneel vertrouwen en politieke ontevredenheid richtten we ons daarbij op drie verschillende brede domeinen. Meer specifiek keken we naar de thema’s wonen, werk, culturele uitingen, rechtspraak en politieke vertegenwoordiging. Qua methoden deden we dit enerzijds middels een LISS-enquête met gesloten en open enquêtevragen. Daarmee we onderzochten bij wie gevoelens van achterstelling en voordeel meer of juist minder spelen en ten opzichte van wie. Anderzijds onderzochten we op basis van afzonderlijke focusgroepen onder mbo- en wo-opgeleiden, met en zonder migratieachtergrond, waarom mensen deze situaties als eerlijk of oneerlijk beschouwen: op basis van welke morele overwegingen zijn sociale verhoudingen volgens hen (on)rechtvaardig? Dankzij deze gecombineerde benadering naar opleidings- én migratieachtergrond. kunnen we verschillen én overlap in ervaren achterstelling tussen groepen beter in kaart brengen.

Steun ons!

De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.

Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.

Closing Time | FIEP

FIEP is een prettig eigenzinnige Nederlandse indieband, aangevoerd door Veerle Suzanna Driessen. Uit Eindhoven of Amsterdam, het ligt eraan waar je het opzoekt. Same Boat is opgenomen in V11 in Rotterdam. Een schip! Het rode lichtschip, in de Wijnhaven in het centrum van de stad. Wat Driessen precies dacht toen ze daar deze tekst zong weet ik niet:

It’s always the same show on the same boat

I never really liked boats at all

It’s always the same show on the same boat

It’s always the same

Foto: Bank Phrom on Unsplash

Tsjechen demonstreren voor onafhankelijkheid van de media

Na de val van het Sovjetblok is er wel eens getwijfeld of de Midden- en Oosteuropese landen na een jarenlange communistische dictatuur wel rijp waren voor de democratie. Maar massale demonstraties en verkiezingen hebben laten zien dat de bevolking in deze landen niet gediend is van autoritair leiderschap, corruptie en afbraak van de rechtsstaat. Orbán en Vucic zijn weggestemd in Hongarije, resp. Servië. De Albanese premier Rama zal hen mogelijk spoedig volgen, na de voortdurende massale anti-regeringsdemonstraties in Tirana. In Polen houden de liberalen stand tegen een president die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht bedreigt. In Tsjechië was afgelopen zondag de grootste demonstratie tegen de regering sinds het herstel van de democratie. Honderdduizenden gingen de straat op voor een protest tegen nieuwe voorstellen voor financiering van de omroep die de greep van de staat op de media onaanvaardbaar vergroot.

De regering van de rechtse premier Andrej Babiš en zijn extreemrechtse partners kwam onlangs met een omstreden mediawet die ‘schielijk door het parlement werd gejaagd; oppositiepartijen hadden geen tijd zich voor te bereiden op de wetsbehandeling en hun spreektijd werd door de voorzitter beperkt’. De wet houdt in dat de omroep voortaan via de reguliere begroting wordt gefinancierd. Er is meteen al een korting van 15% ingevoerd. Het wetsvoorstel is in een voorlopige stemming aangenomen, maar moet nog verder behandeld worden. De regering heeft de afgelopen tijd meermalen kritiek geuit op de media. Babiš beschuldigt zowel publieke als commerciële media van partijdigheid. De demonstranten vrezen dat hij het voorbeeld gaat volgen van Orbán  die in de loop der tijd alle media naar zich toetrok. „Een gekozen regering heeft het recht om te besturen, maar niet het recht om democratische instituties af te breken”, zegt Mikuláš Minář, voorzitter van de burgerbeweging Milion chvilek, de belangrijkste organisator van de demonstratie.

Foto: kiki99 (cc)

Goh: het rechtse populisme koos de kant van het kapitaal

Rechtse populistische partijen zeggen op te komen voor gewone mensen en zich te verzetten tegen de macht van de elite. Op 12 november konden ze dat laten zien in een stemming. Toen de Tweede Kamer stemde over een hoger tarief op grote vermogensopbrengsten, stemden PVV, FVD, JA21, BBB en Groep Markuszower tegen. Hun stem ging naar de bescherming van kapitaal.

De inzet: €405 extra belasting op €90.000 rendement. Wat daar voor nodig is? Volgens de VVD €1,5 miljoen vrij vermogen en 6 procent rendement: dat levert jaarlijks €90.000 op, bijna twee keer modaal uit nietsdoen. De voorgestelde hogere schijf geldt boven €60.000 belastbaar rendement, daaronder gaat hij zelfs iets omlaag. Het verschil met het eerdere tarief van 36 procent in dit voorbeeld ongeveer dus die €405 per jaar.

De partijen die hun politieke merk bouwen op boosheid over “de elite” kozen in een concreet conflict de kant van mensen met grote vermogens. Hun populisme hield precies op waar kapitaal belasting moest betalen. De gewone kiezer kreeg de retoriek; de vermogende kreeg de bescherming.

De VVD, ook niet vies van wat populisme, stond vooraan in dat verzet, met de bekende slogan “werken moet lonen” op de achtergrond. Tegelijk accepteert de partij een kortere WW, van maximaal 24 naar 12 maanden, voorzien per 2029. Ook verdedigde zij hogere tarieven in de eerste en tweede schijf van box 1, waar onder meer loon en uitkeringen worden belast, wat mensen relatief een stuk harder zou raken.

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Closing Time | 20th Century Paddy

(Bewerk) Vorige week kwam 20th Century Paddy uit, een eerbetoon aan Shane MacGowan van een heleboel artiesten. Op 30 november is het twee jaar geleden dat die bij leven al legendarische zanger en songschrijver overleed. Het is een uiteenlopend gezelschap dat in een heleboel stijlen de muziek en teksten van MacGowan vertolkt: wereldsterren als U2, Tom Waits en Bruce Springsteen; indiebands als The Jesus And Mary Chain en Primal Scream; folk- en americana-artiesten als Lisa O’Neill en Steve Earle, enzovoort. Glen Hansard, Shanes betreurde vriend, blijft dicht bij het origineel.

Foto: Pavel Danilyuk on Pexels

Lang leve feminisme, maar pas op voor ‘womanosphere’

COLUMN - van Hanneke Felten

Feminisme leeft weer! Prachtig, maar we moeten oppassen voor een groepje vrouwen die zich feministen noemen maar eigenlijk een soort ‘womanosphere’ promoten, waarschuwt Hanneke Felten van Movisie. Feminisme gaat niet over nieuwe hokjes bouwen, maar juist over het slopen ervan.

Feminisme is alive and kicking. Dolle Mina is zelfs opnieuw opgericht, vrouwen ‘eisen de nacht terug’ op allerlei plekken in het land, artikelen over de ellende van de manosphere worden breed gedeeld en de feministische film Ladies First is een groot succes. Feminisme is terug en here to stay. En daar ben ik meer dan blij mee.

Want ik ben een feminist. Altijd al geweest, geloof ik. Toen ik als kind begreep dat ik geen misdienaar in de kerk mocht zijn omdat alleen jongens dat mochten, was ik woest. Dat was uiteraard niet de enige keer: Prins Carnaval en de Raad van Elf mochten ook al niet. En al gauw begreep ik dat ik minister van belangrijke zaken, zoals Financiën, ook wel op mijn buik kon schrijven. Boos werd ik ervan. En eigenlijk word ik dat nog steeds. Feminist ben ik omdat ik het naar mijn idee te stompzinnig voor woorden vind als ik vanwege zoiets toevalligs als mijn vrouw-zijn minder mag, minder kansen krijg en minder geld krijg. En dan ook nog eens meer kans maak op een leven achter het aanrecht en de geraniums.

Closing Time | Mephorash

Mephorash. Met de cd ‘Shem Ha Mephorash’.  Tja, als dat niet metal klinkt dan weet ik het ook niet meer. En speciaal voor jullie plaatsen we de héle cd hier. Lekker, op de donderdagavond, een uurtje moderne black metal uit Uppsala luisteren. Wie wil dat nou niet??

Quote du jour – ANP-copyrightgedoe

QUOTE - Op 21 oktober 2026 kreeg ik een ‘herinnering’ van ANP Fair Licensing, de incasso-afdeling van het Algemeen Nederlands Persbureau. Op mijn blog Wat u niet in de kranten leest, waar ik als vrijwilliger schrijf over de rechtsstaat, zouden zes foto’s staan waarop het ANP auteursrecht claimt. Het ANP eiste € 2.699,39.

Huh? Wat? Gaat die shit nu nog steeds door? Ik schreef mijn stukje over de copyrightmaffia hier op Sargasso in 2017!

Volgende