De zittende Braziliaanse president Lula da Silva is er bij de recente verkiezingen niet in geslaagd zijn radicaal-rechtse tegenstrever, Flávio Bolsonaro, zoon van de veroordeelde oud-president Jaïr Bolsonaro, te verslaan. Op 25 oktober moet een tweede ronde uitmaken wie de volgende president van Brazilië wordt. Lula die met 45% van de stemmen twee procentpunten achterbleef op zijn rivaal wil de strijd nog niet opgeven. Maar het ziet er niet best uit voor hem, want alle presidentskandidaten die in de eerste ronde afvielen zijn rechts tot radicaal rechts en hun aanhang zal waarschijnlijk op Bolsonaro gaan stemmen. Tekenend voor de situatie is dat Bolsonaro's familie bij de gelijktijdige verkiezingen voor vertegenwoordigende organen belangrijke posten heeft veroverd. 'Michelle Bolsonaro, de echtgenote van Jaïr, en Carlos Bolsonaro, zijn zoon, treden toe tot de Senaat; Jair Renan, een andere zoon, en Renato, de broer van Jair, treden toe tot de Kamer van Afgevaardigden. 'Nepobolsonarismo' is een treffende benaming voor de uitbreiding van deze familie binnen het staatsapparaat. Toch vormt de familie slechts de meest zichtbare uiting van een breder project, dat geworteld is in machtige economische belangen en een diep georganiseerde reactionaire politiek', schrijft Vijay Prashad voor BT News. Hoe valt de opmars van radicaal-rechts in Brazilië te verklaren en wat zullen de gevolgen zijn?
Heeft Lula zijn tegenstander onderschat? Dat is wat de journalist Abel Gilbert veronderstelt: “De PT (Lula's socialistische partij) onderschatte Flávio; ze namen hem niet eens serieus als concurrent. Ze zagen hem louter als iemand die de familienaam droeg, en vonden dat het hem zowel aan charisma als aan voorbereiding ontbrak.” En hij bleef steeds iets achter in de peilingen. Maar ze hadden het kunnen zien aankomen. De trend op het continent is duidelijk richting extreemrechts. Ook in een reeks andere Latijns-Amerikaanse landen, Colombia, Honduras, Ecuador, Peru, Bolivia, Paraguay, Argentinië en Chili wonnen uiterst rechtse, conservatieve kandidaten. En de polls bleken niet altijd te kloppen. Extreemrechts blijkt succesvol in het zaaien van angst voor links. Zo is een aanzienlijk deel van de kiezers ervan overtuigd dat progressieve regeringen – hoewel zij investeren in sociale programma's – verantwoordelijk zijn voor de toenemende onveiligheid en corruptie. Dit is bereikt via een ideologische campagne die op twee fronten wordt gevoerd: de stelling dat de staat inherent corrupt is (zoals vaak wordt beweerd in de neoliberale doctrine), en het idee dat onveiligheid voortkomt uit het feit dat centrumlinkse regeringen geen harde lijn hanteren tegen irreguliere migratie, criminelen en drugshandel. Rationele argumenten van links hebben de drogredenen van rechts niet kunnen ontkrachten bij de meeste kiezers. Radicaal rechts heeft meer succes met emotionele, sentimentele campagnes op sociale media, gevoed door onverifieerbare en sensationele informatie.
De rol van Trump
Daar bovenop komt de ongekend brutale inmenging van de VS. Toen Jaïr Bolsonaro werd veroordeeld voor een poging tot staatsgreep verhoogde Trump de importtarieven voor Braziliaanse producten. De man die na zijn verkiezingsnederlaag verantwoordelijk wordt gehouden voor de bestorming van het Capitool spreekt zijn openlijke steun uit voor de man die een gelijksoortige aanval op het Braziliaanse parlement ontketende nadat hij in 2022 de presidentsverkiezingen verloor.
De Braziliaanse politie is nu een onderzoek gestart naar mogelijke beïnvloeding van de verkiezingen op 4 oktober. Dit mede naar aanleiding van een bericht van de correspondent van The Guardian dat het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken een miljoen dollar (ongeveer € 888.300) heeft overgeheveld van het Fonds voor Mensenrechten en Democratie naar het programma "Bestrijding van rechtszaken en censuur in Brazilië". Deze Amerikaanse fondsen zouden zijn gebruikt om netwerken en organisaties in Brazilië te financieren met als doel zich te bemoeien met het politieke debat en "de institutionele integriteit van de Braziliaanse rechterlijke macht te destabiliseren en te ondermijnen", aldus de officiële verklaring van het Braziliaanse overheidsagentschap. In juli stuurde Trump zijn ambtenaren naar Brazilië om de verkiezingsprocedure en met name de computers voor elektronisch stemmen te bekijken. Die werden door Bolsonaro verantwoordelijk gehouden voor zijn verlies bij de vorige verkiezingen. De Amerikaanse vice-president Vance is betrokken bij de steun van het particuliere Rockbridge Fonds voor de oprichting van een technologieraad van 23 zakenlieden, die de campagne van Flávio Bolsonaro rechtstreeks van advies moest dienen. Financiers van het Rockbridge-netwerk zijn Rebekah Mercer – een conservatieve megadonor en erfgename van het fortuin uit het hedgefonds van de familie Mercer – en Peter Thiel, een fascistische miljardair, tech-investeerder en financieel ondersteuner van Vance.
China
De Braziliaanse verkiezingen kunnen geopolitieke gevolgen krijgen omdat Flávio Bolsonaro anders dan de huidige president zijn onvoorwaardelijke steun heeft uitgesproken voor hechtere relaties met de VS. Hij heeft beloofd dat hij als president de VS minder afhankelijk zal maken van China door de rijke mineraalbronnen in zijn land beschikbaar te stellen voor Amerikaanse technologie en militaire macht. Dat zou dan ten koste gaan van de relaties die Lula heeft opgebouwd met China. In 2025 keerde hij met een groot aantal contracten terug van een bezoek aan Peking. Daarbij ook steun voor kleine boeren in zijn land, zoals voor een project rond kunstmatige intelligentie voor agro-ecologie en agrarische hervorming, ontwikkeld door Braziliaanse volksbewegingen met behulp van Chinese open-source-modellen.
Misschien nog wel belangrijker voor de geopolitieke verhoudingen zijn de gevolgen van het aantreden van Bolsonaro jr. voor de coalitie van BRICS landen als invloedrijk samenwerkingsverband van sterke economieën tegenover de oude westerse wereld. Brazilië is met China een van de machtigste partners in deze organisatie. Als het land onder een nieuwe president volledig afhankelijk wordt van de VS verzwakt dat de samenwerking van de Global South landen. Het zal een van de redenen zijn dat Trump op Flávio heeft ingezet.
