Als de dokter een fout maakt…

Iedereen is wel eens patiënt. Op die kwetsbare momenten gaat er zelfs bij de professionals waar we op vertrouwen wel eens wat mis. Welke situaties zijn het gevoeligst? En wat zijn de professionele en persoonlijke gevolgen als een situatie escaleert? Voor de lezingenserie Doktersdilemma’s gingen drie UMC Utrecht-medewerkers naar aanleiding van de medische ziekenhuisserie The Pitt in gesprek over de moeilijke en meest menselijke situaties waar dokters voor komen te staan in hun werk. Een seizoen van de met vele Emmy's bekroonde tv-show volgt een vijftien uur durende dienst van dokter Robby, een getroebleerde maar toegewijde hoofdarts, en zijn collega’s op de spoedeisende hulp van het fictieve Pittsburgh Trauma Medical Center. Kijkers en recensenten prijzen het ijzersterke acteerwerk en het script; ziekenhuisprofessionals de realistische weergave van het werk op de spoedeisende hulp. Ik zal aan de patiënt geen schade doen In de officiële Nederlandse artseneed uit 2003 staat onder andere: ‘Ik stel het belang van de patiënt voorop en eerbiedig zijn opvattingen. Ik zal aan de patiënt geen schade doen.’ Deze variant van de aloude Eed van Hippocrates wordt bij vrijwel elk afstuderen van kersverse dokters in Nederland voorgelezen. Maar als dokter ben je, naast een uitzonderlijke professional met jarenlange opleidingen en rigoureuze training achter de rug, ook nog steeds gewoon een mens. En slechte dagen hebben we allemaal, toch? In een van de scènes uit The Pitt staat dokter Robby met een strak gezicht tegenover een van zijn teamleden. Ze biedt haar excuses aan voor het missen van een diagnose die een patiënt bijna het leven kostte. Ze heeft tijdens haar dienst slecht nieuws van haar moeder ontvangen en is die dag afgeleid. Robby wijst haar woedend terecht, “This place must be a fortress; nothing from the outside world can enter here. Nothing at all.” Eva Vink, internist-nefroloog, is het hier niet mee eens, ‘Je ontkomt echt niet aan het mens-zijn, ook als dokter.’ Maar collega-internist Ruud Kootte staat aan de kant van dokter Robby: je moet je persoonlijke leven achter je kunnen laten en je volledig op je patiënten kunnen richten, anders maak je kritieke fouten. Incident, complicatie, calamiteit – wat nu? Zowel Vink als Kootte werken op de spoedeisende hulpafdeling van het UMCU en hebben jarenlange werkervaring in deze omgeving. De meeste mensen maken regelmatig fouten op hun werk, met soms kleine of grotere gevolgen. Er zijn maar weinig personen bij wie het ergste geval het verlies van het leven van een ander is. Volgens universitair docent gezondheidsrecht Menno Mostert maakt het Nederlandse medisch-juridische stelsel onderscheid tussen een incident, een complicatie en een calamiteit. Een calamiteit is de heftigste variant in dit rijtje, namelijk een situatie die zware (blijvende) verwondingen of overlijden tot gevolg heeft. Mostert legt uit dat het UMCU het “Gatenkaasmodel” volgt, dat gaat er vanuit dat niet één persoon een fout maakt, maar dat er binnen de organisatie omstandigheden zijn gecreëerd waarin iets fout kan gaan. Aan de andere kant kan het gebeuren dat een patiënt, onafhankelijk van de ervaring van de hulpverlener of het ziekenhuis, een klacht indient. En omdat de huidige wet zo compenseert voor de kwetsbaarheid van patiënten, moet dan toch één dokter worden aangesproken. Een patiënt moet zich bij een incident op zijn minst gehoord voelen. Als een klacht escaleert, kan deze worden voorgelegd aan de tuchtraad, die in uitzonderlijke situaties een dokter uit functie kan plaatsen. (On)zin klachten In The Pitt schreeuwt een moeder het uit. Haar zoon wordt volgens haar niet goed behandeld en de druk op de dokters op de spoedeisende hulp neemt nog verder toe. Iedereen kan zich deze reactie voorstellen; het zal je kind maar zijn. Maar wat gebeurt er met de artsen? Oncologisch chirurg Liesbeth Jansen vertelde onlangs in Nieuwsuur over de keer dat de familie van een patiënt die na een operatie overleed, een klacht tegen haar indiende. Daardoor moest ze voor de tweede keer in haar carrière voor het tuchtrecht verschijnen. Toen Jansen dit bericht kreeg, ‘zakte echt de grond onder mijn voeten vandaan. (…) Ik was echt helemaal ontdaan. Ik heb zó mijn best gedaan.’ Een traumatische ervaring dus - voor beide kanten. In het UMCU-jaarverslag uit 2021 staat dat er in dat jaar zo’n 4100 klachten zijn ingediend, waarvan er acht uiteindelijk als echte calamiteiten zijn bestempeld. Dit komt neer op iets minder dan 0,2%. Uit een officieel onderzoek eind 2025 bleek dat ongeveer 85% van alle zorgklachten ongegrond was. Vink en Kootte vertellen dat regelmatig klachten worden ingediend die niet de tijd en moeite waard zijn. Zo was er patiënt die klaagde over 'meer pijn' omdat Vink met haar 35 weken zwangere buik tegen het bed aanleunde. Of een collega van Kootte, die een baby met typische trekken testte op het Downsyndroom en zo een moeder van haar roze wolk af zou hebben gehaald. Dokterszorg Gelukkig is er steeds meer ruimte voor de menselijkheid van dokters op de werkvloer. In het UMCU bestaan onder andere een ‘collega-supportnetwerk’, wekelijkse teamoverleggen en dagelijkse debriefings na de diensten om persoonlijke en professionele zaken die het personeel dwarszitten te bespreken. Bovendien zijn er tijdens de COVID-19-epidemie therapeuten aangesteld die uitsluitend zorg dragen voor ziekenhuispersoneel. Zeker niet alle aspecten van The Pitt zijn voor het panel herkenbaar (het blijft immers een Hollywood-vertaling gebaseerd op Amerikaanse ziekenhuizen). Maar alle drie zijn het erover eens dat het ziekenhuis een wereld op zich is. Een waarin de druk enorm hoog is en de gevolgen van je handelen groot kunnen zijn. In de woorden van Vink, ‘Er zijn mensen die je echt nooit meer vergeet.’ En zo hoort het. Dit artikel van Chris Liefting verscheen eerder bij Studium Generale Utrecht.

Door: Foto: Vladimir Fedotov on Unsplash

Closing Time | Ik heb twee liefdes: de fanfare en de revolutie!

, door

In Frankrijk hebben ze gisteren de juiste toon gevonden waarmee de protesten tegen de miserable staat van het onderwijs, de hoge kosten voor levensonderhoud en tegen het fascisme.

De Nederlandse media konden die toon niet vinden. Verblind als ze waren door hun blik die vooral op de politie was gerichten, want je weet maar nooit wanneer die er op los gaan.

De landelijke protestdag verliep desalnietteminn redelijk rustig. Het rumoer kwam bovenal van vrolijke, dansende en zingende mensen die een voor de gelegenheid opgepimtpe versie brachten van J’ai deux amours (Ik heb twee liefdes: mijn  land en Parijs), een chanson uit 1930 van Josephine Baker (1906 – 1975).

Steun ons!

Mededeling

De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.

Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.

Foto: Flickr CC BY-NC-ND 2.0 foto Wordshore Sign Capitalism isn’t working.

Wall Street krijgt uitslag van democratie

, door

De Amerikaanse kiezer heeft Trump en de Republikeinen een forse nederlaag bezorgd. Een dag later stegen de beurzen nog, maar donderdag sloeg de stemming om. De Nasdaq verloor 5,5 procent, waarbij vooral technologiebedrijven en chipfabrikanten zware klappen kregen.

De reden is veelzeggend. Beleggers vrezen dat de Democraten de vrijwel ongeremde groei van de AI-industrie gaan beperken. In Texas wil de nieuwgekozen Democratische gouverneur nieuwe datacenters voorlopig tegenhouden, totdat er fatsoenlijke regels zijn voor onder meer waterverbruik, energievoorziening en de belangen van omwonenden.

En daar hebben we het kapitalisme weer, dat bejubelde economische systeem dat volgens zijn aanhangers uiteindelijk voor iedereen het beste oplevert. Kennelijk zolang niemand de vrijheid van bedrijven aantast om hun eigen kosten op de samenleving af te wentelen.

Want de beurs kijkt wel degelijk naar de toekomst, alleen vooral naar de toekomstige winsten, of nou ja, waarbij toekomst vooral staat voor een zo kort mogelijke horizon. Wat een investering over een of twee jaar betekent voor de elektriciteitsrekening van huishoudens, de beschikbaarheid van water of het milieu, is van ondergeschikt belang. Pas wanneer die maatschappelijke kosten op de bedrijfsbalans dreigen te belanden, worden ze ineens een probleem.

De reactie van Wall Street legt daarmee wederom het failliet bloot van het sprookje dat winstmaximalisatie vanzelf het algemeen belang dient. Zodra democratisch gekozen bestuurders proberen dat algemeen belang daadwerkelijk te beschermen, zien beleggers hun rendement bedreigd.

Foto: Drone Master on Unsplash

Modi onder druk door jongerenprotesten

, door

Bolsonaro, Vucic, Trump: het zijn vooral jongeren die een einde maken aan de ongebreidelde macht van autoritaire politieke leiders. Dat moet ook voor Indiase studenten een aansporing zijn om door te gaan met hun protest tegen de regering van de extreemrechtse hindoe-nationalist Narendra Modi. Zondag trokken honderdduizenden mensen naar de Indiase hoofdstad New Delhi om het ontslag te eisen van de Chief Election Commissioner (CEC) van het land, naar aanleiding van beschuldigingen van manipulatie en gesjoemel bij diverse verkiezingen in India. ‘Red de democratie’, is hun leus. Niet onbelangrijk is dat ze gesteund worden door een blok van oppositiepartijen, de Indian National Developmental Inclusive Alliance, kortweg INDIA. 

De demonstratie van zondag is een vervolg op die in oktober en de eerdere demonstraties van studenten onder aanvoering van de ‘Kakkerlakken Volkspartij’ tegen het de enorme druk die zij ervaren door het examensysteem en het gebrek aan perspectief op een baan voor degenen die daar doorheen komen. De demonstranten hebben zich ook nu weer niet laten afschrikken door de uitzonderlijke repressie van een tienduizenden tellende politiemacht. Hun protest is nu gericht op het misbruik van de nationale kiescommissie om miljoenen mensen hun stemrecht te ontnemen, met als doel verkiezingszeges veilig te stellen. De demonstranten bestempelen dit als een “moord op de democratie” en eisen de beëindiging van het nieuwe systeem van kiezersregistratie en het heropnemen van alle namen die uit de kiesregisters zijn geschrapt. Volgens hen heeft dat nieuwe systeem er toe geleid dat meer dan 130 miljoen kiezers zijn geschrapt; dat is ongeveer 14% van het totale aantal geregistreerde kiezers in het land. De oppositie stelt dat deze schrappingen specifiek gericht waren op kiezers die doorgaans niet stemmen op de regerende hindoe-supremacistische Bharatiya Janata Party (BJP), namelijk kiezers uit religieuze minderheidsgroepen en sociaal en economisch achtergestelde lagen van de samenleving. Met als gevolg dat de hindoenationalisten voor het eerst ooit de deelstaatverkiezingen in West-Bengalen wonnen – een regio waar moslims ongeveer 27% van de 100 miljoen inwoners uitmaken – nadat 2,7 miljoen kiezers officieel uit de kiesregisters waren geschrapt. In veel kiesdistricten die door de BJP werden gewonnen, was het aantal geschrapte of betwiste kiezers groter dan de marge waarmee de partij de verkiezing won. Volgens de rechter zouden de kiezers die van de lijst waren verdwenen, bij een volgende gelegenheid hun stem kunnen uitbrengen. De kiescommissie heeft aangekondigd in zes staten nader onderzoek te gaan verrichten of alle stemgerechtigde burgers in het systeem zijn opgenomen. 

Doe het veilig met NordVPN

Mededeling

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Closing Time | Brian Eno – And Then So Clear

, door

Het was best wel een paar drukke dagen. Dagen met drukte, bedoel ik. Met druktemakers. Als we dat zelf niet zijn, zijn  het de anderen wel.

Tijd voor een wat rustiger, meer contemplatief muziekje. Kalmerende muziek, met een alarmerende tekst. Voor Brian Eno is het allemaal wel helder:

In deze wereld (…)
Zoveel te verliezen en te redden
En de roos van de liefde zal bloeden
En de dag is vervloekt in schande

Foto: Wally Gobetz (cc)

Midterms: De jeugd heeft de toekomst. De ouderen de stemmen

, door

De Democraten hebben bij de midterms zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat veroverd. Een historische afstraffing voor Donald Trump. Toch geven de verkiezingsuitslagen weinig aanleiding om opgelucht achterover te leunen.

De voorlopige kiezersanalyses worden pas echt interessant wanneer je kijkt naar wie er op welke partij heeft gestemd. In de negen Senaatsverkiezingen die de New York Times analyseerde, stemden vrouwen consequent overwegend Democratisch. Niet-witte kiezers eveneens, met soms overweldigende marges. Ook jonge kiezers en hogeropgeleiden kozen massaal voor de Democraten.

Bij witte kiezers is het beeld vrijwel omgekeerd. In zeven van de negen staten hebben de Republikeinen nog altijd een voorsprong. In Mississippi zelfs van 49 procentpunt, in Texas van 20. Ook onder mannen behouden de Republikeinen in zeven staten de overhand.

Vooral de witte man blijft daarmee een belangrijke pijler onder de Republikeinse partij. Landelijk stemde nog altijd 55 procent Republikeins. Weliswaar minder dan de 60 procent in 2022, toch een opmerkelijke loyaliteit aan een partij die zich inmiddels volledig heeft overgeleverd aan Trump en zijn autoritaire politiek.

Het generatieverschil maakt de uitslag nog veelzeggender. Van de kiezers onder de dertig stemde landelijk 72 procent Democratisch. Onder 65-plussers hadden de Republikeinen juist een kleine meerderheid. In de negen onderzochte Senaatsverkiezingen kozen alle leeftijdsgroepen onder de 45 overwegend Democratisch, terwijl de Republikeinen bij de 45- tot 64-jarigen in zeven staten voorlagen.

Foto: Roel Wijnants (cc)

De VVD: regeren is belangrijker dan besturen

, door

In 2012 voerde de VVD campagne met de leus “Niet doorschuiven maar aanpakken”. Veertien jaar later verklaarde Dilan Yeşilgöz dat een al jaren bekend probleem met de hypotheekrenteaftrek vanaf 2031 vooral iets is voor een volgend kabinet. De VVD heeft kennelijk een nieuwe definitie van daadkracht ontwikkeld: problemen aanpakken, maar pas als iemand anders verantwoordelijk is, ooit.

De VVD is sinds 2010 onafgebroken regeringspartij. In die zestien jaar is ze verworden tot een machtspartij pur sang, waarbij het behoud van politieke invloed en de bescherming van gevestigde belangen steeds nadrukkelijker de boventoon voeren. Regeren is een doel op zichzelf geworden. Ingrijpende keuzes zijn vooral interessant zolang ze de eigen achterban weinig kosten.

Neem de woningmarkt. Terwijl starters zich blauw betalen en woningzoekenden jarenlang vastzitten, weigert de VVD iedere wezenlijke aantasting van de hypotheekrenteaftrek. De Nederlandsche Bank pleit juist voor afbouw van fiscale stimulering van het eigenwoningbezit, naast uitbreiding van het woningaanbod. De VVD presenteert het behoud van die stimulering als een overwinning en komt met maatregel na maatregel voor de happy few die de woningmarkt alleen maar verder ontregelen. Neem de jubelton, die vooral kinderen van vermogende ouders hielp en het overbieden stimuleerde. Of de startersvrijstelling in de overdrachtsbelasting, waarvan volgens onderzoek van de Universiteit Maastricht tot 90 procent van het voordeel bij verkopers belandt. En wat stelde de VVD in 2025 doodleuk voor? Opnieuw belastingvrij schenken voor een koopwoning. Wie rijke ouders heeft, krijgt extra mogelijkheden om andere kopers te overbieden. Wie die ouders niet heeft, mag de hogere huizenprijzen betalen.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Mededeling

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Closing Time | All You Fascists Bound To Lose

, door

Gisteren was er hoop dat ‘Old man Trump’ een pak slaag zou krijgen, vandaag is hoop zekerheid geworden.

We kunnen dan ook, net als gisteren, weer een liedje van gouwe ouwe Woody Guthrie er bij halen. Bij leven was hij een die-hard anti-fascist, met zijn gitaar als wapen:

My big Gibson guitar has got a sign I painted on it, says, “This machine kills fascists” and it means just what it says too.

Foto: mystic_mabel (cc)

De toekomst van box 3: manuscript zonder fundament

, door

COLUMN - van Sonja Dusarduijn

Wanneer we – in de geest van Dworkin – aannemen dat het recht als literatuur is, kan de wet worden gezien als een doorlopende ketenroman geschreven door wetgevers en rechters. De mooiste versie is een verhaal dat niet alleen zijn schrijvers, maar ook zijn lezers overtuigt. Als de wet zo zou zijn, zouden we ademloos luisteren. Zo zou ook de kroniek van de belastingwet geschreven moeten worden. De werkelijkheid is minder fraai. De vertelling over het belasten van particuliere vermogensrendementen is verworden tot een gerafeld manuscript, een onafgesloten novelle waarin onderliggende waarden steeds moeilijker te vinden zijn.

Het verhaal start met Piersons Wet op de Vermogensbelasting 1892. De vermogensrendementsheffing 2001 weerspiegelt dat fiscale verleden. Beide stelsels zijn immers gebouwd op de gedachte dat een heffing naar verdiencapaciteit de uitvoeringsproblemen van een heffing naar werkelijk rendement kan voorkomen. In beide stelsels stoelt het inkomensbegrip daarom op een rendementspotentie van 4% over de vermogenswaarde. Back to the future luidde dan ook de leus van het wetgevende koppel Zalm en Vermeend bij de introductie van ‘hun’ box 3.

Het fabelachtig forfaitaire stelsel

Het forfaitaire stelsel moest de gebreken van artikel 24 Wet IB 1964 repareren. Dat toenmalige bronnenstelsel belastte alleen de vruchten van de vermogensboom, de groei van de boom zelf bleef buiten schot. Belastingplichtigen maakten massaal gebruik van deze wettelijke tweedeling. Vooral vermogensgroeifondsen waren populair: doordat ze geen belastbare rente of dividend uitkeerden, bestond hun rendement volledig uit onbelaste koerswinst. Aan het einde van de vorige eeuw was het belasten van vermogensinkomsten getransformeerd tot een bijna facultatieve heffing.

Foto: Official White House Shealah Craighead copyright ok. Gecheckt 04-11-2022

Midterms in Amerika, de wereld blijft vogelvrij

, door

Wie de Amerikaanse midterms van vandaag als mogelijke einddatum van de mondiale Trumpcrisis heeft aangekruist, kan zijn agenda weer openklappen. Zelfs als Trump zijn Republikeinse meerderheid in het Congres verliest, blijft hij president.

Een Democratische overwinning kan zijn binnenlandse macht flink beperken. Wetten blokkeren, onderzoeken starten, bewindslieden ter verantwoording roepen. Allemaal nuttig. Alleen houdt Trump zijn veto en zijn uitvoerende bevoegdheden.

Vooral buiten de VS blijft zijn speelruimte enorm groot. Bondgenoten bedreigen, internationale verhoudingen ontregelen of militair machtsvertoon inzetten vereist veel minder parlementaire medewerking dan binnenlandse wetgeving, terwijl de internationale (en daarmee uiteindelijk ook nationale) gevolgen verstrekkend kunnen zijn. Het Congres kan ingrijpen, bijvoorbeeld via de begroting, maar moet daarvoor wel politieke hindernissen overwinnen.

Sterker nog, hoe minder Trump binnenshuis gedaan krijgt, hoe aantrekkelijker het buitenland kan worden als podium voor machtsvertoon. Wie in Washington vastloopt, kan elders nog altijd dreigen, chanteren en crises tot persoonlijk leiderschap omdopen. Bovendien biedt buitenlands machtsvertoon de mogelijkheid de aandacht af te leiden van binnenlandse problemen, zoals de torenhoge benzineprijzen. Al blijft dat riskant: zijn buitenlandse avonturen hebben die prijzen zelf mede opgedreven, met diezelfde enorme internationale vrije ruimte die een Amerikaanse president heeft.

Een Democratische overwinning zou dus welkom zijn, zonder dat de wereld meteen opgelucht kan ademhalen. Ik zou zelfs rekening houden met een toename van de WTF-momenten in de komende twee jaar. Voor Amerikanen kan een verdeelde regering enige verlichting brengen. Voor de rest van de wereld blijft het iedere ochtend afwachten welk land Trump vannacht tot onderhandelingsmateriaal heeft gebombardeerd.

Closing Time | Old man Trump

, door

Hoe het met de ouwe Trump zal aflopen – doen de midterms-verkiezingen hem de das om of niet – weten we op dit moment nog niet. Er zijn tekenen dat steeds meer Amerikanen hem wel zat beginnen te worden.

De midterms zijn geen presidentsverkiezingen. Ook geen referendum over al dan niet aanblijven van de ouwe Donald. Toch menen analisten dat wegens de gevolgen van zijn beleid veel Amerikaanse kiezers tot een ‘anti-Trump’-stem zullen uitbrengen.

Foto: Yan Krukau on Pexels

Kunstmatige intelligentie als de ultieme Verelendung van het onderwijs

, door

RECENSIE - Er is heel veel bedenkelijks aan de opkomst van kunstmatige intelligentie, en in het onderwijs veroorzaakt het een crisis waarvan we de bodem nog niet zien, maar hopelijk leidt het uiteindelijk allemaal tot iets goeds. Dat is mijn conclusie uit het nieuwe boek Als wij denken, dat geredigeerd is door een informaticus (Mehdi Dastani), een didactica (Nanja Kleemans) en een letterkundige (Els Stronks) en dat boordevol bijdragen staat van auteurs uit ieder van die gebieden.

Interessant aan het boek is dat de ondertitel luidt Verantwoorde inzet van generatieve AI in het (taal)onderwijs, maar dat het verschillende essays (bijvoorbeeld van Felienne Hermans en van Mark Dingemanse) bevat waarvan de strekking is dat de meest verantwoorde inzet van kunstmatige intelligentie misschien wel is: geen kunstmatige intelligentie. Er zijn bezwaren tegen de techniek in het algemeen – dat het enorme hoeveelheden energie opslurpt, dat het in handen is van een paar grote bedrijven van twijfelachtig allooi, dat gebruik ervan mogelijk een negatief effect heeft op de eigen intelligentie en creativiteit van de gebruiker – en er zijn specifieke bezwaren tegen het gebruik in het onderwijs – wat leren leerlingen ervan als ze opstellen met een druk op de knop kunnen genereren? Veel van de stukken in het deel dat gaat over praktische toepassingen zijn dan ook te lezen als wanhoopskreten – wat moeten we hier nu mee? ‘Ik ben leraar en heb een probleem: ChatGPT’ heet bijvoorbeeld het hoofdstuk van Johannes Visser.

Volgende