Gezocht: Europese waakhond burgerrechten m/v

In de reeks gastbijdragen vanuit de politiek, vandaag weer een artikel van D66 Europarlementariër Sophie in ’t Veld.

Op 10 december van dit jaar is het zestig jaar geleden dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens werd uitgeroepen door de Verenigde Naties. Twee jaar later werd het Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM) ondertekend in Rome, waarmee een internationaal instrument werd geschapen voor de juridische verdediging van de mensenrechten en burgerrechten. Sindsdien is er ook door de Europese Unie en de voorlopers daarvan een uitgebreid pakket aan verdragen, richtlijnen en jurisprudentie ontwikkeld ter bescherming van mensenrechten en burgerrechten, en als het nieuwe EU Verdrag (Verdrag van Lissabon) wordt aangenomen, zal de EU zelfs toetreden tot het EVRM. Er zijn allerlei instanties ter verdediging van de mensenrechten en de burgerrechten, waaronder het Hof in Straatsburg. En sinds kort heeft de Europese Unie een Agentschap voor de Grondrechten. Naast de gewone rechtspraak is er voor elk afzonderlijk burgerrecht wel een instantie of toezichthouder waar burgers terecht kunnen met hun klachten. Na de gruwelen van de twee wereldoorlogen kregen Europese burgers dus uitgebreide mogelijkheden om hun rechten juridisch af te dwingen, en om zich te verdedigen tegen willekeur en machtsmisbruik door de staat.

Maar hoe zit het met de praktijk van de burgerrechten? Met zo’n veelheid aan wetten en instanties ter bescherming van de burgerrechten zou je zeggen dat het in Europa wel snor zit. Maar het lijkt er op dat de burger zèlf een beetje verloren loopt in het woud aan regels en instellingen. Er zijn veel moedige, vastberaden burgers die hun zaak bevechten tot aan het Hof in Straatsburg, of het Hof van Justitie in Luxemburg. Dat heeft veel uitspraken opgeleverd waarmee de burgerrechten grote sprongen vooruit hebben gemaakt, bijvoorbeeld op het terrein van gelijke behandeling. Maar voor veel mensen is de gang naar de rechter te ingewikkeld, of ze voelen er – begrijpelijkerwijs – niet veel voor om in hun piere-eentje voor een zaak te vechten met alle mogelijke negatieve gevolgen voor bijvoorbeeld hun privé-leven of hun baan.

In tegenstelling tot bijvoorbeeld Amerika, blijft het in Europa veelal een zaak van individuele burgers en officiële instanties. Er zijn talloze maatschappelijke organisaties die de belangen behartigen van specifieke groepen, of staan voor een “single issue”. Heel veel organisaties houden zich bezig met publiekscampagnes of het belobbyen van beleidsmakers, maar veel minder met procederen en het voeren van proefprocessen. Afgezien van een paar wereldwijde bewegingen als Human Rights Watch en Amnesty International zijn de meeste organisaties bovendien nationaal georganiseerd. Vaak worden ook politici geacht de burgerrechten en mensenrechten te bewaken. De burgerrechten zijn als het ware geïnstitutionaliseerd, een zaak van de overheid geworden. Terwijl burgerrechten eigenlijk een zaak moeten zijn van burgers, van onszelf.

Het gaat bij burgerrechten en mensenrechten voor een groot deel om de verhouding tussen de burger en de staat, of zelfs het beschermen van de burger tegen de staat. Dat maakt precies het verschil tussen een democratie en een dictatuur: zowel in democratieën als in dictaturen heeft de staat de neiging de burgerrechten en de mensenrechten te schenden, maar in een democratie kan een burger zich daartegen verweren, en kan een regering ter verantwoording worden geroepen.

Voor individuele burgers is het vaak een onhaalbare kaart om het in hun eentje tegen de staat op te nemen. Officiële instanties zijn weliswaar onafhankelijk, maar zijn geneigd bureaucratisch te opereren en zich strikt binnen de gebaande paden te begeven terwijl soms juist een luis in de pels nodig is om de grenzen van de wet op te zoeken en waar nodig op te rekken.

De geschiedenis van Europa is een aaneenschakeling van gewelddadige, autoritaire regimes. Nog maar heel kort geleden waren dertien van de huidige 27 EU Lidstaten een dictatuur. Je zou zeggen dat Europa een vruchtbare bodem zou zijn voor een levendige burgerrechtenbeweging. Maar merkwaardig genoeg heeft Europa nauwelijks een cultuur of traditie van een beweging die de rechten en vrijheden van burgers beschermt. Daarnaast is het bestaan van een Europese bestuurslaag – en daarmee dus de noodzaak voor een burgerrechtenbeweging op Europees niveau – eigenlijk ook van relatief recente datum, vooral omdat de EU zich pas de laatste jaren begeeft op terreinen die raken aan de burgerrechten en de mensenrechten. Bijvoorbeeld immigratie- en asielbeleid, buitenlands- en veiligheidsbeleid en politie- en justitiesamenwerking. Maar ook op andere terreinen gaan de grondrechten een rol spelen: vrij verkeer van personen, wetenschappelijk onderzoek of grensoverschrijdende gezondheidszorg bijvoorbeeld.

In de Verenigde Staten is er wel een levendige burgerrechtenbeweging, en een sterke cultuur van burgerrechten en -vrijheden. De American Civil Liberties Union, opgericht in 1920, heeft inmiddels zo’n half miljoen leden. Door het voeren van rechtszaken, meestal tegen overheidsinstanties, heeft de ACLU baanbrekend werk verricht voor de burgerrechten. Zo heeft ACLU veel gedaan aan de strijd tegen rassendiscriminatie, voor het recht op abortus en voor het recht op vrije meningsuiting. De laatste jaren richt ACLU zich actief op schending van mensenrechten en burgerrechten in de strijd tegen terrorisme, en op de voortschrijdende schending van de persoonlijke levenssfeer van burgers door de overheid.

Ook allerlei andere organisaties zijn actief op dit terrein, en zorgen ervoor dat de Amerikaanse burgerrechten ook daadwerkelijk een concrete invulling krijgen en niet een dode letter blijven. Amerikanen staan veel kritischer ten opzichte van de overheid dan Europeanen. Het bewaken van burgerrechten is in de VS veel minder ingebed in de overheidsstructuren dan in Europa. In Europa zijn van overheidswege bevoegde onafhankelijke toezichthouders belast met het bewaken van de rechten van de burger en het toepassen van de wet. Maar daar waar het gaat om de verhouding tussen burger en staat is het soms nodig om actie te voeren, de barricaden op te gaan of zelfs in uitzonderlijke gevallen om de wet te breken. Deze waakhondfunctie kan niet of nauwelijks door officiële instanties worden uitgeoefend. Daarvoor moeten burgers zelf op de been komen.

De burgerrechten uit het EVRM zijn uiterst actueel. De vrijheid van meningsuiting, het recht op privacy, het recht op huwelijk, vrijheid van gedachte, geweten en godsdienst, het recht op vrijheid en veiligheid, het verbod op martelen, vrijheid van vergadering, het recht op een eerlijk proces en het verbod op discriminatie staan allemaal hoog op de politieke agenda.

Al die zaken zijn, zoals gezegd, in principe goed geregeld in wetten en verdragen. Maar we zien dat ze in de praktijk worden uitgehold en ondermijnd. Regeringen – ook in vrije, democratische landen – beroepen zich op noodsituaties om zich te onttrekken aan de regels. In de strijd tegen terrorisme zien we dat democratische regimes met bureaucratische middelen en legalistische trucs het verbod op martelen omzeilen, Er wordt ijskoud gesteld dat de normale wetten en verdragen niet meer voldoen in de huidige situatie. Maar die redenering klopt niet: regels en verdragen over mensenrechten zijn juist gemaakt voor conflictsituaties. De kracht van de rechtsstaat en van onze democratische principes wordt juist nu getest, in tijden van spanning en conflict.

De kwestie van de illegale uitleveringen en gevangenissen van de CIA zijn een goede illustratie daarvan. Hoewel de regels overduidelijk zijn geschonden met medeweten (en soms ook medewerking) van de Europese regeringen, blijkt het in de praktijk vrijwel onmogelijk om iemand daarvoor ter verantwoording te roepen. Er zijn weliswaar op nationaal niveau justitiële en parlementaire onderzoeken gestart, maar die kunnen de kwestie als geheel niet aanpakken. In de VS zien we dat acties van mensenrechtenorganisaties via het federaal gerechtelijk apparaat veel hebben kunnen uitrichten.

Het blijft in de praktijk moeilijk om het naleven van de regels af te dwingen, als de politieke wil ontbreekt. Zo is bijvoorbeeld een algemeen verbod op discriminatie niet genoeg, als een nationale regering of de Europese Commissie geen zin hebben om een discriminatieverbod strikt na te leven. In zo’n geval zou het heel effectief zijn om een Europese burgerrechtenorganisatie te hebben die naar de rechter stapt. Zo zou een Europese organisatie zich kunnen buigen over zaken met een duidelijke Europese dimensie. Bijvoorbeeld de erkenning van huwelijk, geregistreerd partnerschap of scheiding, het recht op (weigeren van) medische behandeling, strijd tegen alle vormen van discriminatie, of het recht om vreedzaam te demonstreren.

De noodzaak groeit van een gedegen bescherming van burgerrechten en mensenrechten op Europees niveau. Er wordt steeds meer beleid gemaakt in Europa waarbij burgerrechten en mensenrechten in het geding zijn. Dan zijn strikt nationale regels en instanties niet meer voldoende. Ook een nationale burgerrechtenbeweging kan dan niet veel uitrichten.

Het is de hoogste tijd voor een Europese burgerrechtenbeweging, die de rechten uit het EVRM en het Europese Handvest van de Grondrechten tot een realiteit gaan maken voor de Europese burgers. Een bottom up beweging waarbij burgers zelf invulling geven aan hun rechten en aan het Europees Burgerschap.

  1. 1

    leuk verhaal klopt als een bus en tja iedereen wel mee eens.
    Standaard d’66 , everybody happy.

    Een bottom up een burgerrechtenbeweging?
    warum, om nog een apenrots te te produceren en de moloch nóg groter te maken met grotere herderkuddes?
    dikke middelvinger en G8achtige demonstraties tegen de EU zul je bedoelen.
    Politieke onwil is iets waar den burger altijd al mee te maken heeft gehad met onze democratische heren uit den Haag.
    moahahahaa. oorlogje in iraq rings a bell ?, kernwappens, kernenergie en de lijst is wel groter.
    De bevolking heeft al duidelijk gemaakt de EU niet te zien zitten en verrtouwt de politiek terecht niet.
    Ik vertrouw U dus ook niet.

    een burger rechten beweging zou erkenning betekenen en een slap handje opleveren waar je geen klap mee in een pakje EU boter slaat.

    Kom op meid , doe een plo sjaal om ga fel in protest, doe wat de bevolking vraagt, daar wordt u tenslotte voor betaald.

  2. 2

    tsja hemaworst “kom op meid” lekker flauw weer, maar een hemaworst zal wel nooit een rosette de lyons worden…

    Ik zie het wel zitten die burgerrechten beweging en ik zie het ook wel gebeuren.

    De urgentie is iig groot genoeg…

  3. 4

    Ik begrijp je gevoel van machteloosheid Hemaworstje maar ik ben het eens met mevr in’t Veld dat een Europese burgerrechten beweging een leemte kan opvullen. Het probleem met de anti-establishment demonstraties waar je op doelt is dat die zich vaak richten tegen instituten als geheel en deze bewegingen vaak enorme en plotselinge veranderingen voor ogen hebben welke mi in de praktijk niet werkbaar zijn zonder de veiligheid en de continuïteit van de gemeenschap die zij dienen te coördineren op het spel te zetten. Een onafhankelijke organisatie die gericht druk uitoefend op bepaalde aspecten van deze instituten kan mi veel meer bereiken omdat instituten hiermee geleidelijk hervormd kunnen worden. Het is niet realistisch om te denken dat we in één klap van 1984 naar utopia gaan maar we kunnen wel een steentje bijdragen aan de hervorming van dergelijke instituten. Als men de taak van het nastreven van idealen teneinde de perfecte wereld te creëren als geheel beziet zakt de moed een ieder in de schoenen. Er van uit gaan dat de mens van nature slecht is en dat de wereld naar de verdoemenis gaat is een logische reactie maar om vervolgens je morele plicht te verzaken door slechts te klagen geen verantwoordelijkheid te nemen en de weg van de minste weerstand kiezen getuig mi van weinig karakter en misschien zelfs van faalangst. Om deze valkuil te omzeilen dienen we ons te realiseren dat onze pogingen deel uitmaken van een proces waar onze (klein)kinderen de vruchten van zullen plukken. Ten overvloede wil ik je nog even wijzen op het destructieve karakter van de sneer waar je mee afsluit. Ik vind het prachtig dat we via Sargasso kunnen communiceren met leden van de instituten waar we regelmatig op afgeven en dit lijkt mij bij uitstek de kans opbouwende kritiek te leveren maar in plaats van de betrokkenheid die de Sargasso gemeenschap kenmerkt en die waarschijnlijk de voornaamste reden vormt dat mevr in’t Veld Sargasso als medium kiest geef jij blijk van exact het tegenovergestelde.

    Ik zou graag een Europese burgerrechtenbeweging a la ACLU zien, wat gaat u doen om deze te realiseren?

  4. 5

    @hoofdletterb

    Ik geloof dat wat Sophie nou juist bedoelt is: wat ga JIJ doen om een burgerrechtenbeweging te realiseren…? (ask not what Sophie can do for u, but what u can do for Sophie). Ik denk dat mevrouw in ’t Veld hiertoe al vaak genoeg heeft opgeroepen en daarmee haar rol prima vervult. Het is juist aan ons de ‘burgers’ zelf om nu eens tot actie over te gaan. Gisteren was al een kansje….

  5. 6

    @5 Touché

    Ik sluit me graag aan bij een dergelijk initiatief op Europese schaal en ben bereid te doen wat ik kan maar ik vrees dat ik niet over de middelen beschik een dergelijke organisatie op poten te zetten. Ik nam aan dat mevr in’t Veld voornemens was een beweging in het leven te roepen en hier steun zocht voor haar cause.

    Kansje indeed al geloof dat het stuk duidelijk stelt dat nationale initiatieven niet langer voldoen.

    Google bracht mij overigens naar het European Civil Liberties Network: http://www.ecln.org Een samenwerkingsverband tussen een aantal Europese bewegingen. Ik stel voor dat we ons hierbij aansluiten.

  6. 7

    heeft niets met faalangst te maken kerel.
    ik heb niet gezegd dat de mens niet te vertrouwen is , ik heb gezegd politici zijn niet te vertrouwen.
    Derhalve klopt uw stelling niet.
    het is geen destructieve sneer en ja ik heb ook kids ik denk wel aan mijn kleinkinderen.
    Het is een oproep aan de daadwerkelijke tegenstanders van de EU én aanhangers van vrijheid zodat we straks niet verder verzompen in het kapitalistische moeras waar de individuele wens uitgeschakeld wordt mb.v. een algemene deler wat binnen 10 jaar even nutteloos is als de VN.

    Moeten wij dankbaar zijn dat een politicus met 3 % van de burgerbevolking achter zich de ivoren toren uitkuukelt om ons burgers even op op onze taak te wijzen en hoe dat te doen?,op dit medium? ( 10 zeg ik u 10 ! )
    Mijn intonatie en wijze van “communiceren” is een feit waar u mee moet leven.
    ik zou zeggen kaart het aan bij de consumentenorganisatie.

  7. 8

    Doe mij aub:

    1) Commisaris voor de mensenrechten (ze hebben toch meer plaatsen dan ze weten te definieren)
    2) een onafhankelijke waakhond op europees niveau op het gebied van burgerrechten/privacy; dat moet er wel af kunnen.
    3) Een ACLU zeer actief. maar dat is eigenlijk gewoon amnesty die een afdeling 100% op europa richt.

    en daarnaast sophie nog vele jaren in het Europees parlement. En anders, desnoods, actief in Nederland.

    @hemaworst:
    Volgens mij is sophie een van de weinigen die doet waar ik haar voor ‘betaal’.
    Ze geeft alleen aan dat ze wat backup nodig heeft, helaas.

    Misschien een opzetje vanuit het volk waar een Europees verdag voor de omgang met de burger in wordt gedefinieerd, inclusief alle privacy issues, negatieve vrijheid etc. etc.

    En dan ongevraagd en masse opkomen voor een europees referendum.

    Zal wat energie kosten, en natuurlijk geld. Maar als zeg 200 miljoen man daarvoor europees op komen dagen, staat de EC met bek vol tanden.

    PS
    Ja het is vrijdag, en ik is niet nuchter. maar alles kan, toch?

  8. 9

    Voor ze wat gaan doen willen bepaalde belangenverenigingen als ACLU wel betaald worden als er slachtoffers aankloppen die geen andere belangenvereniging hebben.

    “Organiseer uw eigen belangenvereniging!”

    Daar komt de goeie raad van Sophie in ’t Veld (verzekeringsadviseuse) op neer. Vermomd als politica, hoewel, niet echt verrassend.

    Cru, ja. Maar, lezer, het is haar defaitisme dat hier boekdelen spreekt. Mag ik even teleurgesteld zijn ?

  9. 10

    Quote
    Bijvoorbeeld immigratie- en asielbeleid, buitenlands- en veiligheidsbeleid en politie- en justitiesamenwerking. Maar ook op andere terreinen gaan de grondrechten een rol spelen: vrij verkeer van personen, wetenschappelijk onderzoek of grensoverschrijdende gezondheidszorg bijvoorbeeld. unquote

    Internationale Mensenrechten is een fantastisch beschavings ideaal dat voortkomt uit en gedragen wordt door de westerse cultuur. De basis is de Joods-Christelijke traditie gemengd met socialisme en humanisme. Als andere wereld culturen ook deze basis adopteren en dmv wetten zouden handhaven in hun gebieden is er een wereld te winnen. Zoals we allen weten zijn grote zeer volkrijke gebieden met een enorm geboortenoverschot. Hun cultuur staat erg veraf van het westerse mensenrechten ideaal. (India: kasten samenleving, China: collectieve suprematie over het individu, Islam wereld: achterstelling vrouwen en anders sexueelgeaarden, om zomaar wat te noemen)
    Een natuurwet schrijft migratiestromen voor als er geen economische vooruitzichten zijn voor de geboortenoverschotten om toekomst perspectief. Waar gaan ze naar toe? Naar het westen, waar in onze post moderne samenleving vrouwen wel leukere dingen kunnen verzinnen dan kinderen krijgen.
    We door vergrijzing en tekort aan verjonging arbeidskrachten tekort komen en zo voelen de miljoenen van andere continenten en andere culturen hun kans en stromen ze de EU binnen. Door gebrek aan selectie komen vaak de meest kansarme types het meest binnen maar daar gaat dit niet over.
    Hoe staat het met ons beschavingsideaal gebaseerd op de mensenrechten onder de instromende vreemdelingen? De realiteit geeft aan dat integratie en overname van onze humane cultuur moeilijk is, dat men onze vrijheden vaak aangrijpt om eigen intolerantie te verspreiden. Dat men vrijwillig apart blijft leven in etnisch-religieuze enclaves waar eigen regels blijven gehandhaaft.
    Een pleidooi voor betere controle op handhaving van mensenrechten zou er mee moeten beginnen immigranten te wijzen op de verplichte aanpassing naar ons beschavingsideaal.
    Dat gebeurt niet of nauwelijk door de cultuurrelativerende politiek correcte beleidsmakers.
    Terwijl dat is juist hun plicht is willen we een mono-culturele rechtstaat blijven.

  10. 11

    Ik ken wel één Europese mensenrechtenorganisatie: EDRI, voor burgerrechten in de digitale samenleving. Hoewel het een vrij bescheiden lobby in Brussel is, denk ik dat het toont wat mogelijk is: net als bij vis, milieu en boeren lobbies, een vereniging van nationale organisaties om gezamenlijk op het Europatoneel te strijden.