Een nipte meerderheid van de kiezers in Zweden voorkomt regeringsdeelname van de extreemrechtse Zweden Democraten (SD). Met alle stemmen geteld staat het linkse blok van Sociaaldemocraten, Links, Groenen en Centrumpartij nu op 176 zetels. Het rechtse blok blijft steken op 173 zetels. Premier Ulf Kristersson (Moderaten) van de zittende rechtse minderheidsregering had aangekondigd dat hij wel met de SD wilde praten over regeringsdeelname. Hij wordt nu waarschijnlijk vervangen door Magdalena Andersson, leider van de Sociaaldemocraten. Daarvoor zullen nog lastige coalitiebesprekingen gevoerd moeten worden. Een linkse minderheidsregering, zoals eerder vertoond, kan ook de uitkomst worden als Links en de Centrumpartij het de andere partijen te moeilijk gaan maken om een meerderheidscoalitie te vormen.
Vier jaar geleden was het verkiezingsresultaat precies omgekeerd. Het centrumrechtse blok won nipt van het linkse blok met 176 tegen 173 zetels. Hoewel de Sociaaldemocraten ook toen de grootste partij werden met 30% van de stemmen, passeerde de SD met meer dan 20% de Moderaten (19%) en werd extreemrechts zo de tweede partij; dit zorgde voor een herschikking van rechts en maakte de weg vrij voor de regering-Kristersson met gedoogsteun van de SD. Nu blijven de Moderaten ongeveer gelijk. De SD gaat terug van 20,5% naar 16,9%.
Voor het eerst lijden de Zweden Democraten verlies. In de verkiezingscampagne speelde het onderwerp migratie een minder belangrijke rol dan het in stand houden van de verzorgingsstaat. De privatisering van zorg en onderwijs baart veel Zweden zorgen. Ook de geringe vermogensbelasting heeft kiezers naar links getrokken. De stemming komt overeen met andere Scandinavische landen, schrijft Toef Jager in de NRC. Ook in Denemarken en Noorwegen, waar de sociaaldemocraten een regering konden vormen, was bij de verkiezingen veel aandacht voor huisvesting en zorg. Dat migratie minder belangrijk is geworden heeft in deze landen wel alles te maken met standpunten van de sociaaldemocraten op dit gebied. De Deense partij is al jaren notoir streng tegenover migranten. In Zweden zijn hun partijgenoten eveneens voor een streng grensbeleid en zullen zij naar verwachting alleen enkele harde randjes van het huidige rechtse migratiebeleid afhalen.
Duitsland
In Duitsland is de AfD voorlopig nog de grote winnaar. Zondag zijn er deelstaatverkiezingen in Berlijn en Mecklenburg-Voorpommeren. Na de veldslag in Saksen-Anhalt waarbij de CDU werd gehalveerd en de AFD bijna 44% van de stemmen kreeg is de spanning over de verkiezingen van zondag flink opgelopen. Er wordt een grote opkomst verwacht. In Saksen-Anhalt won de AfD vooral omdat veel nieuwe kiezers, die eerder uit desinteresse thuis bleven, nu hun proteststem wel wilden uitbrengen tegen de huidige regering van CDU en SPD. In Mecklenburg-Voorpommeren zou de zittende linkse coalitie van SPD en Die Linke volgens de laatste peilingen de meerderheid kunnen verliezen. De CDU staat er op verlies, de AfD op winst. In Berlijn kan Die Linke zondag de grootste partij worden. In dat geval wordt lijsttrekker Elif Eralp de nieuwe burgemeester van Berlijn. In haar campagne richt Eralp zich op sociale rechtvaardigheid en betaalbare woonruimte – dat laatste is voor de Berlijnse kiezers een van de belangrijkste verkiezingsthema’s. Ook in Berlijn zou de CDU fors kunnen verliezen bij een winst voor de AfD. Bondskanselier Friedrich Merz staat gezien de geringe steun voor zijn partij en zijn coalitieregering flink onder druk. Er wordt zelfs gesproken over een mogelijke vervanging van de regeringsleider.
De AfD zal ook in deze twee deelstaten winnen, maar de kans is niet groot dat de partij in het bestuur komt vanwege het ‘cordon sanitair’ dat de andere partijen rond extreemrechts hebben opgetrokken. Problematisch is wel dat de CDU ook nergens wil samenwerken met Die Linke. Dat kan coalitievorming bemoeilijken. De kritiek op de Brandmauer groeit. Maar de middenpartijen profileren zich in Duitsland nog altijd principieel op uitsluiting van radicale tegenstanders. Het heeft veel met het verleden te maken. De angst voor de wederopstanding van de nazi’s is groter dan het besef van, laat staan begrip voor, de frustraties van Oost-Duitsers die zich na de kolonisatie van de voormalige DDR verwaarloosd voelen en daarvoor de rekening bij huidige regeringspartijen leggen. De zorgen over de bescherming van de democratie domineren het debat. Maar het gaat te weinig over de vraag hoe de participatie van burgers in de democratie kan worden bevorderd.
De uitsluiting van Die Linke door de CDU heeft ook alles met geschiedenis te maken. De partij is voortgekomen uit de Oost-Duitse SED, maar heeft het DDR-verleden inmiddels wel achter zich gelaten. Al proberen de CDU-kopstukken dat nog steeds uit te buiten. “Links radicaliseert in een adembenemend tempo. De partij kampt nu met een diepgeworteld antisemitismeprobleem en haar jeugdorganisatie verheerlijkt dictators zoals Stalin,” aldus CDU-secretaris-generaal Carsten Linnemann enige tijd geleden in Bild Zeitung. Hij reageerde op een uitspraak van de nieuwe voorzitter van Die Linke, Pantisano die de CDU vergeleek met fascisten (en er overigens onmiddellijk afstand van nam).
De Duitse politiek zit in de ban van het verleden, koestert vooral principiële standpunten, en slaagt er nog steeds niet in de hedendaagse rechtsextremisten afdoende te bestrijden. De Scandinavische landen laten zien dat de vijanden van de democratie ook verslagen kunnen worden. Duitsland is daar duidelijk nog niet aan toe.
Reacties (23)
Dat migratie minder belangrijk is geworden heeft in deze landen wel alles te maken met standpunten van de sociaaldemocraten op dit gebied.
Dus meebewegen met extreem-rechts werkt in Zweden wel?
Je weet nooit of de winst komt dankzij, of ondanks.
Enkele commentaren uit een artikel in de NYT:
“Het algemene gevoel is dat de criminaliteit en de migratie nu onder controle zijn”, aldus Lisa Pelling, directeur van een progressieve denktank in Stockholm. Het gevolg daarvan, zo stelde ze, is dat “mensen iets anders van de overheid verwachten”.
De Zweedse samenleving begon zich ongemakkelijk te voelen bij de extreme standpunten die extreemrechts uitdroeg over migratie, zoals het uitzetten van grote groepen legale migranten, waaronder tieners. “Er groeit een soort consensus dat immigranten nodig zijn”, zei politicoloog Jonas Hinnfors. “En dat standpunt delen de Zweden-Democraten niet.” Hij verwacht niet dat extreemrechts zal verdwijnen, maar noemde deze verkiezingen wel “een zware klap” voor de partij.
De Zweedse samenleving begon zich ongemakkelijk te voelen bij de extreme standpunten
is de Zweedse samenleving veranderd, of werden de standpunten van extreem-rechts steeds extremer?
(dat gebeurt hier ook, maar ook de standpunten van traditioneel rechts worden hier extremer)
de nieuwe voorzitter van Die Linke, Pantisano die de CDU vergeleek met fascisten (en er overigens onmiddellijk afstand van nam).
Het lijkt mij een goede zaak dat Pantisano onmiddelijk afstand nam van de fascisten.
Of nam hij afstand van het CDU?
(Of wordt iets anders bedoeld…?)
Ik denk dat de uitspraak van de nieuwe voorzitter laat zien dat hij nog moest wennen aan zijn nieuwe positie. Hij heeft er terecht afscheid van genomen. Voor de CDU-kopstukken was de vergelijking van hun partij met fascisten koren op de molen van hun haat tegen links. Dat gaat dan ten koste van een gezamenlijk optreden tegen de AfD.
na de kolonisatie van de voormalige DDR
Ik heb niet de indruk dat de ex-DDR een wingewest is/was.
Volgens mij zijn in de jaren ’90 wel veel hervormingen opgedrongen door de Bondsrepubliek, (met goede en slechte effekten) maar de deelstaten (“Länder”) besturen toch wel zichzelf.
Het oosten van Duitsland was ooit een wingewest van de Sovjets met een relatief hoge welvaart en veel sociale voorzieningen. Het kwam na Die Wende in handen van het West-Duitse kapitaal. De economie werd overgenomen, West-Duitsers domineerden het bestuur en kregen belangrijke posities op de universiteiten. Ze kochten er huizen en land. Veel jonge Oost-Duitsers trokken naar het westen. De inkomensverschillen zijn in de loop van de tijd wel wat kleiner geworden tussen oost en west, maar ze bestaan nog steeds. Wat breder gezien concluderen economen dat het oosten van Duitsland steeds armer wordt. Veel inwoners voelen zich verwaarloosd. Ik denk dat zij de term wingewest wel willen onderschrijven.
Ik weet niet of wij de term “wingewest” moeten overnemen omdat ontevreden kiezers dat vinden.
Wel begrijp dat mensen dat gevoel krijgen, als rijke westerlingen huizen en land kopen.
Ik weet ook niet of “wingewest” de juiste term is als de winst van oost-duitse bedrijven naar de eigenaren gaat.
Dat gebeurt bij ons ook.
Met andere woorden, Oost-Duitsland is er enorm op vooruitgegaan na de wende, want harder gegroeid dan West-Duitsland.
Dat is niet wat de economen uit het artikel concluderen. Ze waarschuwen ervoor dat Oost-Duitsland in de toekomst achterop kan raken bij andere Oost-Europese landen (= minder hard groeit dan deze landen). Het gaat om relatieve verarming, geen absolute. En die relatieve verarming is een dreiging, nog geen feit.
Zo zie je maar weer dat materiële vooruitgang mensen er niet noodzakelijk gelukkiger op maakt. Of meer tevreden. Er blijkt meer op de wereld te zijn dan alleen het BBP. Al vraag ik me ook wel af of alle inwoners van het oosten van Duitsland meeprofiteren van die vooruitgang, of dat het grootste deel bij een relatief klein deel van de bevolking terechtkomt.
Je kan dat eenvoudig zelf opzoeken Hans.
Maar ook zonder het op te zoeken is het vanzelfsprekend zo dat de levenstandaard in Oost-Duitsland nu veel hoger is dan in 1990, en dat de bevolking in brede zin dus geprofiteerd heeft van de vooruitgang. Ook al is het ongetwijfeld zo dat sommige mensen meer geprofiteerd hebben dan andere.
Mag ik toch niet heel optimistisch zijn over deze uitslag?
Nee, ik ben dat ook niet. Je moet je sowieso niet rijk rekenen op basis van een enkele verkiezingsuitslag. Dergelijk kortetermijndenken doet me veel te veel denken aan die politicoloog die hier ooit zijn rampzalige strategie van “isoleren en imiteren” verkocht. Het idee dat je extreemrechts bestrijdt door hun opvattingen in afgezwakte vorm over te nemen. De strategie, kortom, waardoor we nu me een compleet geradicaliseerde VVD zitten.
Die politicoloog heet Joost van Spanje en zijn onderzoek laat inderdaad zien dat de strategie van isoleren en imiteren beter werkt om radicaal-rechts buiten de deur te houden dan isoleren óf imiteren.
De VVD in Nederland is juist een mooi voorbeeld van dat dit inderdaad werkt. Rutte hanteerde deze strategie namelijk vanaf het einde van Rutte-I, en de PVV is onder Rutte niet in de buurt van de macht gekomen. Het ging pas mis toen de VVD onder Yesilgöz stopte met het isoleren van de PVV.
En de sociaal-democraten in Denemarken en Zweden zijn er klaarblijkelijk ook succesvol mee.
Nee, de VVD is een voorbeeld van desastreus dit uitpakt. Die partij is ondertussen zelf radicaal rechts en werkt liever samen met andere radicaal rechtse partijen dan met democratisch links. Bovendien zijn de partijen rechts van de VVD in de afgelopen decennia alleen maar gegroeid.
Dat de VVD nu tegen extreemrechts aan kruipt heeft alles te maken met het feit dat ze de propagandapraatjes, weliswaar in afgezwakte vorm, hebben overgenomen. Om extreemrechts te bestrijden moet je tegen hun opvattingen ingaan. En niet alleen tegen de partijen of personen die die opvattingen als eerste uiten. Je bestrijdt iets niet door het zelf te worden.
Van Spanje liet zien dat je er misschien een keer een verkiezing mee kunt winnen, maar hij negeerde het effect op lange termijn: het steeds verder verschuiven van het overtonvenster.
Laat ik het nog wat verduidelijken. Isoleren is prima. Maar als je radicaal rechts wilt isoleren, moet je dat met hun opvattingen en methodes doen. En niet alleen met personen of partijen. En dat doe je niet door ze te imiteren. Isoleren en imiteren kunnen dus onmogelijk samengaan.
Trouwens, in Duitsland probeerde Merz het ook met imiteren en isoleren. Het lijkt daar niet zo goed te werken.
Ik ben benieuwd naar waar je al je wijsheid vandaan haalt. Je beweert een hoop, maar vooralsnog lijkt dat niet op meer gestoeld dan je eigen ideeën over hoe je zou willen dat het zou werken.
Ik zie geen enkele basis voor jouw kenschets van ‘isoleren en imiteren’ als rampzalige strategie. Het onderzoek van Van Spanje wijst op het tegendeel, en jij brengt daar niets substantieels tegenin. Alleen maar isoleren werkt minder goed dan isoleren én imiteren, dat is wat uit wetenschappelijk onderzoek blijkt. In de regel volg ik de wetenschap.
Bij mijn weten is isoleren alleen ook al beter dan doen wat de VVD doet
Ik volg ook de wetenschap, maar ben me er ook van bewust dat enkele onderzoeken van een enkele wetenschapper nooit de volledige waarheid zijn. Het was overduidelijk dat Van Spanje keek naar strategieën op de korte termijn. Op zich best begrijpelijk, omdat je je nou eenmaal moet beperken in een onderzoek. Maar het is geen reden om blind te zijn voor het effect op lange termijn.
Ik volg ook mijn waarneming. Radicaal rechts groeit. En als andere partijen radicaal rechts imiteren, radicaliseren de radicalen steeds verder, om zich te onderscheiden. Je hoeft alleen maar uit je doppen te kijken om dat te zien. En om het nogmaals te herhalen: om radicaal rechts te bestrijden moet je hun opvattingen en methodes bestrijden. In plaats van die beetje bij beetje toe te laten tot de mainstream. Dan ben je radicaal rechts niet aan het bestrijden, maar ben je het aan het worden. Het kan toch niet zo moeilijk zijn om dat te snappen.
Twee goede (en niet al te lange) stukken uit De Groene van deze week die hiermee te maken hebben:
Een column van Merijn Oudenampsen.
Een artikel van Catherine de Vries.
Wat je steeds ziet is dat conservatief rechts geen moeilijke beslissingen durft te nemen op gebied van o.a. klimaat/stikstof en woningmarkt. Ze laten het dan steeds vastlopen op immigratie om hun kiezers te behouden. Dat links in Denemarken en Zweden het speelveld op immigratie heeft beperkt is denk ik een goede zet al vraag ik me af hoe ze dat gaan uitwerken.
Afgezien van het verschuivende overtonvenster, en het feit dat het zeker niet altijd werkt, is ook dit het gevolg van die strategie van (isoleren en) imiteren: