Eerst schild, daarna zwaard

Wetgeving moet eerst schild en daarna zwaard zijn, vindt strafrechtadvocaat Jozef Rammelt in reactie op Judith Sargentini. Wetgeving beoogt de verhoudingen tussen burgers onderling en tussen overheden en burgers te reguleren. Dit is echter niet het geval in Nederland. 

De verhouding tussen burgers betreft het reguleren van verhoudingen tussen gelijken – iedere burger is immers gelijk aan de ander – terwijl de verhouding tussen overheden en burgers er een is van een fundamentele ongelijkheid. De overheid legt regels op en die moeten worden nageleefd. Worden zij niet nageleefd, dan staat daarop onherroepelijk een sanctie in welke vorm dan ook. In het betoog van Judith Sargentini gaat het over deze laatste relatie. De vraag dient zich aan of de overheid bij de regulatie het recht op privacy en gegevensbescherming van de burger geheel of gedeeltelijk terzijde mag schuiven, of dat deze rechten gerespecteerd moeten worden bij het opstellen van wetgeving.

Bij effectieve misdaadbestrijding ontkom je er eenvoudig niet aan om het recht op privacy en gegevensbescherming geheel of gedeeltelijk terzijde te zetten. Hetzelfde geldt voor de opsporing van een strafbaar feit. Dat kan niet anders, maar de regels die zijn opgesteld over hoe die rechten geheel of gedeeltelijk voor een bepaalde periode terzijde geschoven moeten worden, dienen door de handhavers van de wet strikt opgevolgd te worden. Zowel de reden van het tijdelijk terzijde zetten van deze rechten, als de wijze waarop dit geschiedt, dienen aan een integrale controle van een rechter onderworpen te zijn. Dat is, denk ik, in Nederland vrij aardig geregeld in het wetboek van strafvordering. De vraag dient zich echter aan of de staat preventief mag gaan surveilleren zonder dat daarvoor een directe reden aanwezig is.

Camera’s op iedere hoek van de straat die iedere beweging die u maakt registreren. Vastleggen welke winkel u bezoekt, welk vervoermiddel u gebruikt, hoeveel boodschappen u bij de kruidenier naar buiten sleept, noem maar op. Registratie op parkeerzuilen met welke auto u waar en hoelang parkeert. De registratie van de verplaatsingen die u met uw mobiele telefoon in uw tas maakt als u rustig door de stad loopt. Als u bij uw bank de pinautomaat gebruikt wordt er een foto van u gemaakt. Het kan allemaal niet op.

Minister Opstelten kwam onlangs met het onzalige idee om iedere vliegreis die u in de toekomst gaat maken te registreren. Als reden werd uiteraard een effectieve terrorismebestrijding weer eens in de strijd gegooid. Dat plan werd niet door een meerderheid in de Nederlandse politiek omarmd en dat is maar goed ook.

Ik stel u een andere vraag dan Judith Sargentini stelde en wel de volgende: bent u werkelijk van mening dat u nog enige vorm van privacy heeft in deze technische maatschappij, terwijl u de meest brave burger op de wereld bent? Ik stel vast dat dit niet het geval is, want waar u zich ook bevindt, uw aanwezigheid wordt overal en 24 uur per dag op enigerlei wijze geregistreerd. Als u zich onbespied waant tijdens een boswandeling vrees ik dat u op een paar honderd meter traceerbaar bent via uw mobiele telefoon. Het zwaard heeft de overhand gekregen ten koste van de schildfunctie van wetgeving. Dat is niet alleen het geval in de Verenigde Staten, maar ook in de rest van de wereld en heel zeker ook in Nederland.

Nederland is koploper bij het aantal door justitie afgeluisterde telefoon gesprekken. Hoezo privacy?

Het zwaard wordt dagelijks geslepen met als argument naar de burgers toe dat deze maatregelen hun veiligheid vergroten, en indien zij braaf zijn, zij helemaal niets te vrezen hebben. Dat is pure onzin. Data kunnen fout worden verwerkt en opgeslagen, met alle gevolgen van dien. Data kunnen in de verkeerde handen komen en voor heel andere doelen gebruikt worden dan waarvoor zij oorspronkelijk verzameld en opgeslagen werden. In hoeverre worden de door de overheid verzamelde data eigenlijk effectief beveiligd? Voor mij een vrij prangende vraag waarop ik vooralsnog geen antwoord heb. Ieder beveiligingssysteem is toch tegenwoordig te kraken? Wordt het dan te koop aangeboden aan de hoogste bieder op Marktplaats?

Ik vrees dat de trend van toenemende massasurveillance zal voortduren en er geen mogelijkheid meer is het tij te keren. Dit is een sombere vaststelling.

Dit debat is een coproductie van De Helling en Sargasso. 

  1. 1

    We kunnen schrijven tot we een ons wegen maar de westerse politiek gaat gewoon vrolijk door, gewapend met een banaan in het oor.

  2. 2

    @0: “regels opgesteld over hoe die rechten voor een bepaalde periode terzijde geschoven moeten worden, dienen door de handhavers van de wet strikt opgevolgd te worden”
    Kun je de wet handhaven door de wet terzijde te schuiven?

  3. 3

    En nog een vraag: Hoe denkt de Nederlandse overheid over het beschermen van de privacy van Nederlandse burgers, bedrijven en overheden die door een buitenlandse invasie van spionage (Britse, Amerikaanse en Israëlische) belaagd worden?
    Dát schild aanbrengen bedoel ik dan. We worden door onze overheid niet eens gewaarschuuwd tegen deze zaken. We worden als het ware aan de honden overgeleverd en dom gehouden. Want leuk al die digitale speeltjes, maar de kraan open laten staan in de hoop met een sleepnet de subversieve elementen eruit te kunnen zeven is allang achterhaald (zelfs al in het tijdperk van vóór Edward Snowden, zeg maar vanaf het begin van het internettijdperk). Het zijn nu eenmaal niet de naïvelingen die je wilt vangen toch? (Tenzij je inkomsten wilt genereren met een boetesysteem). En een digitale panopticum is niet meer dan een soort verkapte vorm van censuur en gedragsbeïnvloeding die mensen in hun (al of niet oorspronkelijke) ontwikkeling tegengaat. Dit druist in tegen menselijk gedrag. En als mens je als mens gedragen is een mensenrecht. Sociale controle heeft alleen zin als het van onder af wordt gepraktizeerd en niet van bovenaf wordt opgelegd. Dat de (multinationale-)beveiligingsindustrie beweert dat je preventief misdaad kunt tegengaan door surveillance is een miskleun van de eerste orde. Een gemiddeld intelligent mens zal dat steeds proberen te omzeilen en leert daardoor juist subversief gedrag aan. En juist dat maakt de beoogde veiligheid onzeker. Je schiet er dus niets mee op, creëert onnodige banen en sloopt goedgeluimdheid uit de mensheid. Die draak die over deze ongure wereld tracht te heersen dient gewoon even in het zachte gedeelde (de onderbuik) doodgeprikt te worden en een wantrouwende overheid dient gewantrouwd te worden.

  4. 5

    Gezien alle onthullingen in de afgelopen pak ‘m beet 20 jaar over onze zwaar corrupte, totaal achterbakse en in het geheel niet democratische overheid kan toch iedereen bedenken dat je dat zooitje ongeregeld in de TK lekker moet laten voor wat het is en je eigen gang gaan.

  5. 6

    Weer een slachtoffer van de grote boze wereld die de handdoek in de ring heeft gegooid. Jammer!

    De samenleving wordt door mensen gemaakt. Ook in Nederland is er geen natuurwet die zegt dat we hoe dan ook in een surveillancestaat terecht komen. Maar met mensen die de kop laten hangen en een somber toekomstbeeld als waarheid gaan zien, wordt het idd niks.

    Kom uit die passieve houding, gastredacteur! De schouders eronder en kom met voorstellen en ideeen hoe we verder moeten. Het tij is wel degelijk te keren!

  6. 7

    @6: “Ook in Nederland is er geen natuurwet die zegt dat we hoe dan ook in een surveillancestaat terecht komen.”

    Dat klopt, maar de gedachte dat Nederland zo democratisch is dat je (we) daar een stokje voor zou(den) kunnen steken lijkt me ook rijkelijk naief.

    Na enig nadenken kom je er vanzelf achter bij wie de werkelijke macht in onze samenleving ligt. En daar wordt je niet vrolijk van.

  7. 8

    De auteur schrijft: “Het zwaard wordt dagelijks geslepen” en voert vervolgens verschillende redenen op waarom onze data bij de overheid niet veilig zouden zijn.

    Hij laat echter het belangrijkste buiten beschouwing: de overheid zelf is onze grootste vijand, aangezien feitelijk de (democratische) controle over de macht (en het machtsmisbruik) nagenoeg geheel ontbreekt.

    Dat zou hij, als strafrechtadvocaat notabene, al lang in de gaten moeten hebben, aangezien hij zelfs in het huis van bewaring niet met zijn clienten kan overleggen zonder afgeluisterd te worden. Niet over de telefoon en zelfs niet in persoon.

    En hoe vaak is hij al geconfronteerd met de “informatievoorsprong” van het OM? En hoe vaak heeft hij zich al afgevraagd hoe het OM aan al die informatie komt, terwijl het niet uit de stukken blijkt?

    Bij elke zaak van enige importantie?

    Ik zie dat mr. Rammelt niet de eerste de beste is. Koppel wat ik hier schrijf eens aan de praktijk van de “European Arrest Warrants” en het mogelijk misbruik door de staat. Niet alleen “De minister en de zwarte lijst”, maar bijvoorbeeld ook Julian Assange. Deze vragen en opmerkingen mogen voor sommigen misschien adacadabra zijn, maar voor mr. Rammelt zijn ze dat beslist niet.

    Dit is geen rechtssysteem, dit is een nachtmerrie.

  8. 9

    En dan zoek ik nog het antwoord op de volgende 7 vragen. Wie helpt?

    1. Waar is het bewijs dat meer surveilllance leidt tot een veiligere samenwerking?
    2. Hoe hebben de maatregelen tot nu toe bijgedragen aan hogere opsporingspercentages? Dit bewijs is nodig om toekomstige wetswijzingen te rechtvaardigen.
    3. Waarom hebben organisaties een hogere graad van privacybescherming dan het individu?
    4. Waarom worden er geen voorstellen gedaan die de privacy van de burger juist beschermen of is de waarheid soms dat dit technisch niet haalbaar is?
    5. Is dit technisch gezien haalbaar ja of nee?
    6. Zo nee, hoe moet de wetgeving aangepast worden om toekomstige onwenselijkheden te voorkomen.
    7. Zo ja, is de overheid dan niet moreel verplicht hieraan mee te werken?

  9. 10

    @7: democratie is iets wat alleen door het volk gewaarborgd kan worden, de enige belanghebbende in een echte democratie is de ‘demos’ AKA het volk. De instelling die Nabeda heeft is de juiste, alleen het volk kan democratie afdwingen, en als het niet goedschiks kan, dan maar kwaadschiks. Zo is Nederland ook (indirect, door de afwenteling vd Franse revolutie) democratisch geworden.

  10. 11

    1. Waar is het bewijs dat meer surveilllance leidt tot een veiligere samenwerking? (Taalnazi: veiligere samenwerking, wordt vooral bereikt door nog meer ARBO, rubbertegels en schuimrubber. Camera’s kunnen helpen bij het bepalen waar)
    Ik neem aan dat je samenleving bedoelt. Het zou preventief moeten werken, de werkzaamheid van preventiemaatregelen altijd moeilijk vast te stellen, zeker als de implementatie geleidelijk gaat. Sluitend bewijs zou alleen te vinden zijn als men de huidige situatie zou kunnen vergelijken met de onzichtbare parallelle werkelijkheid waarin die maatregelen niet zijn genomen. Je kan er wel statistiek op toepassen. En de resultaten zijn over het algemeen nogal gemengd(http://www.aclu.org/files/images/asset_upload_file708_35775.pdf, http://www.eucpn.org/download/?file=bra_effectiveness_surveillance.pdf&type=8 zeggen geen effect; http://www.cops.usdoj.gov/Publications/e071112381_EvalPublicSurveillance.pdf zegt ja, het werkt, MAAR… -het is een onderzoek van de politie, dus ook niet zonder bias-
    2. Hoe hebben de maatregelen tot nu toe bijgedragen aan hogere opsporingspercentages? Dit bewijs is nodig om toekomstige wetswijzingen te rechtvaardigen.
    Onbekend en moeilijk vast te stellen.
    3. Waarom hebben organisaties een hogere graad van privacybescherming dan het individu?
    Omdat organisaties meer geld en middelen hebben.
    4. Waarom worden er geen voorstellen gedaan die de privacy van de burger juist beschermen of is de waarheid soms dat dit technisch niet haalbaar is? Omdat het belang van de overheid op dit vlak niet overeenkomt met dat van het volk. De overheid is immers per definitie paternalistisch en of de intentie van de overheid nou kwaad of goed is, de gegevens van spionage van het volk kan hoe dan ook gebruikt worden ter verbetering van de controle van de overheid over het volk.
    5. Is dit technisch gezien haalbaar ja of nee? Ja en nee. Het is theoretisch haalbaar, maar in de praktijk moeilijk omdat veel processen van ‘moderne’ software en hardware gegevensopslag nodig heeft. De opslag van gegevens laat hoe dan ook hints achter voor iemand die op zoek is naar privacy gevoelige informatie en het wist zichzelf niet automatisch.
    6. Zo nee, hoe moet de wetgeving aangepast worden om toekomstige onwenselijkheden te voorkomen. Is ook moeilijk, want wetgeving moet ook gehandhaafd worden en hoe handhaaf je dat soort wetgeving? Hoe weet je immers dat er in het geheim gegevens van je worden verzameld als het geheim is?
    7. Zo ja, is de overheid dan niet moreel verplicht hieraan mee te werken? Nee, de burgers zijn het moreel verplicht dit tegen te werken! de overheid dient meerdere ‘moralen’, daarom is er wachtgeld, daarom betalen MNO’s geen klap belasting, daarom worden agenten bijna nooit vervolgd.