RECENSIE - Het boek Wij, Europeanen heeft een actuele aanleiding: “De nieuwe tijd die op ons afkomt, vraagt om een nieuwe geschiedenis” (p. 9). Dat kan natuurlijk niet letterlijk het geval zijn want de geschiedenis heeft zijn beloop gehad en – eenvoudig gezegd -: het is zoals het is. Wat wél kan veranderen en wat hier natuurlijk wordt bedoeld is onze vísie op geschiedenis. Evert van der Veen besprak voor de Boekenkrant het nieuwe boek van Marcel Hulspas.
Marcel Hulspas ziet de middeleeuwen als bepalend en die krijgen in dit boek dan ook de nadruk. Ontwikkelingen die daar hebben plaatsgevonden, zijn bepalend voor de geschiedenis zoals deze zich sindsdien heeft ontwikkeld. Vanuit dit perspectief is dit boek geschreven. Het boek beschrijft hoe economische groei, de opkomst van steden, handel en een zelfstandige burgerij de macht van adel en kerk geleidelijk beperkten. Tegelijkertijd ontstonden nieuwe ideeën over individuele vrijheid, bestuur en wetenschap.
Daarna volgt Hulspas de verdere ontwikkeling van Europa via de renaissance, de reformatie, de wetenschappelijke revolutie en de verlichting. Hij laat zien hoe rationaliteit, ondernemerschap en technologische vooruitgang Europa steeds invloedrijker maakten. Deze ontwikkelingen leidden ook tot kolonialisme, imperialisme en gevoelens van culturele superioriteit. Die schaduwkanten maken volgens Marcel Hulspas evengoed deel uit van de Europese geschiedenis als de idealen van vrijheid en mensenrechten.
In de slothoofdstukken verbindt Hulspas deze geschiedenis met de actualiteit. Europa wordt opnieuw geconfronteerd met geopolitieke spanningen, migratie, economische concurrentie en vragen over identiteit. Daarom is volgens de auteur een realistisch begrip van het verleden noodzakelijk. Hij waarschuwt tegen zowel een geromantiseerd beeld van Europa als een uitsluitend negatieve visie op het Europese verleden.
Het boek Wij, Europeanen laat zien dat Europese landen en Europeanen zeer verschillend zijn en daarom is Europa ook vaak – toen en nu – zeer verdeeld. Veel landen hebben een expansief karakter, zijn ambitieus, koesteren idealen. In het algemeen is het denken in vooruitgang, groei en ontwikkeling duidelijk aanwezig.
Wat Europese landen – de een meer dan de ander – ook eigen is, is het superioriteitsdenken. Dat kwam tot uiting in het stichten van koloniën die meestal pas na een moeizame onafhankelijkheidsstrijd zelfstandige landen konden worden. Ook waren vele Europese landen bij de slavernij betrokken. Europa komt in dit boek Wij, Europeanen niet als een vanzelfsprekende culturele eenheid naar voren maar als een continent dat juist door voortdurende verdeeldheid, concurrentie en conflict is gevormd.
Ieder onderdeel in dit boek heeft een korte inleiding en vervolgens zijn er vele hoofdstukken (74 in totaal) waarin politieke, culturele, economische en intellectuele thema’s in historisch perspectief ter sprake komen. Zo wordt de ontwikkeling van democratie, rechtsstaat en wetenschap in een bredere context geplaatst.
Het is een omvangrijk boek dat veel concentratie van de lezer vraagt, ook omdat het nogal feitelijk is geschreven. Wij, Europeanen neemt de lezer niet gemakkelijk mee in het verhaal. Het boek is minder geschikt voor wie een chronologisch en overzichtelijk standaardoverzicht zoekt. Marcel Hulspas wil vooral laten zien hoe ideeën, conflicten en maatschappelijke ontwikkelingen samen de Europese identiteit hebben gevormd. In het boek ontbreken overkoepelende en verbindende lijnen die de veelheid aan thematische informatie bij elkaar brengen en samenvatten. Er is een fotokatern in het boek.
Marcel Hulspas studeerde natuur- en sterrenkunde aan de universiteit van Nijmegen. Hij was redacteur van Intermediair en het Algemeen Dagblad, schreef regelmatig voor Sargasso, en is nu hoofdredacteur van de schoolkrant van Hogeschool Windesheim in Zwolle. Hij is wetenschapsjournalist. Van hem verschenen eerder Reuzen van de Lage Landen, Uit de diepten van de hel, Mohammed, Mohammed en het ontstaan van de islam.