Een kwestie van hermeneutiek

Zijn de Bijbel, de Koran en Mein Kampf één pot nat? Wie vorige week de discussie tussen Gert-Jan Segers, Gerard Spong en Natascha van Weezel bekeek, zou bijna denken van wel.

Ter discussie stond of Mein Kampf verboden moest blijven. Spong meende van niet, maar Segers (christen) en Van Weezel (Joods) vonden het idee dat Mein Kampf straks in dikke stapels bij de Bruna ligt maar een griezelig idee.

Daar haalde de redactie van Pauw een aardige troef uit de mouw. Want stonden de Bijbel en de Koran niet eveneens vol met haatdragende passages en oproepen tot geweld jegens homo’s en ongelovigen?

Acteur Porgy Franssen droeg een aantal passages voor waar de honden inderdaad geen brood van lusten. Waarna Spong er fijntjes op wees dat men dergelijke passages in Oeganda wel degelijk aanvoert om homo’s op te jagen en ter dood te brengen. Peter R. de Vries viel hem bij: ook in de VS kwam het verzet tegen homo- en vrouwenrechten vooral van de kant van christelijke fundamentalisten.

Duidelijke zaak, zo lijkt het: wie Mein Kampf wil verbieden, kan er weinig tegenin brengen als men ook de bijbel of de koran wil verbieden.

Toch knaagt er iets. Want de Bijbel en de Koran mogen dan vol akelige passages en oproepen tot geweld en genocide staan, ze kennen beiden een lange uitlegtraditie waarin dergelijke passages worden gerelativeerd, ingeperkt en ondergeschikt gemaakt aan wat joden, christenen en moslims als de hoofdboodschap ervaren. Zo’n uitlegtraditie kent Mein Kampf nauwelijks.

In de theologie noemt men die uitlegtraditie en het effect op hoe de gelovigen hun heilige boeken lezen hermeneutiek. Hermes was in de Griekse mythologie de ‘boodschapper van de goden’. Zo draagt hij namens de godenraad de nimf Calypso bijvoorbeeld op om Odysseus vrij te laten.

Joden, christenen en moslims lezen hun heilige boeken niet blanco. Ze zijn al voorbewerkt met verhalen, gebeden, leerstellingen, feesten, die hen sinds hun jeugd keer op keer voorgehouden worden en die goeddeels bepalen hoe ze tegen hun heilige boeken aankijken; wat ze daarin naar de voorgrond halen en wat ze als secundair beschouwen, en hoe men passages daaruit van toepassing acht in het heden.

Wie een christen wel eens de oproepen tot genocide in het Oude Testament heeft voorgehouden, zal dit antwoord vast herkennen: zo’n christen werpt onmiddellijk tegen: ‘Ja, maar dat is het Oude Testament, dat gold voor die mensen toen, maar sinds Jezus op aarde kwam is dat allemaal niet meer van toepassing.’

Iets soortgelijks gebeurt als je een moslim passages voorhoudt over het inhakken op de nekken van de ongelovigen en dat men hen moet bestrijden, waar men die ongelovigen maar vindt: ‘Ja, maar dat moet je wel in de context van die tijd zien. Het was oorlog. Allerlei Arabische stammen probeerden de moslims uit te roeien. De jihad is puur een verdedigingsoorlog.’

Zelfs fundamentalistische moslims passen dergelijke passages in de regel zo toe, dat zolang de staat hun lijf en leden beschermt, en hen de islam laat praktiseren, de islamitische leer geen gewapende opstand toestaat: dat zou maar voor maatschappelijke chaos zorgen, fitna.

Het heeft dan ook niet zoveel zin om teksten uit de bijbel of de koran te trekken, en moslims of christenen daarmee te lijf te gaan en te bewijzen dat hun boek verderfelijk is. Uiteindelijk blijkt het er keer op keer helemaal niet zoveel toe te doen wat er nu precies wel of niet in het heilige boek staat. Veel belangrijker is: hoe lezen gelovigen hun heilige boek; wat halen ze daarin naar voren en wat schuiven ze naar de achtergrond als minder belangrijk of behorend tot het verre verleden?

Kortom, het komt uiteindelijk neer op een kwestie van hermeneutiek.

  1. 1

    Verhelderend. Mijn Kampf moet dus gewoon nog een paar decennia uitgelegd worden en dan is het geen probleem meer.

    (Terzijde; het doet me denken aan de PvdA, die al 30 jaar neoliberalisme probeert uit te leggen als sociaal. Als je maar blijft uitleggen komt het vast goed).

  2. 2

    Ja, dank je de koekoek! Zo kan ik het ook.

    Laten we dit verhaal weerleggen met het gegeven dat Mein Kampf nog geen honderd jaar oud is, en er dus alleen al daarom geen of zeer beperekte kans is geweest om de uitlegtraditie van Mein Kampf te ontwikkelen.

    Bovendien is Mein Kampf gedurende meer dan de helft van zijn bestaan verboden en onderdrukt geweest, waardoor een dergelijke uitlegtraditie ook al niet erg kansrijk is geweest.

    En daarnaast wordt zo ongeveer iedereen die iets uit Mein Kampf aanhaalt en uitlegt of vergoelijkt zoals christenen, joden en moslims met hun boeken doen, acuut voor de rechter gesleept door allerlei belangengroepjes van verschillende aard en oorsprong. Ja, dan laat je het uitleggen wel uit je hoofd.

    Dus als Mein Kampf een achterstand heeft op het gebied van een uitlegtraditie en de daarbij horende hermeneutiek, dan is dat bepaald niet het sterkste argument om het boek te blijven verbieden.

  3. 6

    Laten we het simpel stellen:
    Alle 3 bovengenoemde “dwaalleerboeken” hebben een hoop ellende veroorzaakt. (N.B. Ook Hindoes, Boeddhisten en ongelovigen mollen andere mensen.)

    Verbieden dit soort boeken helpt geen moer, omdat een groot deel van de mensheid gestoord is.
    …………….
    Welke malloot gelooft er eigenlijk nog I.D.? ;-)

  4. 7

    … dan is dat bepaald niet het sterkste argument om het boek te blijven verbieden.

    @2 Allemaal leuk bedacht, maar in dit stukje beargumenteer ik niet waarom Mein Kampf verboden zou moeten blijven.

    Veeleer beargumenteer ik waarom de Bijbel en de Koran volgens mij van een andere orde zijn dan Mein Kampf, op een manier die niet blijft steken in een exegetisch moeras over wat nu precies wel of niet de inhoud van dit-of-dat boek is.

    Onderwijl leert u als lezer ook nog iets bij over hoe religieuze tradities werken.

  5. 8

    @7 je beargumenteert waarom de koran en de bijbel anders zouden zijn dan Mein Kampf anders dan op inhoud, maar die gronden zijn niet vergelijkbaar, zoals @1 en (vooral) @2 al fijntjes opmerken. Je argumentatie gaat dan ook behoorlijk mank op om het eind compleet onderuit te gaan.

  6. 9

    @8 Wat is je punt nu? Dat het unfair is tegenover Mein Kampf om de vergelijking te maken zoals ik doe, omdat de bijbel en de koran al een hermeneutische voorsprong hebben van veertienhonderd jaar en meer?

    Dat lijkt me namelijk een argument vanuit de moraal, terwijl ik kijk naar de historische werkelijkheid zoals we die op tafel hebben liggen.

    Wellicht dat Mein Kampf over veertienhonderd jaar door haar aanhangers heel anders uitgelegd wordt dan door neonazi’s nu. Maar dat is een zuiver hypothetisch scenario, dat vooralsnog niet aan de orde is.

    Waar wij mee van doen hebben, is de realiteit vandaag de dag.