D66-voorstel gaat niet ver genoeg

LONGREAD - Wat mij het meest bevalt aan het D66-voorstel om studenten voortaan een basisbeurs van 300 euro per maand te geven: zij kunnen niet langer aanspraak maken op huur- en zorgtoeslag. Deze inkomenstoeslagen waren ooit bedoeld voor burgers die voor langere tijd – of voor altijd – te weinig verdienen om de gangbare huren en zorgpremies te kunnen betalen. Het lage inkomen van studenten daarentegen is slechts tijdelijk, en wordt na het afstuderen meestal meer dan evenredig gecompenseerd door een bovenmodaal inkomen.

Maar deze correctie is niet de kern van hun voorstel. Voor de rest van de bevolking wil D66 eveneens meer geld in de portemonnee in ruil voor afschaffen van allerlei inkomenstoeslagen. Bij de hogere inkomens in de vorm van een belastingkorting, bij de lagere inkomens door hen een soort basisinkomen van 300 euro per persoon te geven – wat bij studenten een basisbeurs heet. Ze zijn nog niet zo ver gegaan als Milton Friedman, de Amerikaanse econoom die door links zo’n beetje als de uitvinder van het verfoeide neoliberalisme wordt beschouwd. Al in 1962 bepleitte hij een negatieve inkomensbelasting, wat betekent dat de lage inkomens geen belasting hoeven te betalen maar een bedrag van de Belastingdienst krijgen, voldoende om van te leven (dus meer dan 300 euro per maand). Zodra je meer gaat verdienen worden de rollen omgedraaid en moet je geld aan de Belastingdienst betalen, wat wij inkomstenbelasting noemen. In het D66-voorstel daarentegen krijgen de rijkere burgers eveneens een extraatje in de vorm van belastingkorting. Zo’n overbodig cadeautje willen ook Rutger Bregman en andere voorstanders van het universele basisinkomen uitdelen. Zoals de huidige AOW eveneens terecht komt bij miljonairs en andere vermogende mensen die dit basisinkomen-voor-ouderen helemaal niet nodig hebben.

Bijwerkingen

Door de burger voortaan huur- en zorgtoeslag te ontzeggen komt er een eind aan allerlei onbedoelde bijwerkingen van deze inkomensafhankelijke toeslagen. Bij mensen met een bijstands- of vergelijkbare uitkering zorgen zij voor een hoog ‘marginaal tarief’: zodra ze deze uitkering verruilen voor een beter betaalde baan, worden ze gestraft door het (gedeeltelijke) verlies van hun huur- en zorgtoeslag; zodat ze per saldo nauwelijks méér verdienen. Vandaar veel mensen met een lage uitkering niet serieus gaan solliciteren op een baan die slechts weinig meer betaalt dan hun uitkering.

Bij studenten heeft de huurtoeslag nog een extra verstorende werking. Uithuizige studenten woonden vroeger overwegend in studentenflats en in voormalige gezinswoningen met gemeenschappelijk gebruik van keuken en sanitair. De laatste jaren hebben steeds meer studenten in een studio met een eigen keuken en toilet. Als deze studio tevens een aparte voordeur en huisnummer heeft, staat zij geregistreerd als zelfstandige wooneenheid en krijgt de huurder recht op huurtoeslag. Iedereen die de vrije huursector een beetje kent, snapt dat de verhuurder, dus de huiseigenaar, het meest profiteert. Deze kan de huurprijs opschroeven tot de bovengrens van de huurtoeslag (momenteel een maandhuur van € 737,14), wetende dat de huurder netto veel minder hoeft te betalen. Veel vermogende ouders kopen voor hun kroost een woning die wordt verbouwd tot zelfstandige wooneenheden, zodat zoon- of dochterlief samen met hun huisgenoten kunnen profiteren van de huurtoeslag. Hoe scheef wil je het hebben!

Het is diep tragisch dat linkse partijen nog steeds blind zijn voor deze uitwas van ons sociale inkomensbeleid – en nu door D66 worden ingehaald. Maar ook  blind voor de indirecte gevolgen. Zoals meer bouwactiviteit voor nieuw- en verbouw van zelfstandige wooneenheden, voor projectontwikkelaars veel aantrekkelijker dan sociale woningbouw – mede door de huurtoeslag . Deze toeslag is bovendien een beloning voor individualisme en een financiële ontmoediging voor samenlevingsvormen waar voorzieningen worden gedeeld. Daarnaast tart zij een elementair gevoel voor rechtvaardigheid: jongeren die thuis wonen of samen in een gezellig studentenhuis krijgen géén aanvullende beurs in de vorm van huurtoeslag.

Leenstelsel overboord?

In de pers wordt het D66-voorstel voornamelijk gerelateerd aan het leenstelsel. Eerder moesten PvdA en GroenLinks erkennen dat zij in 2015 akkoord zijn gegaan met een vorm van studiefinanciering die veel afgestudeerden opzadelt met hoge studieschulden. Ook D66 is nu blijkbaar bevreesd dat veel hoogopgeleide kiezers (hun primaire doelgroep) sympathie hebben gekregen voor afschaffing van het leenstelsel

Tegenstanders van het leenstelsel wijzen op het inverdien-effect: het inkomen van afgestudeerden genereert tijdens hun loopbaan zoveel belastinginkomsten dat een studiebeurs zonder problemen gefinancierd kan worden. Een typisch economistische redenering, die zelfs zou rechtvaardigen om jonge talentvolle beleggers flink veel beleggingsgeld cadeau te doen. Het geld dat zij op die manier verdienen leidt immers tot extra belastinginkomsten, voldoende om deze overheidsinvestering rendabel te maken. Met een inverdien-redenering kun je alles goedpraten!

Voorstanders van het leenstelsel zien onderwijs daarentegen als een investering die zich individueel  terugbetaalt, en dus zonder problemen door de student zélf gefinancierd kan worden middels een lening. Ze benadrukken het sociale karakter: de student leent tegen aantrekkelijke voorwaarden (momenteel 0%) en hoeft pas terug te betalen wanneer zij of hij voldoende verdient. Zij worden sinds kort gesteund door studies van CPB en ResearchNed. Beide onderzoeksinstellingen concluderen dat tot dusver invoering van het leenstelsel geen invloed heeft op de mate waarin middelbare scholieren gaan doorstuderen. Dit geldt dit eveneens voor jongeren uit de lagere inkomensgroepen. Twee kanttekeningen zijn echter op hun plaats.

Ten eerste is de laatste conclusie niet zo positief als het lijkt: wij willen toch dat er juist méér studenten uit minder gegoede milieus gaan doorstuderen, niet dat het gelijk blijft. Ten tweede staan de onderzoekers onvoldoende stil bij de vraag in hoeverre het ouderlijk inkomen een geschikte indicator is voor institutionele armoede en achterstand. Het opleidingsniveau van de ouders geeft vermoedelijk een betere indicatie. Ouders die zelf hebben doorgeleerd stimuleren hun kinderen op allerlei manieren om eveneens te profiteren van hoger onderwijs  – en dus het sociale leenstelsel te benutten. Dit ligt meestal heel anders bij laag opgeleide ouders. Zo constateert ResearchNed dat hun kinderen minder bereid zijn om te lenen voor hun studie – in vaktaal: een grotere leenaversie hebben. Wat niet zo vreemd is: sommigen zien bij hun ouders hoe moeilijk het is om uit de schulden te komen of om zonder connecties een goedbetaalde baan te krijgen.

Positieve discriminatie lijkt mij de beste manier om de kloof in onderwijskansen zoveel mogelijk te dichten. De aanvullende beurs voor de lagere inkomens die D66 terug wil (voor maximaal 400 euro naast de basisbeurs van 300 euro) is te ongericht en gaat niet ver genoeg. Ongericht omdat niet zozeer het inkomen maar de opleidingsachtergrond van de ouders de belangrijkste drempel lijkt te zijn. Daarnaast moet de ongelijkheid al op de basisschool worden aangepakt: zorg in achterstandswijken voor kleinere klassen, voor meer faciliteiten voor huiswerkbegeleiding én voor beter betaalde  leerkrachten met oog en hart voor talenten uit achtergestelde milieus. Talenten die we vervolgens een toekomstperspectief moeten geven door voor hen speciale studiebeurzen te creëren, voldoende om zonder financiële zorgen te kunnen studeren en als een soort beloning voor eerdere inspanningen. Zouden Michelle en Barack Obama in het Witte Huis terecht zijn gekomen zonder hun beurs voor Harvard?

Natuurlijk zijn er goede redenen om afgestudeerden niet op te zadelen met te hoge studieschulden. Ze mogen daardoor niet belemmerd worden in hun streven om een eigen huis te kopen en een gezin te stichten. Maar niet-academische bevolkingsgroepen hebben nóg meer last van de schuldenspiraal: om de schulden terug te betalen sluiten zij duurdere leningen af zodat ze nog verder in de nesten komen. Laten we met die kwetsbare groepen beginnen als we de torenhoge schulden van Nederlandse burgers willen aanpakken.

Dr. Hein Vrolijk is zelfstandig onderzoeker, docent en publicist (http://eco-simpel.nl/)

  1. 1

    Kanttekening: Noch Barack Obama, noch Michelle Robinson had een beurs voor Harvard. Ze hebben zich destijds allebei voor tienduizenden euros in schulden gestoken om te studeren. Ze hebben verklaard samen zo’n €100.000 aan schuld te hebben gehad bij afstuderen en er 10 jaar over deden om dit af te betalen (maar ze waren dan ook beiden vrij succesvol).

    Al met al is Obama een redelijk succesverhaal van het leenstelsel: Ja hij had een volledige beurs voor zijn bachelor aan Occidental College maar ging leningen aan om verder te studeren, hem was een volledige beurs voor Northwestern University School of Law aangeboden maar hij koos ervoor om te lenen voor Harvard, een investering die zich individuéél terugbetaalde.

  2. 2

    Basisinkomen.

    Ook voor studenten.

    En we moeten de geldstromen op de onroerend-goed-markt eens hardhandig bijbuigen, anders eindigt elke starter in zo’n Japanse slaapdoos en komt daar nooit meer uit.

  3. 3

    “Een typisch economistische redenering, die zelfs zou rechtvaardigen om jonge talentvolle beleggers flink veel beleggingsgeld cadeau te doen.” Dit is onzin, een hoger opgeleide zal zijn kennis om moeten zetten in geleverde arbeid om er later financieel baat bij te kunnen hebben. Dit maakt het niet alleen economisch nuttig voor de persoon zelf, maar voor de hele maatschappij. We moeten in ons dichtbevolkte landje naar een kennis economie en zo vel mogelijk af van laag geschoolde productie. Beleggingsgeld uitdelen heeft daarentegen geen enkele positieve werking.

    Studenten, en daar reken ik dan maar alle vervolg onderwijs volgers onder, moet je zelfstandig zien van hun ouders. Dat ze rijkere ouders hebben wil niet zeggen dat ze dat ook willen of moeten uitdelen aan hun kinderen die hun eigen volwassen leven gaan beginnen. Zeker na de Corona crisis kunnen we een zo hoog mogelijk opgeleide werknemers basis gebruiken, benut daarom de luwte op de arbeidsmarkt om zoveel mogelijk mensen door te laten leren.

    Het beste is gewoon elke student weer een kostendekkende studiebeurs te geven, doe er ook weer een OV jaarkaart bij dan sponsor je gelijk het lege OV. Schaf alle andere studenten subsidies af, dat is maar duur rondpompen van geld. Dat hele studiebeurs gebeuren was alleen maar een poging te bezuinigen en te nivelleren, maar het blijkt geen succes. Durf het dan ook weer terug te draaien ook al zitten de baten lang na de kabinetsperiode van de beslissende politici.

    “sommigen zien bij hun ouders hoe moeilijk het is om uit de schulden te komen of om zonder connecties een goedbetaalde baan te krijgen.” Als je je studie kan betalen van een beurs heb je ook geen zorgen om schulden en voor een goede baan hoef je tegenwoordig echt geen connecties te hebben, een diploma in de juiste richting en een positieve instelling is genoeg. Zonder studieschuld kan je ook veel makkelijker een huis kopen wat gelijk een woningmarkt probleem oplost.

  4. 5

    @0:“Deze inkomenstoeslagen waren ooit bedoeld voor burgers die voor langere tijd – of voor altijd – te weinig verdienen om de gangbare huren en zorgpremies te kunnen betalen. Het lage inkomen van studenten daarentegen is slechts tijdelijk”/i>

    Dat zijn twee interessante beweringen. Kloppen ze ook? De tweede vind ik al twijfelachtig: Een student is nominaal 3-6 jaar bezig met zijn/haar studie (in de praktijk vaak nog wat meer) en bij afstuderen hangt de duur tot het vinden van een baan nogal af van de conjunctuur (en die is momenteel niet zo gunstig) en studieduur (met een 3-jarige brede WO bachelor alleen is die goedbetaalde baan nog lang niet zo zeker). Noem dat maar “tijdelijk” (of blijkbaar niet lang genoeg om “langere duur” te zijn).

    Verder ben ik het eens met #3 in zijn bewering “Studenten, en daar reken ik dan maar alle vervolg onderwijs volgers onder, moet je zelfstandig zien van hun ouders.”
    Ja er zijn vast ouders die hun studerende kinderen financieren en/of de woningmarkt verstoren door huizen voor hen op te kopen (en daar zelf een slaatje uit te slaan), maar het zou te gortig zijn om daar (alle!) studenten op af te rekenen. Als je dat soort praktijken ongewenst vindt, moet je dat bij die ouders aanpakken (en daar zijn echt wel handvaten voor).

    @1: Survivors bias. Hoeveel duizenden studenten met studieschulden waar ze voor hun leven niet vanaf komen staan er tegenover die paar succesverhalen? En in een economie die al flink beladen is met individuele schulden (hypotheeklast!), is het dan wenselijk om er nog een nieuwe schuldenberg van enorme proporties bij te creëren?

  5. 6

    @5. Zoals met alles: het gaat om politieke prioriteiten. Wil je huurtoeslag voor iedereen beschikbaar stellen? Of in eerste instantie voor de meeste kwetsbare groepingen in de samenleving? En daar horen studenten niet bij, als je kijkt naar het totale inkomen dat ze tot aan hun pensioen verdienen.

    Als er handvatten zijn om ‘misbruik’ van huurtoeslag aan te pakken, waarom worden ze dan nog steeds niet gebruikt. Kom niet met oplossingen die in de praktijk niet realiseerbaar zijn, om welke reden dan ook.

    Ook wat betreft het terugdringen van de schuldenlast: begin bij de meest kwetsbare groepen.

  6. 8

    Het lijkt mij vooral een ingewikkeld voorstel om uit te voeren. Zullen we gewoon eenvoudig starten en het collegegeld afschaffen? Dat is een maatregel die ongeveer gelijk staat aan een basisbeurs voor studenten van €2100/12= € 175 en is veel eenvoudiger uit te voeren. Daarnaast kan het helpen om mensen die ontslagen zijn, om te scholen voor een nieuwe baan. Als we dan toch bezig zijn, voer een aantal landelijke (of Europese!) universiteitsvakken voor de standaardvakken als statistiek en dergelijke. Dit is een goedkope manier voor een hoop mensen om aan te tonen dat ze voor deze vakken op universitair niveau zitten.

  7. 9

    @8 Je kunt van alles zeggen over het D66-voorstel maar niet dat het ingewikkeld is. Vooral omdat het voor iedereen geldt en niet alleen voor studenten, zoals Tigger blijkbaar veronderstelt

  8. 10

    @9
    Niet ingewikkeld?
    1. je hebt een systeem waarbij de beurs van een (volwassen!) student afhankelijk is van het inkomen van de ouders van het voorafgaand jaar. Op zich al idioot natuurlijk dat een persoon van 24 voor zijn inkomen afhankelijk wordt gemaakt van zijn ouders, maar het levert ook een vervelend administratiesysteem op.
    Inkomen laat zich sowieso al moeilijk meten, een ZZP-er met een inkomen van 50.000 houdt netto heel wat meer over dan een werknemer met hetzelfde inkomen en een rentenierende multimiljonair kan best een bescheiden “modaal” inkomen hebben. Mensen met een wisselend inkomen krijgen helemaal de deksel op de neus. In navolging van de VVD lijkt D66 ook de gewone werknemer te willen naaien.
    2. afwijkende maximale belastingkortingen voor studenten
    3. afwijkende tarieven zorgverzekering voor studenten
    4. Hoe zit het met “grijze” groepen zoals deeltijdstudenten?

    Al met al zit je met een hoop onnodige afwijkende administratie voor verschillende groepen, en dat allemaal om het “eerlijker” te maken. Lijkt mij ingewikkeld.
    Om het eenvoudiger te maken; schaf collegegeld af en ga naar een evenwichtiger belastingmodel waar rijken en grote bedrijven meer meebetalen voor dit soort investeringen in de gehele bevolking.
    Maar ja, daar is het steeds meer op de VVD lijkende D66 natuurlijk op tegen.

  9. 11

    @6: “En daar horen studenten niet bij, als je kijkt naar het totale inkomen dat ze tot aan hun pensioen verdienen.”
    Dat is el erg glazen bol kijken. De studenten van nu zullen er economisch niet zo riant vanaf komen als de ex-studenten die nu met pensioen gaan. Amerikaanse toestanden (je leven lang werken om je studieschuld af te betalen) liggen op de loer, we gaan wat de schuldeconomie betreft razendsnel achter dat voorbeeld aan.

    Wat mij betreft schaffen we de huurtoeslag trouwens voor iedereen af; Voor mensen met een uitkering (wat mij betreft zijn dat ook studenten!) moet die uitkering voldoende zijn voor de huur.

    Je omschrijft zelf overigens een andere situatie: Het misbruik dat je beschrijft staat in feite los van de huurtoeslag voor studenten, want is een zaak van het kapitaal van (vermogende!) ouders, die huizen opkopen. Dat moet je dáár aanpakken, want diezelfde vermogende ouders kunnen dat trucje net zo goed uitvoeren bij niet-studenten met huurtoeslag (het aantal alleenstaanden stijgt al een tijdje en stijgt nog wel een tijdje door), het is dus geen probleem van “misbruik” door studenten maar van huisvesting in het algemeen. Bovendien los je er een ander probleem (een loeiend gebrek aan studentenhuisvesting) ook niet mee op (integendeel!). Ga dan liever in de goedkope woningbouw (inclusief studentenkamers!) investeren.

  10. 12

    @10. Ik had het over de basisbeurs van 300 euro, u blijkbaar over de aanvullende beurs die inkomensafhankelijk is. Als rijkeluisstudenten niet afhankelijk willen zijn van hun ouders, dan kunnen ze toch gewoon lenen (tegen 0,0%!). Studeren is een voorrecht – moet dat dan ook nog gratis zijn?

  11. 14

    @12
    Nee, studeren is geen voorrecht. Voor Nederland als kenniseconomie is een hoog opleidingsniveau van levensbelang. Voor een zichzelf liberale partij noemende politieke partij zou ontwikkeling van de burger één van de peilers van hun bestaan moeten zijn, geen voorrecht.

    Dat die “basisbeurs” voor iedereen zou gelden, blijkt niet uit:
    https://d66.nl/nieuws/nieuwe-studiebeurs/
    Raar geformuleerd, waarom noemen ze het zo nadrukkelijk basisbeurs als ze gewoon het basisinkomen/belastingkorting voor iedereen bedoelen? Verwarrend.

  12. 15

    @5: Door ze met schulden op te zadelen, kun je mensen knechten. Bijvoorbeeld door ze met hoge en nieuwe kosten op te zadelen en het netto inkomen beperkt te houden. Maar waarom een decennialange uitputtingsslag voeren als je de meest belovende groep aanstaande consumenten al meteen in de schulden kunt dwingen?
    Het is de nieuwe horigheid.

    @13: Niet elke academicus eindigt als succesrijke zuidasadvocaat. Voor sommigen blijft het sappelen.

  13. 17

    @16 Interessant. Zijn er bij geval ook grenzen aan die scheefgroei ?

    Wie de Ameriaanse toestanden in Amerika nu bekijkt qua indoctrinatie in (toch wel) vakopleidingen wordt meteen pessimist.