Biologisch of gangbaar: wat is beter?

CDA-kamerlid Ger Koopmans weet hoe het zit. In gesprek met de Volkskrant over de veehouderij zei hij maandag onomwonden:

‘Het blijkt dat de milieu-uitstoot bij biologisch verantwoord vlees veel groter is. Meer dierenwelzijn en minder milieu-uitstoot gaan nooit samen.’

Dit is nogal een stelling. Tamelijk verwarrend ook. De lezer denkt waarschijnlijk dat-ie met biologisch of diervriendelijk over het algemeen wel goed zit, blijkt het volgens Koopmans ‘nooit samen te gaan’ met minder milieu-uitstoot.

Is dat ook zo?

Het gaat hier om trade-offs, uitwisselingen tussen het ene en andere belang. In een eerder gepubliceerd verhaal over de intensieve veehouderij heb ik dit soort uitwisselingen besproken; tussen dierenwelzijn, milieu en wat ‘goed’ is voor boeren. Je kunt niet altijd overal een tien op scoren, binnen duurzaamheid heeft een positief effect op het ene punt heeft soms een negatieve consequentie op een ander punt. Koopmans lijkt zo’n trade-off te willen schetsen met bovenstaande uitspraak (waarin hij trouwens doet alsof biologisch en diervriendelijk hetzelfde zijn). Hij gaat echter wel behoorlijk ver en neemt het met de feiten niet zo nauw. Dat terwijl hij in hetzelfde stuk zegt: ‘Ik vind het goed feiten tegenover beelden te zetten’.

Laat ik dat dan voor hem doen. Het beeld dat Koopmans oproept: biologische dierlijke productie is slecht(er) voor het milieu (dan gangbare). Laat ik proberen een beschrijving te geven van de feiten, voor zover ik die ken uit eerder onderzoek.

Eerst het eerste deel van Koopmans’ stelling: ‘Het blijkt dat de milieu-uitstoot bij biologisch verantwoord vlees veel groter is.’

De eerste vraag is: wat is ‘milieu-uitstoot’? Is dat hetzelfde als CO-2-uitstoot? Of gaat het ook om mest en ammoniak en andere indirecte belasting van het milieu, bijvoorbeeld door de productie van veevoer en het transport daarvan?

Tweede vraag: wat is ‘veel groter’? Is de ‘veel grotere’ milieu-uitstoot bijvoorbeeld acceptabel wanneer die wordt afgewogen tegen voordelen van biologische productie voor dieren en boeren? Of hebben we het hier over ‘onacceptabel veel groter’, als in, dermate veel slechter voor het milieu dat de voordelen van biologische productie (voor dieren, boeren) ondubbelzinnig teniet worden gedaan?

Dat kunnen we op basis van zo’n stelling allemaal niet zeggen. Koopmans’ opmerking is zo algemeen dat hij meer vragen oproept dan beantwoordt. Dit soort stellige formuleringen werkt bijna niet rond een complex onderwerp als de veehouderij. Je moet telkens concrete voorbeelden nemen en die in detail onderzoeken.

Als je bijvoorbeeld naar het leven van een biologisch varkentje kijkt en je ziet dat dat langer duurt dan het leven van zijn collega in de intensieve veehouderij, kun je veilig concluderen dat dit varkentje meer scheten laat tijdens zijn leven, dat wil zeggen meer CO-2- en andere broeikasgassen uitstoot. Hoe langer zo’n varken leeft, hoe schadelijker, zou je dan zeggen. Gangbare productie, waar het dier zo snel mogelijk wordt vetgemest en geslacht, is dan ‘beter’ qua uitstoot van broeikasgassen.

Maar je kunt natuurlijk niet alleen het dier beschouwen als je een uitspraak doet over de milieuvriendelijkheid van een productiewijze, in dit geval biologisch of gangbaar. Dan moet je naar de hele keten kijken. En daar wordt het ingewikkeld, want dan gaan veel andere factoren meespelen.

Stel je weet ook dat een biologisch varkentje meer voedsel eet dan zijn gangbare collega (want hij leeft langer en beweegt meer). De vraag wordt dan: van welk voedsel eet hij meer?

Bij een biologisch varken zal het antwoord zijn: van biologisch en zoveel mogelijk lokaal geproduceerd voedsel. Dat is nog wel even wat anders dan ‘gangbaar’ voer dat voor een deel uit Zuid-Amerika komt, want dan moet je rekening gaan houden met meer uitstoot en vervuiling tijdens transport, meer verlies van biodiversiteit door de kap van regenwoud, meer monoculturen en dus meer pesticiden en dus meer olieverbruik, enzovoort.

Het groter aantal scheten dat het biologische varkentje uit ons voorbeeld laat, valt wellicht (ruimschoots) weg tegen alle CO-2-uitstoot en milieuschade die gepaard gaan met de gangbare keten. Er blijven dan nog problemen met onder meer de grotere hoeveelheid land en arbeid die het bio-varken tijdens zijn leven verbruikt – biologische dierlijke productie is bijna twee keer zo arbeidsintensief als gangbaar. Daar kun je dan weer over discussiëren. Bijvoorbeeld over de kwaliteit van arbeid in de gangbare of biologische sector.

Om een uitspraak te doen over de voor- en nadelen van biologisch versus gangbaar moet je al die zaken in ogenschouw nemen. Je kunt nooit één aspect nemen en daarop de productiewijze omarmen of afkeuren. Als je het hele plaatje probeert te overzien, moet je bijvoorbeeld ook constateren dat het ene dier het andere niet is. Een varken in de bio-industrie heeft ruim 2,5 kilo voer nodig om een kilo aan te komen – daar hebben jarenlange fokprogramma’s voor gezorgd. Zo’n beestje is een stuk efficiënter dan een rund dat ruim 8 kilo voer nodig heeft om een kilo lichaamsgewicht te produceren. Runderen stoten in vergelijking met varkens en kippen bovendien buitengewoon veel methaangas uit, bad news indeed voor de ozonlaag; veel schadelijker dan CO-2.

Nog een punt. Varkens kunnen zo ongeveer alles eten, ze worden van oudsher als onrein beschouwd juist omdat ze zich gedragen als vuilnisbak. Een varken zou je dus voor een belangrijk deel kunnen voeren van ‘reststromen’ uit de voedingsindustrie. Het dieet van een kip in de gangbare veehouderij is daarentegen bijna volledig gebaseerd op soja-eiwitten en die komen meestal van de andere kant van de wereld. Maar daar moet je weer tegenover zetten dat een kip minder voer nodig heeft, kortom: er zijn steeds mitsen en maren, het ene dier is het andere niet en het ene stukje vlees is het andere dus ook niet. Als je over de veehouderij praat zul je ook onderscheid moeten maken tussen verschillende dieren, zoals bijvoorbeeld in dit recent onderzoek keurig is gedaan.

Als je de hele keten beschouwt en onderscheid maakt tussen dieren, krijg je zowel een eerlijker als complexer beeld. Ik ken maar een onderzoek dat werkelijk de hele keten bekijkt van zowel biologisch als gangbaar, namelijk dit onderzoek uit Engeland. Ook op de site van Milieucentraal staat een en ander op een rijtje. Los daarvan laat bijvoorbeeld deze brochure, over de ontwikkeling van nieuwe stallen voor varkens, goed zien dat er nogal wat trade-offs gemaakt worden in de veehouderij. Als Koopmans daarop doelt met de opmerking dat “meer dierenwelzijn en minder milieu-uitstoot nooit samen [gaan]”, heeft hij dus ook een punt. Het ‘nooit’ is te sterk, want het kan wel degelijk (een voorbeeld zijn Rondeel-eieren). Maar het is bijzonder moeilijk om ‘overal een tien op te scoren’, dat vraagt om structurele innovaties en heel veel ambitie van boeren. Plus een consument die de meerprijs betaalt.

Samenvattend houdt het eerste deel van Koopmans’ opmerking geen stand: te vaag en te algemeen, en zonder rekening te houden met de hele keten. Het tweede deel is te stellig, maar verwijst naar een reële problematiek in de veehouderij, namelijk dat er keuzes gemaakt moeten worden waar ook de biologische sector niet aan ontkomt.

Het is in ieder geval niet geoorloofd om heel casually de hele biologische en/of diervriendelijke sector zwart te maken, zoals Koopmans doet. Daar is het onderwerp te ingewikkeld voor. Dit soort one-liners vergoelijken bovendien buitensporige relativering door consumenten (‘het is toch allemaal slecht voor het milieu’) en versterken het gevoel van machteloosheid (‘wat ik ook doe, ik kan het toch niet goed doen’). Toch is dat ronduit onwaar. Er zijn wel degelijk betere en slechtere producten, en verschillende productiewijzen hebben zo hun voor- en nadelen. Die zijn echter zelden in one-liners samen te vatten, of pas na gedegen onderzoek en met verwijzing daarnaar.

Het is uiteindelijk vooral aan consumenten te bepalen waar ze de nadruk leggen — bij dierenwelzijn, milieu-impact, uitstoot van broeikasgassen, winstgevendheid of minimaal gebruik van grondstoffen — en welke veehouderij ze dus willen ‘ondersteunen’, if any. Voor ieder van deze oriëntaties is wat te zeggen en de consument heeft dus ook behoorlijk wat te kiezen. Laat het gesprek daarover gaan, in plaats van over de categorische verdeling tussen gangbaar en biologisch.

(Beeld varken bovenin via Flickr)

  1. 4

    En vergeet in relatie daarmee (“langer leven”) vooral niet de omloopsnelheid van de intensieve varkenshouderij, Een biologische varkenshouder kan b.v. maximaal 150 varkens “omzetten”, intensieve: 1500 varkens. Niet alleen scheten ook qua voer en transport: maakt wel verschil 300 biologische varkens (2 x per jaar stal leeg) of 6000 kistvarkens (4 x p.j.) naar slachthuis>>>groothandel>>>supermarkt

  2. 9

    Een erg lang stuk om het gelijk van Koopmans te weerleggen. Er wordt een hele mist opgetrokken waar dat niet nodig is. Gewoon 1 op 1 een kilo biologisch en een kilo industrie. Industrie varkens krijgen al bewerkt voedsel wat zorgt voor minder uiststoot, men werkt aan genetische manipulatie van varkens voor efficientere vertering. Allemaal zwaar verboden voor bio varkens. ‘Rest stromen’ zijn een bron van ziektes en zullen door toenemende efficientie alleen maar afnemen. Dus als het milieuvoordeel voor industrie nu alleen maar een beetje groter is dan zal dat in de toekomst snel veel groter worden.

    Ach weer typisch iets Nederlands. De opkomende landen willen ook graag een stukje vlees. Vaak een stuk grotere lappen dan in Nederland. Er ligt een gouden toekomst voor industrie en innovatie. Dat gaat ook nog eens prima samen met dieren welzijn en milieu. Inzetten bio vlees in de hoop dat mensen minder vlees gaan eten zou pas echt een milieuramp zijn.

  3. 10

    Laten die opkomende landen nou maar voor hun eigen vleesproductie zorgen, dat scheelt kilomers op een neer rijden met het voer en het eindproduct.

    En Jan zal voor zijn gouden toekomst moeten emigreren naar een land waar ze dat genetisch gemodificeerde vlees van dat efficiente varken willen eten.

  4. 11

    De belangrijkste reden waarom biologisch vlees beter voor het milieu is, is het feit dat het duurder is. Daardoor eet je er minder van, en daardoor wordt het milieu minder belast. Dat is ook het hele idee achter “de werkelijke prijs van vlees betalen”.

    De vergelijking van Jan gaat daarom niet op. Niet alleen de vervuiling per kilo geproduceerd vlees is belangrijk, ook het totale volume aan consumptie is belangrijk.

    @11 je maakt een grapje he?
    die “opkomende landen” zoals jouw thuisland brazilie, vormen juist de basis van onze oerhollandse vleesproductie-keten. Als de westerse landen nou eens voor hun eigen vleesproductie zouden zorgen, dan aten we hier hooguit een gehaktbal per week.

  5. 13

    Um. Het kan aan mij liggen, maar ik mis wat argumentatie. Volgens mij eet biologisch vlees uitsluitend biologisch voedsel. En Biologisch voedsel eet uitsluitend biologische mest. De broeikasgassen die het vlees uitstoot worden door de planten die ze eten weer opgenomen. Echt biologisch vlees lijkt me een zero-sum product wat broeikasgas betreft. Het is duurzaam en draagt niet noemenswaardig bij aan het broeikaseffect.

    Enige minpuntje is dat het wel meer land kost (in ieder geval op de korte termijn) dat ook voor andere doeleinden gebruikt had kunnen worden. Effectief draagt biologisch lokaal geproduceerd vlees daardoor toch bij aan het kappen van regenwoud. Maarja, dat geldt voor alles wat we doen dat land gebruikt.

  6. 16

    @JVechter, #15 Nadat het uiteen is gevallen in water en koolstofdioxide vindt gras dat heerlijk, ja. Dat uiteenvallen gebeurt in gemiddeld 8.4 jaar. Overigens wordt het gros van het methaan door runderen geproduceerd, daarom kun je beter varkens eten als je vlees wil eten. Die lusten bovendien alles en zijn daarom veel efficienter te houden. Sterker nog, een biologische boerderij met enkele varkens is efficienter in het produceren van voedsel dan een biologische boerderij zonder varkens.

    Sowieso wordt ik een beetje moe van dat gezeur over broeikasgassen die niet voortkomen uit fossiele rommel. De ENIGE reden dat we een probleem hebben, is dat er teveel koolstof van onder de grond in de biosfeer wordt gebracht. Zolang we daar niks aan doen dat ook maar in de buurt komt van iets wat je eventueel serieus zou kunnen nemen, slaat het nergens op om over scheetjes van biologisch etende beesten te gaan zeuren; ze voegen immers effectief simpelweg geen koolstof toe aan de biosfeer.

  7. 17

    Ik wil graag meer betalen voor mijn vlees, maar dan moet het wel goed vlees zijn. Niet van die AH-troep. Ik weiger meer te betalen voor hetzelfde slechte vlees, alleen omdat er een biologische sticker op zit.

    Maar blijkbaar denken er niet zo veel mensen zoals ik, want slagers verdwijnen in rap tempo. Bij mij in de buurt is geen slager meer te vinden.

  8. 18

    Je kan goed vlees ook bestellen, hemelsvlees.nl bijvoorbeeld.

    EEn aantal slagers hebben m.i. een foutje gemaakt in het wijzigen van hun strategie, door prijsvechter te worden. Alleen de slagers op kwaliteit bestaan nog. Bij in de buurt, Amsterdam West.

  9. 19

    Ik wil graag mijn netjes gesorteerde keukenafval naar een varken in de buurt op loop- of fietsafstand brengen onder de voorwaarde dat ik datzelfde varken later voor een redelijke prijs op mijn bord mag terugzien. Dus geen kinderboerderij-gein. Is er een app voor het vinden van dergelijke varkens?

  10. 22

    @20: nee die zijn er niet meer. Varkens mogen namelijk geen keukenafval meer eten. Dat was te goedkoop en daardoor konden ze ziek worden. Ze moesten allemaal aan speciaal varkensvoer.