Het lijkt wel alsof ik droom: ik kom af en toe mensen tegen die mij vol overtuiging vertellen dat de universiteiten zo vreselijk links geworden zijn. Je kunt op de gemiddelde campus niet eens meer zeggen, beweren die mensen, dat je voor een korting op de uitkeringen bent, of je wordt er al uitgespuwd, of in ieder geval door de professoren en de studenten gezamenlijk met de nek aangekeken. En als ik dan zeg dat ik toch echt zelf aan de universiteit werk, en er niks van merk, dan ziet mijn gesprekspartner dat vervolgens als teken dat ik zelf kennelijk ook onverdraagzaam links ben.
Maar het strookt echt totaal niet met de werkelijkheid waarin ik leef. Ik weet geloof ik van één van mijn collega’s aan de universiteit wat die stemt, de politiek is tijdens de lunch of aan de koffietafel nauwelijks of geen onderwerp (de laatste keer was toen het kabinet-Schoof aantrad, toen hebben we een pool gedaan over hoe lang die zou aanblijven, dat is nu toch ook niet echt een heel diepgravende politieke activiteit), en als ik tijdens een college weleens een onderwerp aansnijd dat iets met politiek te maken heeft, beginnen de studenten nu ook niet meteen met regenboogvlaggen te wapperen, maar typen ze vooral verveeld in wat ik ze allemaal vertel. Ik ervaar de universiteit eigenlijk vooral als een apolitieke omgeving, veel meer bijvoorbeeld dan toen ik promoveerde en iedere ochtend bij de smerige automatenkoffie het wedervaren van Lubbers-III aan de orde kwam.
Promotieplaats
Ik ken toch heus wel wat mensen op mijn eigen universiteit en ook op andere Nederlandse universiteiten. Maar kennelijk zijn jullie achter mijn rug de hele tijd allemaal woke dingen aan het doen en word ik nooit uitgenodigd op jullie marxistische vergaderingen.
Er verschijnen zelfs boeken over. Op aanraden van iemand die mijn onthutsing die niet langer kon aanzien, las ik het boek Is links gewoon slimmer? (2023) van de Leuvense filosoof Andreas De Block, dat een soort standaardwerk aan het worden schijnt te zijn voor iedereen die zich zorgen maakt over deze ontwikkeling.
Anders dan de titel suggereert, gaat het boek helemaal niet over IQ, maar wel over de ‘oververtegenwoordiging’ van links aan de universiteiten, en wat we daaraan moeten doen. Dat allemaal lezen, is een wonderlijke ervaring. Echt bewijzen dat die oververtegenwoordiging er is, doet De Block eigenlijk niet. Het meest concrete is dat hij verwijst naar cijfers over wat academici kennelijk stemmen – opiniepeilingen, neem ik aan – maar waarom zo’n momentopname relevant zou zijn, vertelt hij er niet bij. (Later in het boek wijst hij er nota bene op dat stemgedrag erg veranderlijk is.) Uit die opiniepeilingen blijkt dat er, afgezien misschien van het extreemrechtse deel van het spectrum, wel op alle partijen gestemd wordt. Maar dat dit tot problemen leidt, wordt behalve door anekdotes ook niet echt gesteund. Ja, het is denkbaar dat mensen welwillender staan tegenover onderzoeksvoorstellen die geschreven zijn vanuit hun eigen voorkeur, maar dat dit op grote schaal gebeurt, wordt niet echt aangetoond. De Block, die me een heel redelijke man lijkt, geeft dat ook min of meer toe. Er is, zegt hij, ook mogelijk sprake van een trechter. Studenten die in een linkse omgeving terechtkomen terwijl ze zelf rechts zijn, besluiten misschien iets anders te gaan doen. En als ze dat niet doen, komen ze met hun rechtse ideeën misschien minder gemakkelijk aan een promotieplaats. En als dat ze wel lukt, krijgen ze misschien minder gemakkelijk een baan.
Demonstratie
Geen van die zaken is bewezen, maar ik wil best aannemen dat het zo zou kunnen werken. Maar ik zie het niet. Zoals ik ook niet zie tot wat voor concrete, niet-anekdotische problemen dit alles nu eigenlijk zou leiden.
Een probleem is om te beginnen die malle onderverdeling in links en rechts. De Block bespreekt weliswaar de nuances – in politieke analyses worden mensen eerder op een tweedimensionaal vlak gezet, waarbij links-rechts (dat gaat over wie de productiemiddelen in handen moet hebben) slechts één as is, en progressief-conservatief (dat ongeveer gaat over de rechten van het individu tegenover die van het collectief) een tweede, maar uiteindelijk zegt hij dat voor de meeste mensen alle opinies zozeer samenhangen (linkse mensen zijn progressief, rechtse mensen conservatief), dat hij toch maar met een tweedeling werkt. Om er vervolgens voor te pleiten dat er voldoende diversiteit moet zijn: een evenwicht tussen ‘linkse’ en ‘rechtse’ mensen op de universiteit, of in ieder geval meer ‘rechtse’ mensen om tegenwicht te bieden aan de ‘linkse’ mensen.
Ik zou zeggen: laten we om te beginnen dat vreselijk kinderachtige links-rechtsgedoe eens wegdoen. De fictie dat je mensen in twee groepen kunt verdelen, vergiftigt de hele samenleving. Academici zouden verstandiger en onafhankelijker moeten zijn dan hun opvattingen over van alles en nog wat maar op één lijn brengen. Kies je eigen pakket aan meningen! Iemand kan best voor openbaar vervoer zijn en toch niet meelopen in een demonstratie voor Palestina; of andersom. Je hoort eigenlijk iedereen die zich intellectueel noemt en toch zegt dat ze rechts of links is, heel hard uit te lachen.
Varkenshoeder
Ik ben het wél met De Block eens dat onder academici een zeker conformisme heerst: dat mensen op de universiteit te veel op elkaar lijken en dat wat diversiteit in gezichtspunten best eens goed zou zijn. Maar ik zie niet in waarom de dimensie links-rechts daarbij heel belangrijk zou zijn. Mensen op een universiteit zijn (met wat variatie tussen faculteiten) ook erg uniform gekleed, luisteren bovengemiddeld vaak naar klassieke muziek en veel minder naar death metal, terwijl dat allemaal op geen enkele manier correleert met intelligentie. Dat is allemaal misschien niet eens zo’n probleem, maar wel als het voert tot conformisme in gedachten. Alleen los je dat probleem niet op door de wereld in twee polen op te delen. Waarlijk nonconformisme valt buiten die polen.
Bovendien maakt De Block op geen enkele manier duidelijk wat precies die ‘rechtse’ ideeën zijn die nu niet aan bod komen. En ook niet wat we precies zouden hebben aan meer variatie.
Laat ik een voorbeeld geven uit mijn eigen vak, de studie van taalvariatie. Ik denk dat het redelijk is om te zeggen dat iedereen die zich tegenwoordig met taalvariatie bezighoudt zou onderschrijven dat alle talen en taalvariëteiten taalkundig evenwaardig zijn. Je kunt in principe in iedere taal alles zeggen, er bestaan geen ‘primitieve’ talen. In de woorden van de Amerikaanse taalgeleerde Edward Sapir (1884-1939):
When it comes to linguistic form, Plato walks with the Macedonian swineherd, Confucius with the head-hunting savage of Assam.
Voor een deel is dit een kwestie van methodologie: je komt tot interessantere resultaten met je onderzoek als je ieder van de talen die je onderzoekt even serieus neemt. Maar voor een deel is het natuurlijk ook een stelling waarmee je het oneens kunt zijn: je kunt bijvoorbeeld zeggen dat Plato toch subtieler gebruik maakte van de mogelijkheden van de aoristus dan die Macedonische varkenshoeder, en dat ook dát een kwestie is van taalvorm. Sterker nog, ik veronderstel dat veel niet-taalkundigen dat denken.
Concreet
Het is dus een waardeoordeel, en daarmee tot op zekere hoogte politiek. Ik heb alleen geen idee aan welke politieke zijde je dat oordeel zou moeten toeschrijven. In verkiezingsprogramma’s nemen partijen van allerlei snit soms aandacht voor minderheidstalen op en soms weer niet. Hechten aan een gecultiveerde standaardtaal kan conservatief zijn (het is de taal van een elite, een cultuurproduct dat we willen beschermen) maar ook progressief (door een heldere standaardtaal te hebben, geven we mensen die van huis uit die standaard niet spreken de mogelijkheid op te klimmen).
Zou je desalniettemin moeten zeggen dat het taalvariatieonderzoek gebaat zou zijn bij onderzoekers die deze stelling niet ondersteunen, die uit alle macht beweren dat sommige talen superieur zijn aan anderen? Die zich verzetten tegen het activisme van de taalkundigen die allerlei minderheidstalen op de kaart proberen te zetten, en soms lokale gemeenschappen de middelen aanreiken om hun taal te behouden?
Nonconformisten
Ik zie best in dat je óók anders kunt denken over de gelijkheid van talen, in ieder geval zo lang je geen onderzoek doet. Mij is simpelweg niet duidelijk wat voor dwalingen er in het onderzoek tot nu toe zijn gemaakt die we aan deze stelling kunnen toeschrijven, noch wat voor onderzoek je concreet zou kunnen doen op basis van de veronderstelling dat het Nederlands beter is dan het Duits. En ik veronderstel ook eigenlijk dat als iemand wél een goed idee heeft op dit gebied, dat die persoon dan best een gewillig oor zou krijgen.
De oplossingen die De Block aandraagt, lijken me ook eigenlijk allemaal onwerkbaar, en dat komt vooral doordat ze ook weer vasthangen aan dat verschil tussen ‘links’ en ‘rechts’. Zo schrijft hij dat academici zich misschien wat minder minachtend over rechts of conservatief moeten uitlaten, maar hij specificeert daarbij niet of dat bijvoorbeeld betekent dat je geen bezwaar mag maken tegen het sluiten van een universiteit door Orbán. Zoals het ook echt ondoenlijk is om meer ‘rechtse’ mensen aan te trekken op de universiteit: wat doen we met de zeer grote groep mensen die zich helemaal niet wensen uit te spreken over dit soort kwesties? Of die simpelweg een kijk op de wereld hebben die links noch rechts is?
De enige reële manier om wat meer diversiteit te krijgen is als universiteiten zich inspannen om nog meer eerstegeneratiestudenten aan te trekken, mensen die uit families komen waar ze de eerste zijn die gaan studeren. Niet dat die mensen per se ‘links’ of ‘rechts’ zijn, maar ze brengen een andere ervaring in die veel belangrijker is dan dit soort woordenspelletjes. (Zeg ik als eerstegeneratiestudent.)
Wat we vooral moeten hebben, aan de universiteit: meer nonconformisten, die zich weinig gelegen laten liggen aan wat links is of rechts, die oorspronkelijke ideeën hebben over van alles en nog wat, en niet bang zijn om deze naar voren te brengen, los van wie het daar nu allemaal wel of niet mee eens is.
Andreas De Block. Is links gewoon slimmer? Ideologie aan onze universiteiten. Lannoo, 2023