Bankier en barbier schrijven voor: aderlaten

Detail van prent Aderlaten uit Sieben weise Meister van Hans Dirmstein (Wikimedia Commons/Universitätsbibliothek Frankfurt am Main)

Het gaat slecht met de economie. Laat daarover geen enkel misverstand bestaan. De VVD en de PVV hebben (mede) door te beloven de economie daadkrachtig aan te pakken, de verkiezingen gewonnen. De mensen zijn bang, en heus niet alleen voor buitenlanders. Door de aanhoudend slechte berichten over Griekenland en nu weer Spanje, wordt men onzeker. Het gevoel dat er gesneden moet worden is algemeen, de een wat meer de ander wat minder, maar, zoals Joep Schrijvers het afgelopen vrijdag kernachtig uitdrukte in Obalive: het vet moet weggesneden worden. Bijna dagelijks hoor en zie ik op radio en tv dat er daadkrachtig moet worden ingegrepen. Zelfs op de G20 top van vijf juni klonk de roep om bezuinigingen. Stimuleren is uit, bezuinigen is in. Wie serieus genomen wil worden, moet in het koor meezingen.

De bankier
In het radio1 journaal van afgelopen vrijdag 11 juni zingt ook Lex Hoogduin van de Nederlands Bank mee in het koor van boekhouders dat de boeken weer sluitend wil maken. Er zal volgens hem fors bezuinigd moeten worden:

André Meinema: Nou hebben we in de voorbije weken wel gezien, hoe snel opeens het sentiment kan omslaan. Zijn dat ook nog factoren die een hele belangrijke, dominerende rol kunnen spelen?

Lex Hoogduin: […] het herstel is gematigd. Dat is één sleutelwoord. Een ander sleutelwoord voor het huidige beeld is hele grote onzekerheid die hangt samen, voor een heel groot deel, direct of in indirect met de situatie in de overheidsfinanciën. Je ziet een heleboel landen waar er fors bezuinigd zal gaan moeten worden. Dat er onhoudbare tekorten zijn. In welk tempo en wanneer dat precies gebeurt, dat is onzeker. In Nederland komt daar nog bij dat we op dit moment nog geen kabinet hebben. Dat we nog geen programma hebben. Dat we nog niet precies weten wat er in Nederland gebeurt. En er is onzekerheid omdat we niet zeker weten of en in welke mate de onrust op de financiële markten van de laatste maanden doorwerkt in de reële economie van de groei en werkgelegenheid.

De redenering van Hoogduin is: de overheidstekorten zijn onhoudbaar, daarom moet er bezuinigd worden. Bovendien moet er niet voorzichtig maar voortvarend te werk gedaan worden:

André Meinema: Als het aan de de Nederlandse Bank zou liggen zou je dan kiezen voor het woordje ‘voorzichtig’ of voor het woordje ‘voortvarend’ bezuinigen, begroting op orde helpen?

Lex Hoogduin: Ik denk dat het van belang is om dat voortvarend te doen. Want als je te voorzichtig bent dan stel je maatregelen die hoe dan ook genomen moeten worden uit. En het is hier zo, dat van uitstel kan geen afstel komen. Sterker nog als je uitstelt dan zul je later sterkere maatregelen moeten nemen omdat inmiddels het overheidstekort en vooral de overheids- schuld verder is opgelopen. Het tweede waar je rekening mee moet houden is dat je in zo’n situatie waarin je probeert de zaak te ver weg te schuiven, de financiën van de overheid als een soort grauwsluier over de economie blijven liggen wat mensen onzeker kan maken want ze weten dat op enig moment wat moet gebeuren. Ze weten niet precies wanneer, niet precies wat er gebeurt. Dat kan leiden tot een aantasting van het vertrouwen wat op zichzelf ook weer slecht is voor de economische groei, zelfs zonder dat je maatregelen hebt genomen. En het laatste effect is dat je dan langer wacht met het herstel van de buffers in de overheidsfinanciën, en die buffers zijn er niet voor niets. Die zijn er om klappen die je in de economie kan krijgen, waarvan we hopen dat ze zich niet voordoen, maar dat kun je nooit uitsluiten, kunt opvangen. En als je minder buffer hebt of geen buffers hebt dan werk een gegeven tegenslag veel harder door in je economie dan wanneer je buffers hebt.

Waarom moet er juist nu extra hard gesnoeid worden? Hoogduin geeft drie redenen. Ik loop ze een voor een af.

1. Van uitstel komt afstel.
Dit is merkwaardig. Waarom zou dat zo zijn? Misschien gaat dat op voor mijn voornemen nu eindelijk mijn balkon eens op te ruimen, maar de staatsbegroting? Mensen, we zijn er toch zelf bij?

2. Later bezuinigen verhoogt de kosten en moet er nog meer bezuinigd worden.
Ja, door samengestelde rente loopt de rekening op. Maar ook de bezuiniging heeft een prijs. Afgezien van de menselijke kosten, is er ook een economische prijs aan bezuinigen: het schaadt de economie. Door minder groei komt de economie op een achterstand, en zal de opbrengst in de toekomst ? net als bij samengestelde rente, cumulatief afnemen. Juist nu de economie weer aantrekt moet deze groei als bij een kasplantje gekoesterd worden.

3. We hebben buffers nodig om mogelijke klappen in de toekomst op te vangen.
Ja, dat zou fijn zijn, maar voor wie het vergeten is: we zijn net bezig om bij te komen van de grootste klap die de wereldeconomie heeft gehad: de kredietcrisis van 2008. Nu is het moment om buffers te gebruiken ? niet om ze op te bouwen. Uiteindelijk moet dat wel gebeuren, maar dat kun je beter doen als de economie weer sterker is. Dan is bezuinigen veel minder pijnlijk, zo niet verstandig. Daar komt bij dat op dit moment de rente laag is. Omdat de particuliere economie nog niet sterk is is er ook geen sprake van concurrentie op de kredietmarkt tussen overheid en de rest van de economie.

Door nu het bezuinigingsmes zeer voortvarend ter hand te nemen wordt de economische groei die er is weg bezuinigd. Het is natuurlijk wel waar dat onze concurrentiepositie op de wereldmarkt beter is als wij harder bezuinigen dan andere landen. Maar als andere landen de zelfde provinciaalse economische maatregelen nemen ? en daar ziet het nu naar uit ? dan zal de crisis verergeren. Het wordt dan een race naar de bodem.

De kwakzalver van F.A. Maulbertsch (Wikemedia Commons/Städtische Kunstsammlungen Augsburg)

De Barbier
Het is opvallend dat André Meinema Hoogduin niet een keer vraagt waarom er toch zo ontzettend fors bezuinigd moet worden. Het is blijkbaar een zeer diep gewortelde wijsheid: als het slecht gaat met de economie moet er bezuinigd worden. De reden dat iedereen graag wil bezuinigen is dat dit appelleert aan psychologische behoefte van de mens. Na de goede jaren komen de slechte jaren. We zijn verwend en er is een ‘teveel aan vet’, om met Joep Schrijvers te spreken, dat moet worden weggesneden. Het is een moderne variant van het middeleeuwse aderlaten. Hoewel het, op een paar zeldzame uitzonderingen na, geen enkel medisch voordeel had, is aderlating tot in de 20e eeuw toegepast. Men ging niet naar de doctor maar naar de maar naar de barbier om wat bloed te laten aftappen. De idee dat dit zou kunnen helpen komt ons nu belachelijk voor, maar het is eeuwenlang een van de meest toepaste medische handelingen geweest. Het lijkt er op dat de economie nog steeds in een vergelijkbare pre- wetenschappelijke fase verkeerd.

Aderlaten was gebaseerd op de vier humores (bloed, slijm, zwarte gal en gele gal) die in een bepaalde balans moesten zijn. Aderlaten is een manier om een teveel van een van de sappen, het bloed, af te voeren. Van een zelfde theoretisch gehalte is de roep om bezuinigen, zoals Hoogduin hier demonstreert. Het is helemaal niet vanzelfsprekend dat we direct en voortvarend moeten bezuinigen om de economie weer op orde te brengen.

Wat zeker wel nodig is, is een gecoördineerde actie van de G20 landen en andere belangrijke economieën zoals o.a. Nederland. Waar het onvermijdelijk is dat er bezuinigd moet worden (zoals Griekenland) zal dat gedaan moeten worden, maar landen die nog buffers hebben, de US, VK en de Noord-Europese landen moeten bezuinigingen temporiseren, en kunnen beter economische activiteit stimuleren. Wat nu gebeurt is een race naar de bodem: een wedstrijd wie kan het hardst bezuinigen die met schijnargumenten wordt gemotiveerd.

Volledig transcript van interview 11 juni 2010, Radio 1.

Update Uit NRC van 19 juni:

De Amerikaanse president Barack Obama roept landen in een brief aan zijn collega-regeringsleiders van de G20 op om niet te snel te stoppen met het stimuleren van economisch herstel. Volgend weekend komt deze groep van de 20 grootste economieën in de wereld, aangevuld met landen als Spanje en Nederland, in Toronto in Canada bij elkaar.

?We moeten onze gemeenschappelijke doelen herbevestigen om het beleid te voeren dat economische groei sterk houdt?, schrijft Obama in zijn brief. Zonder landen bij naam te noemen, waarschuwt hij voor een te strak bezuinigingsbeleid zoals de Europese landen gisteren afspraken. Daarmee doorbreken zij het economische stimuleringsbeleid dat de G20-landen op hun topconferenties in Washington, Londen en Pittsburgh hadden afgesproken om gezamenlijk de gevolgen van de financiële en economische crisis die uitbrak na de val van zakenbank Lehman te bestrijden.

  1. 1

    Het gaat er uiteindelijk om hoe de cijfers in de staatsverantwoording worden gepresenteerd.
    Geld heeft een steeds grotere fictieve waarde en minder een keiharde reële waarde. Het maakt daarom ook minder uit hoe groot uitgaven of bezuinigingen zijn, want er worden ficvtieve uitgaven gedaan of fictieve bedragen bezuinigd.

    Toch telt ook dat fictieve geld. Maar juist vanwege die fictie bestaat de vrijheid om een bedrag een uitgave te noemen, of een investering of een bezuiniging.
    Nu is bezuinigen dus het trendwoord. Omdat wordt beweerd dat het goed is voor het land, mag van de beslissende politici wel worden verwacht dat ze duidelijk maken wat een bezuiniging waard is.
    Als het niets anders oplevert dan een getalletje in de plus op de eindverantwoording en verder niets, dan is het niet veel waard.
    Als er echter, zoals sommigen beloven, bijvoorbeeld meer banen komen en meer huizen, dan is dat de waarde.

  2. 2

    Afgelopen zaterdag in de VK ook een goede beschouwing van Pieter Klok in het economiekatern over dit bezuigingsfetisjisme van Rutte cs.

    “Afgelopen woensdag nog, toen Nederland naar de stembus ging, liet [de bekende liberale econoom Paul] Krugman een noodkreet horen. ?Vraagt iemand zich af wat deze Europese bezuinigingmanie betekent voor de rest van de wereld?? En even verder: ?Folks. Dit wordt smerig. De Verenigde Staten moeten serieus overwegen zich te isoleren van dit Europese masochisme.? (©VK 12/6/10)

    Dat bezuinigen uit ideologische overwegingen de VVD in de genen zit, verklaart nog niet waarom de rest van de partijen (incl. links) hier ook zo enthousiast aan mee doet.

    Je kunt een economie ook kapotbezuinigen en de Nederlandse economie is op geen enkele manier te vergelijken met die van bv Griekenland, waar wat meer financiële discipline wel erg goed zou zijn.

  3. 3

    @1 Peter,

    ik citeer (uit mijn hoofd, ik heb het boek niet bij de hand) Tony Judt: “we weten van alles wat het kost, maar weten niet de waarde van de dingen”.

    @2 Ger,
    Ik heb de artikelen in de VK en NRC waarin de bezuinigingsplannen bekritiseerd worden met genoegen gelezen.
    Wat mij verbaasd is de vanzelfsprekendheid waarmee men wil bezuinigen en het gemak waarmee Hoogduin hiermee bij Andre Meinema wegkomt. Niet een kritische vraag. (zie het volledige transcript)

    Vaak is een crisis zoals deze een goede aanleiding om zaken structureel aan te passen. Dit is de gelegenheid voor de VVD om de verzorgingsstaat op een andere koers te zetten: minder staat, meer individu. Door de crisis zijn de mensen verdoofd. Onder normale omstandigheden zou dat niet lukken. Nu kan men het verkopen als oplossing voor de economische problemen.

    [Later toevoeging:] Ik zie dat ik een beetje over je opmerking – “waarom de rest van de partijen (incl. links) hier ook zo enthousiast aan mee doet.” – heb heen gelezen. Dat was nou juist de strekking van het artikel. (Mijn fout dus, ik moet het beter uitleggen). Het is een diep geloof van mensen dat je pijn moet lijden om mooie te zijn, dat je een bittere pil moet slikken als je ziek bent, dat je moet aderlaten om weer gezond te worden, en zo zijn er nog meer te bedenken. Paul Krugman noemt ergens als voorbeeld dat vroeger mensen weinig of geen pijnstillers kregen omdat het “goed voor je was als je (een beetje) pijn lijdt”. Tegenwoordig weet men dat het tegendeel waar is: pijn veroorzaakt stress en dat is niet goed voor het genezingsproces. Zo ook in de economie: bezuinigen veroorzaakt stress en dat is niet bevorderlijk voor het herstelproces.
    Dit is overigens niet alleen maar gevoelsmatig, maar ook met modellen aan te tonen. Keynes is een van de eersten geweest die dat heeft gedaan. Maar het zou te technisch zijn om dat hier uit te leggen, boven ben ik geen economie-blogger.

  4. 4

    @ Michel

    Ik snap je metaforen en ze zijn zeker treffend. Ik denk dat vooral de recente gebeurtenissen in Griekenland de geesten rijp heeft gemaakt voor een doorgeschoten vorm van sanerings- en bezuinigingsdrift. Links laat dit zich veel te makkelijk aanleunen en boekt ook megabezuinigingen in de de VVD rechts inhalen. Daar moet men veel kritischer naar kijken en geen fetisj van maken.

    Ik pleit niet voor simplistisch vasthouden aan een niet meer houdbare status quo (zoals de SP) of snoeihard bezuinigen waarbij modaal en daaronder de grootverdieners blijft subsidiëren (a la VVD), maar voor een ‘gulden middenweg’.

    En nee, dan bedoel ik niet de misplaatste ‘terug naar de gulden’-romantiek van PVV, TON (R.I.P) of de SP. (-;

  5. 5

    @Ger. Ik ben het helemaal met je eens. Mij heeft het ook verbaasd dat de PvdA en andere linkse partijen vrijwel geen economisch weerwerk tegen de “daadkracht” van Rutte c.s. hebben geboden. Ze kwamen volgens mij (maar ik heb niet alles gevolgd hoor) niet verder dan “solidariteit” of een boodschap van die strekking. Die boodschap horen we al jaren waardoor de indruk van gebrek aan daadkracht alleen maar sterker is. Ik mag het er dan we mee eens zijn, maar de meeste kiezers zijn hiermee niet te overtuigen.

    En tja, die Gulden komt nooit meer terug, en dat is misschien maar goed ook. Wat men dan wel moet beseffen (ook bij VVD/PVV is dat impliceert dat we goed moeten samenwerken met andere landen in de Euro. De einzelgang van Duitsland bij het verbieden van shortselling, de bezuinigingen, het aarzelen om op te treden in de Griekse crisis, enz. zijn allemaal tekenen dat men dat niet beseft.

  6. 6

    Snel saneren vs. langzaam komt veel vaker als thema terug. Ik zou niet zo snel voor mijn rekening nemen dat de een beter is dan de ander.

    Hoe is dat onder Lubbers en daarna Paars gegaan? Terugkijkend noemt men dat toch wel geslaagde saneringen?

  7. 7

    @mark

    Ik ben toevallig (nou ja toevallig) bezig met Marcel van Dam’s Niemandsland. Hij meldt (p 149 e.v.) dat het begrotingstekort na twee kabinetsperiodes niet was gedaald (in 1983 5.5% en in 1989 6.3%) en de werkloosheid was nauwelijks gedaald – ondanks een aantrekkende wereldeconomie.

    Bedenk ook dat er grote verschillen zijn tussen begin jaren 80 en nu. De inflatie en rente waren toen heel hoog. Nu zijn deze heel laag.

    Ik heb mijn redenen waarom ik denk dat snel saneren uiteengezet. Heel kort, nog een keer mijn argument: nu bezuinigen hindert economische groei, gecombineerd met lage rente/inflatie is bezuinigen nu niet goed. Als er weer groei is nemen de belastinginkomsten vanzelf toe en is bezuinigen niet schadelijk. (En kan zelfs goed zijn om oververhitting te voorkomen. Dit is klassiek anti-cyclisch beleid)

  8. 8

    Hmmm… interessant. Ik vind Marcel van Dam nou niet direct de meest betrouwbare bron, ik heb hem al eens eerder met cijfers zien goochelen. Maar ik begrijp dat we daar weinig mee opschieten…

    Bovendien is het begrotingstekort niet maatgevend op zichzelf, het kan ook zijn dat men de uitgaven weer verhoogd heeft toen de inkomsten weer begonnen te stijgen?

    En hoe zit het met het bejubelde Akkoord van Wassenaar? Ik heb commentator horen zeggen dat dat pas echt effect had tijdens de paarse jaren.

    Lastige materie.

  9. 10

    ergens anders op dezelfde wiki pagina

    “Hoewel de staatsschuld in absolute cijfers opliep, daalde deze in verhouding tot het BBP van 44.7% in 1973 naar 38.1% in 1977”

  10. 11

    Ik ben, ondanks alle getallen – die ik nu niet kan controleren – van mening dat we voorzichtig moeten zijn met te hard bezuinigen. De omstandigheden zijn anders:
    1. we hebben de grootste crisis sinds de jaren 30 op wereldschaal.

    2. de oorzaken zijn anders:

    – het is een financiële crisis waardoor de economie is ingezakt
    – de tekorten zijn in eerste instantie ontstaan door het overeind houden van omvallende banken, en later door de hogere uitgaven voor uitkeringen/minder belastinginkomsten.

    3. In de jaren 80 waren er structurele problemen die zijn opgelost met het akkoord van Wassenaar. Wij konden toen onze concurrentiepositie verbeteren. Daar is nu geen sprake van. Wat er nu gaat gebeuren is – wat ik mijn verhaal noem – een race naar de bodem. Dat is wat ook in de jaren 30 gebeurde: regeringen reageerden op de crisis door lonen en uitkeringen te verlagen (o.a. om de waarde van de gulden te behouden, begrotingstekort). Dit had desastreuze gevolgen: het geld werd meer waard. Volgens Krugman (ja sorry ik beroep me vaak op hem, maar ik ben dan ook geen econoom) dreigt dat nu ook te gebeuren. We komen in wat hij een “liquiditeits val” een situatie waarin je de economie niet meer op gang kan brengen door lagere rente (rente onder 0% kan niet) en waarin het geld meer ipv minder waard wordt.

    Door de koers van de Euro hebben we nu wel weer voordeel, maar dit is ongecontroleerd gebeurd, en het kan de groei in Amerika weer schaden. Nogmaals ik blijf er op hameren: we moeten samen werken. In Euro-verband, en op G20 niveau. Sommige landen moeten bezuinigen, maar er zijn ook landen – waar nog buffers zijn – die juist nu even niet moeten bezuinigen.

    Over de staatsschuld: die zal nu oplopen. De bedoeling is dat die afgebouwd wordt als de economie weer op gang is. Wat je ook mooi aan jou getallen ziet is dat staatsschuld ook door de groei van het BNP kan verminderen. (En omgekeerd loopt/liep die nu op door krimpen van de economie)

  11. 12

    We zouden eigenlijk alle bekende economen die hier iets over hebben gezegd op een rijtje moeten zetten.

    Joseph Stiglitz onderschrijft je verhaal

    http://www.depers.nl/economie/484994/Bezuinigen-slecht-voor-economie.html

    Sweder van Wijnbergen (hoogleraar) en Hans Stegeman (Rabo) waarschuwen vooral tegen lastenverzwaringen

    NG-econoom Maarten Leen ziet het meeste in bezuiniging op sociale zekerheid

    http://www.rtl.nl/%28/financien/rtlz/nieuws/%29/components/financien/rtlz/2010/weken_2010/13/0401_1835_Economen_vrezen_haastige_spoed_met_bezuinigingen.xml

    CPB ondersteunt het idee van niet te snel bezuinigen

    http://www.bndestem.nl/algemeen/economie/6454869/Wellink-snel-bezuinigen.ece

    Bas Jacobs vindt dat VVD en CDA te snel willen bezuinigen

    http://www.z24.nl/analyse/blogs/politieke-economie/

    Dit is een willekeurige greep en ik heb geen benul van de betrouwbaarheid van genoemde economen.

  12. 13

    Ik zal je links later af lopen en e.v. aan vullen. Op voorhand heb ik wel een link van Krugman over nu bezuinigen: Lost Decade, Here We Come

    But don?t we need to worry about government debt? Yes ? but slashing spending while the economy is still deeply depressed is both an extremely costly and quite ineffective way to reduce future debt. Costly, because it depresses the economy further; ineffective, because by depressing the economy, fiscal contraction now reduces tax receipts. A rough estimate right now is that cutting spending by 1 percent of GDP raises the unemployment rate by .75 percent compared with what it would otherwise be, yet reduces future debt by less than 0.5 percent of GDP.

    Ik heb de indruk (als niet econoom inderdaad) dat de argumenten van Krugman meer hout snijden dan van degenen die nu hard willen bezuinigen. Nogmaals, zie de “argumenten” van Hoogduin: boekhoudkundig heeft hij gelijk, maar economisch volgens mij niet.

    Maar het heeft weinig zin om elkaar met citaten en links en citaten om de oren te slaan. Ik weet ook niet goed hoe uit dit dilemma te komen.

  13. 14

    @mark,

    Via tweet van Sywert van Lienden vind ik dit artikel over de “small country mindset” van veel landen in Europa. Als kleine landen bezuinigen dan heeft dat voordeel voor die landen: hun bezuinigingen hebben weinig invloed op de Europese/wereld economie, maar zij hebben er wel voordeel van omdat ze dan concurrerender worden. Dit ondersteunt mijn argument voor samenwerking… ik kan dat niet genoeg benadrukken. We kunnen de crisis niet als landje alleen oplossen als alle andere landjes om ons heen het zelfde gaan doen. Dus wederom een krachtig pleidooi voor meer Europese samenwerking, iets dat VVD en vooral PVV nou juist niet willen. (Hoe hebben die de verkiezingen toch kunnen winnen?)

    Dit is de link: http://www.eurointelligence.com/index.php?id=581&tx_ttnews%5Btt_news%5D=2823&tx_ttnews%5BbackPid%5D=581&cHash=7aed24c472

    The limits of the small-country mindset Mooi citaat:

    There will be no co-ordination of wage-setting procedures, no common bond and no common or co-ordinated European approach to bank resolution. There may even be a case for another interest rate cut by the European Central Bank or an extension of the bond purchasing programme to a policy of quantitative easing, but this is not going to happen. The message the EU sends to the rest of the world is that it does not care about growth. But sustainable debt reduction is extremely difficult in the absence of growth.

  14. 15

    @mark,

    Van Wijnbergen en Stegeman zijn het er denk ook mee eens dat niet te snel ingegrepen moeten worden.

    Maar dit:

    NG-econoom Maarten Leen ziet het meeste in bezuiniging op sociale zekerheid

    Wat hij en ook Stegeman zeggen over hervorming van de WW begrijp ik helemaal niet. Wat heeft “activeren van werklozen” nu voor zin bij hoge werkloosheid? De (meeste) mensen zijn niet voor de lol werkloos. Bovendien is juist het systeem van uitkeringen tijdens een crisis een stabiliserende factor. In de US heeft men dat veel minder, hierdoor hakt de crisis er ook veel harder op in.

  15. 16

    De overheid is gewoon te veel aanwezig. Een sterke regie overheid moet het doel zijn. Op die manier “bezuinig” je sowieso makkelijk 25% van de totale begroting.

    Bezuinigen gaat echter niet zonder het laten vallen van taken en daar zit een taboe op in Nederland. We willen toch geen vakbonden wakker maken.

    Met ‘links’ in de regering houden we een extreem grote overheid niet tegen terwijl we juist een tijd van kennis en flexibiliteit in gaan.

  16. 17

    @sander, jij gaat uit van de premisse dat de overheid “te veel aanwezig is”. Ik heb toch echt de indruk dat de crisis is veroorzaakt doordat de overheid *niet* aanwezig was en de banken hun gang liet gaan.

    Ik zeg niet dat een grote overheid goed (of slecht) is, maar zomaar stellen dat je wel 25% kan bezuinigen op de overheid is dubieus.

    Bovendien, bedenk dat ik ook stel dat de overheid juist wel moet bezuinigen als de economie het weer aan kan. De discussie gaat helemaal niet over de (gewenste) grootte van de overheid, dat is echt een andere discussie. Door het verwarren van deze twee onderwerpen vertroebel je de discussie.

    De overheid is in tijden van crisis de enige die kapitaal kan en wil investeren in de economie. De private economie heeft op dit moment geen of te weinig vertrouwen in de toekomst en investeert daarom te weinig, integendeel, men is bezig schulden juist af te betalen. Juist daarom moet de overheid nu niet hard gaan bezuinigen – dat doen de bedrijven nu. De publieke sector is de buffer waarmee de crisis wordt overbrugd.