Werklozen zijn schuldig tot tegendeel bewezen is

ACHTERGROND - Voor werklozen geldt tegenwoordig een heus werkloosheidsethos. Van bovenaf wordt opgelegd hoe zij zich dienen te gedragen bij hun zoektocht naar een nieuwe baan. Want enkel zijzelf zijn verantwoordelijk voor hun werkloze bestaan, vond Bram van Vulpen in zijn onderzoek.

De moralisering van burgerschap lijkt inmiddels ook plaats te vinden ten aanzien van werkloosheid, waarbij van bovenaf een visie op het goede leven wordt verkondigd en opgelegd. Deze hiërarchische moralisering (Tonkens, 2006: 18) heeft ethische regels opgesteld over het gedrag waarmee werklozen horen te re-integreren op de Nederlandse arbeidsmarkt. Voor mijn onderzoek naar de betekenis van deze hiërarchische moraal voor arbeidsgeschikte werklozen bestudeerde ik zelfhulpboeken voor werklozen en het digitale tijdschrift ‘Werkblad’ van het uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen (UWV).

Werklozen moeten positief in het leven staan

In het verkondigde werkloosheidsethos ligt de focus op cognitieve technieken die worden vereist om opnieuw de arbeidsmarkt te kunnen betreden. Kortgezegd is een deugdzame werkloze een optimistisch, actief, autonoom en open individu. Hij beschikt over een goede zelfdiscipline en zelfkennis en weet zich op unieke wijze te presenteren. Werklozen moeten positief in het leven staan en zich niet laten afleiden door emoties als somberheid, verdriet, woede of paniek die het gevolg kunnen zijn van het ontslag, weinig aanbod van werk en afwijzingen op sollicitaties. Deze ‘negatieve’ gevoelens beschouwt men als een belemmering in de voortgang van de re-integratie. Een persoon op zoek naar een baan dient rationeel te handelen en z’n emoties te beheersen, verondersteld wordt dat negatieve emoties enkel het proces vertragen.

Om die reden dragen experts een optimistische levenshouding aan als afweermechanisme tegen negatieve emoties. Deze houding richt zich op het voorkomen en onderdrukken van op de loer liggende onwenselijke gevoelens. Het volgende citaat is exemplarisch voor de gewenste werking van een optimistische kijk op het leven:

Weet dat je de keuze hebt om het anders aan te pakken. Heb je de neiging om te klagen begin dan eens met één klaagloze dag. Kijk hoe dat voor je is. Op die dag mag je alleen positief over je ontslag praten en denken. Je kunt bijvoorbeeld bedenken wat je ontslag je kan opleveren in termen van nieuwe kansen, leukere collega’s, uitdagender werk, werk dichter bij huis of eventueel financieel voordeel. (Van Venrooij, 2011: 26).

Naast deze vorm van emotional labour (Hochschild, 1979)probeert men ook op andere manieren de ervaring van bepaalde emoties te veranderen. Experts schrijven andere definities en meningen aan de situatie toe waardoor andere feeling rules ontstaan, Hochschild noemt dit framing rules (1979: 566). Zij willen daarmee een verandering in de conventionele gevoelens over werkloosheid bewerkstelligen. Een manier waarop dat gebeurt is het normaliseren van ontslag, zoals dat bijvoorbeeld te zien is in de ondertitel van het zelfhulpboek van Pittie & Harder: Ontslag als stap in je loopbaan (2011). Door ontslag te verkondigen als een normale stap in een carrière worden andere regels gepostuleerd en nieuwe conventies omtrent emoties aangedragen. Het blijft daarbij niet enkel bij normalisering, werkloosheid is zelfs de eerste stap naar succes volgens de titel van Dirkse & Van den Hoeven (2010). En, dat succes heb je in eigen hand.

Werkloosheid volgt uit keuzes gemaakt door het individu

Werklozen dienen zich actief in te zetten voor hun eigen welzijn. Zij worden aangesproken op hun eigen verantwoordelijkheid alsof dat hét antwoord is op werkloosheid. Uiteraard zijn activiteit en een optimistische levenshouding effectievere methoden dan bij de pakken neerzitten. Werkloosheid wordt zo echter niet als een sociaal-structureel probleem benaderd, maar als een individueel probleem. Het werkloosheidsethos spreekt niet over sociale, politieke of economische factoren die met het probleem hebben te maken; het werkloze individu dient voor zichzelf te zorgen.

Deze ethiek neigt naar een regime of the self. In dat stelsel wordt iedere burger beschouwd als een calculerend en ondernemend subject, dat actief vorm geeft aan zijn of haar leven door middel van keuzes en zich aanpast aan risico’s en angsten (Rose, 2007: 154). Het zelf wordt als een onderneming gezien waarmee iedereen de potentie heeft tot succes. De enige voorwaarde daarvoor is dat het actief, autonoom en doelgericht handelt, iedereen heeft immers gelijke kansen. Deze meritocratische denkwijze insinueert dat (langdurige) werkloosheid volgt uit keuzes gemaakt door het individu, dat het een directe uitkomst is van individuele handelingen.

Werklozen zijn potentiële free riders

Logische gevolgen van een dergelijke governmentality zijn een stigma en dwingende maatregelen voor werklozen die niet aan de normen voldoen. Volgens deze denkwijze profiteren zij immers van de verzorgende diensten van de staat doordat zij er zelf voor kozen om zich niet aan te passen aan de heersende gedragsstandaarden en te participeren in de samenleving. Zo worden arbeidsgeschikte werklozen in de brochures van het UWV benaderd, als potentiële free riders – mensen die bewust niet bijdragen, maar wel profiteren. Door middel van het opstellen en controleren van plichten probeert het UWV deugdzaam gedrag onder werklozen te produceren. Met de huidige digitalisering van het contact tussen werkloze en UWV-medewerker via de ‘Werkmap’ ontstaat er een verhouding waarin de klant enkel een uitkering ontvangt als hij de vereiste informatie levert. Werklozen zijn dus eigenlijk schuldig tot het tegendeel is bewezen.

Sommige gemeenten verplichten langdurig werklozen in onze participatiesamenleving tot onbetaalde arbeid. Dit kan worden opgevat als een dwingende sanctie tot deugdelijk gedrag; een vaste structuur, uitbreiding netwerk, actief zijn, enzovoort. De onbetaalde arbeid wordt eveneens gezien als een tegenprestatie voor de schijnbare schade die de werkloze aanricht (NOS, 2012). Daarmee verschilt het niet veel van een taakstraf, die ook correct gedrag wil stimuleren en een tegenprestatie van de dader is voor de veroorzaakte schade.

Bram van Vulpen studeert sociologie aan de UvA. Dit artikel is een samenvatting van zijn bachelor scriptie uitgevoerd onder begeleiding van Marguerite van den Berg en Rogier van Reekum. De scriptie is hier te downloaden. 

Dit artikel verscheen eerder op Sociale Vraagstukken.

  1. 1

    Aardig onderzoek.

    Inmiddels beginnen WW c.q. Bijstand steeds meer op de aloude werkhuizen te lijken.

    Behalve dat er verplicht moest worden gewerkt, werd in dergelijke instellingen ook nog eens een ‘fatsoenlijk mens’ van je gemaakt: gehoorzaam, spaarzaam, hardwerkend en vooral de ‘echte’ samenleving niet tot last.

    Want net zoals toen, is ook nu de gedachte dat armoede een morele in plaats van economische tekortkoming is behoorlijk populair.

    Met andere woorden: bij Sociale Zaken en UWV zijn ze ervan overtuigd dat 8,5% van de Nederlandse beroepsbevolking maar niet wil niet deugen…

  2. 3

    Overigens, het is niet goed voor te stellen hoe schizofreen de houding is waarin je gedwongen wordt. Je mag immers niet uit het veld geslagen zijn door je niet-werk (want je moet het zien als kans), maar je mag ook zeker niet tevreden zijn met de huidige situatie, want je moet aan het werk.

    (Nog veel erger als je ook nog ziek/arbeidsongeschikt bent. Want wat antwoord je op de vraag hoe het gaat? ‘Goed’ -> oh, gaat u dan maar weer aan het werk, ‘niet goed’ -> denkt u niet dat u wat positiever moet denken? (Eh… tegenwoordig allemaal ‘je’ natuurlijk.) En hoe behoud je je zelfvertrouwen als je steeds moet bewijzen wat je niet kunt, om te voorkomen dat je overschat wordt?)

  3. 4

    Inmiddels beginnen WW c.q. Bijstand steeds meer op de aloude werkhuizen te lijken.

    Dat is al zo, aangezien gemeenten sociale werkplaatsen misbruiken om bijstandsgerechtigden uit de uitkering te pesten.

    UWV en gemeenten hebben namelijk dertig jaar lang iedereen waar men geen raad mee wist in die sociale werkplaatsen gedumpt, inmiddels droogt de Rijksoverheid de subsidiepotjes daarvoor op, maar gemeenten zitten wel met de kosten van het ‘personeel’ (plus de echte staf en de gebouwen).

    Dus wat doe je dan? Je zet die sociale werkplaatsen in als ‘reïntegratiecentra’. Laat je werklozen dertig uur per week stupide werk doen dat bedoeld was om mensen met allerlei lichamelijke en geestelijke beperkingen bezig te houden (want een werkloze moet wel in het arbeidsritme blijven), dan zet je ze twee uurtjes p.w. achter de computer om vacatures te bekijken, en dat verkoop je dan als specialistisch reïntegratietraject.

    Is weer een potje Rijkssubsidie voor, en zo bekostig je dan alsnog die sociale werkplaats. Handig toch?

    http://www.ad.nl/ad/nl/5597/Economie/article/detail/2062302/2009/09/07/Sociale-werkplaats-verdient-aan-re-integratie.dhtml

  4. 5

    Emotie is sterker dan ratio,maar dat snappen de kindertjes bij het UWV en het ministerie (nog) niet.
    Ben achteraf blij dat ik geen bijstand heb genomen,ik leef nog steeds ben zorgelozer dan ooit tevoren en heb voor niemand verantwoording af te leggen(mecenas uitgezonderd).

  5. 6

    Daarmee verschilt het niet veel van een taakstraf…
    Het blijft onbegrijpelijk dat zoveel mensen de ‘schuld-en-dus-boete’ kwestie omdraaien. Op een paar uitzonderingen na is geen enkele werkloze schuldig aan zijn/haar ontslag, maar zijn ‘economische redenen’ of bezuinigingen de oorzaak.

    Degenen die daar verantwoordelijk zijn (dat zijn we echt niet allemaal) zijn de schuldigen en niet degenen die van hun werkwijzen en beleid de dupe worden.

    Ik besef dat deze visie door weinigen wordt gedeeld. Je zou er droevig van worden, maar gelukkig weerhoudt ‘positief denken’ me van de antidepressiva.

  6. 7

    Iemand die ik ken die sinds kort – zeer tot zijn eigen onvrede overigens – in de bijstand zit kwam met het volgende tekenende voorbeeld: een zaal van 50 mensen die allemaal tegelijkertijd een cursus krijgen over hoe ze een CV maken dat ‘eruit springt’.

  7. 9

    Exactly. En dan te bedenken dat die jongen niet de eerste keer zo een nutteloze cursus had gevolgd. En denk ook eens aan die arme werkgevers die bedolven worden onder al die CV’s die ‘eruit springen’. Je zou er gek van worden (als het niet weer werkgelegenheid opleverde die hele stapel CV’s te beoordelen natuurlijk).

    Werk is schrikbarend vaak een bezigheidstherapie voor slimme nietsnutten terwijl echt belangrijke taken (zorg!) worden wegbezuinigd om vervolgens te worden uitgevoerd door werklozen onder dwang – ‘vrijwilligerswerk’, in newspeak dan.

  8. 10

    We worden allemaal geboren als werkelozen.
    Ergens in je leven gebeurt er iets waardoor je werkeloos wordt en een ander niet.
    Is het iets erfelijks?
    Heeft het te maken met je opvoeding of het gebrek eraan?
    Is het opleidingsniveau van je ouders een factor van belang?
    Is het een gevolg van het sociale milieu waarin je bent opgegroeid of bent terechtgekomen?
    Of is het iets dat jou persoonlijk kan worden aangewreven?

    Ik denk niet dat er één aanpak is die voor iedereen werkt.
    Is er onderzoek gedaan in landen met meer dan 50% werkeloosheid, naar de factoren, die bepalen welke mensen wel werk vinden?

  9. 13

    Ik ben helaas al een tijdje werkloos, maar kan het tot nog toe uitzingen zonder bijstand (maar het moet niet nog een half jaar gaan duren…). Als ik de verhalen zo lees aan welke ridicule voorstellen en eisen je moet voldoen en wat voor cursussen je verplicht moet volgen, denk ik dat ik nog liever onder een brug ga slapen voordat ik een bijstandsuitkering aanvraag. Heeft het sparen van ‘vroeger’ toch zin gehad.

    En wat ‘geen werk’ betreft: bij mijn laatste sollicitatie, waar ik vrijdag helaas een negatief bericht over ontving, hoorde ik vandaag via via dat ze op die sollicitatie bijna 250 reacties hadden ontvangen, waar het 2 jaar geleden voor eenzelfde functie het er nog geen 30 betroffen.

  10. 14

    Voor arbeidsongeschikten speelt dit al langer. Wij hebben ‘UWV-Perspectief’ met alleen voorbeelden van voormalig 100% arbeidsongeschikten die niet genezen maar wél o zo fantastisch aan het werk zijn. Vanzelfsprekend door de excellente begeleiding van het UWV hebben zij allerhande creatieve dromen uit kunnen laten komen. Alsof dat niet genoeg is, is elke zieke met of zonder handicap gelukkig geworden na de ziekte. Plotseling zien ze in wat belangrijk is in het leven, genieten ze van onbenullige (sorry, ‘kleine’) dingen en zijn ze zonder uitzondering zo enorm empathisch geworden. Het is een waar feestje in de WAO of WIA.

  11. 16

    @10: Tja als je dit stuk in Trouw leest: http://www.trouw.nl/tr/nl/4496/Buitenland/article/detail/3550182/2013/11/23/Angry-young-man-wekt-woede-moslims.dhtml

    Twee citaten: “Het is zo hypocriet: doen alsof je een vrome moslim bent, elke dag naar de moskee gaan, maar ondertussen frauderen. Als iemand arbeidsongeschikt wordt verklaard, wordt dat zelfs gevierd”, vertelde Hassan in een interview.

    “Iedereen verkoopt hasj, iedereen steelt, iedereen heelt. En om te zeggen dat er een paar zijn die het voor iedereen verpesten, is absurd. Het is precies omgekeerd.”

    En ik vrees dat het hier in Nederland echt niet veel anders is. De werkloosheid onder Turken, Marokkanen, Antillianen en Surinamers is vele malen hoger dan onder de Nederlandse bevolking. Een Surinaamse ex-collega vertelde mij een keer hoe de meerderheid van haar Surinaamse landgenoten de boel belazerd. Ze frauderen er stevig op los om vooral maar niet te hoeven werken, vertelde ze mij. Tja blijkbaar is er een hele grote groep die er alles aan doet om niet te willen werken, en dat zeg ik niet maar anderen.

  12. 18

    @16 Stel dat hetgeen je impliceert waar is, dat onder Marokkanen, Surinamers, Turken en Antillianen “iedereen hash verkoopt, steelt, heelt” en “men erop los fraudeert om maar niet te hoeven werken”, wat is dat de conclusie die je eraan wilt verbinden?

  13. 19

    @16: Maar als ze bij jou solliciteren -omdat ze wel moeten- dan neem jij zo iemand natuurlijk wel aan.

    Je zult ze wel krijgen!! Daar mag de atmosfeer in het bedrijf best wel een beetje onder lijden.

  14. 23

    @1:
    Je doelt op een speciaal soort volk dat praat over “gratis geld-vangers”en “handophouders”.
    Inderdaad weerzinwekkend, dat soort Henken en Ingrids….. ze vergeten dat de grootste gratis geldvangers en handophouders zich bevinden in de cercle rond politici, GEO’s, managers en ander geldgrabbelend gajes.

  15. 25

    @7: Na een beoordeling van en adviezen voor verbetering van mijn cv, kosten € 165, werd dit cv ten slotte weer teruggebracht naar de oude, saaie toestand; het viel uit de toon en werd opzij gelegd door de hr-medewerkers. Ben intussen gewoon gek, hoeft niet maar helpt wel. Zelfmoord kan elke dag nog; men geeft de voorkeur aan een jonger iemand.

  16. 27

    Ik stel voor dat we diegenen die de werkloosheid hebben veroorzaakt, de banken, de speculanten en niet in de laatste plaats de regering, schuldig verklaren tot het tegendeel is bewezen.

    Laat ze maar eens aantonen dat het NIET hun schuld is…..want daar waar een ontslagen werknemer kan bewijzen dat zijn ontslag niet zijn schuld is kan deze regering, kunnen de banken en de grofgeldspeculanten dat NIET.

  17. 28

    @22 en 23:
    Jedem das Seine, mir das Meiste . Het idee van iedereen laten werken voor een minimum basisinkomen (liefst bijstand) levert een extra stimulans op voor investeringsbanken en ondernemers om complete bedrijven met werknemers te ontslaan .Het is nog steeds populair om in lage lonen landen zoals China te investeren . Rutte heeft er persoonlijk voor gezorgd dat er binnenkort een tekort ontstaat aan Nederlandse kaas en zuivel in Nederland zelf .We leven in een tijdperk van hebzucht , egoïsme en economische onderdrukking .

  18. 31

    De VVD vindt dat werk moet lonen. Maw je baan kwijt raken moet een persoonlijke katastrofe zijn.
    Want: jij leeft boven je stand, niet de bankiers die deze crisis veroorzaakt hebben. De wereld op z’n kop? Toch is het de grootste fractie in ons parlement…

  19. 33

    @31: ik heb het idee dat heel veel mensen op de VVD (blijven) stemmen omdat het maar niet tot hun botte kop wil doordringen dat zij niet de achterban is waar die partij zich op richt (het grootkapitaal), maar blijven denken dat als je stemt op een partij die zich enkel bekommert om de rijken, je vanzelf ook wel rijk zal worden. Dat ze ondertussen rauw genaaid worden voelen ze niet eens door die aanhoudende gedeelde psychose.

  20. 35

    Wat een zwatelverhaal. Werkelozen als slachtoffer van het grootkapitaal met een sausje van wetenschap er overheen; een wetenschapper heeft het gezegd dus het zal wel waar zijn.

    Werkeloosheid komt omdat niet omdat het grootkapitaal arbeidders uitzuigen, maar omdat fabrieken geen producten maken die afnemers willen. De Lada is hier een schoolvoorbeld van. En met een Nederlandse overheid die denkt dat een diensteneconomie de manier is om een groene economie is dit samen met een dedain voor de maakindustrie en techniek een recept voor malaise.

    Werkeloosheid is in zekere zin een keuze, als je een opleiding kiest waar geen vraag naar is. Hoeveel sociologen en comuncatiedeskundigen kan een land aan. En dan zal een CV dat er uit springt je niet echt helpen.

    Waar de overheid op moet sturen is op studierelevantie, en op angst voor oude werknemers. 45 en al te oud gevonden worden is een schande. (ik heb mensen van 57 aangenomen die een feest zijn om mee te werken, de grootste weerstand kwam van PZ, flexibiliteit en zo)

    En als je dan kiest voor een studie, waar geen erk in te vinden is, mag je dat jezelf enigzins aanrekenen. En dan en straatje vegen of zo, fysiek werk doen, daar is met onze arboregels, nog nooit iemand aan overleden