Wat Nederland en Japan van elkaar kunnen leren

De mentaliteit tussen Nederlanders en Japanners is in veel opzichten totaal tegengesteld. Maar uit die tegenstelling komen soms opmerkelijke overeenkomsten voort. En wellicht kunnen we nog wat van elkaar leren.

Wie door Japan reist ziet een land dat niet alleen bol staat van de cultuur en de tradities, maar ook een land dat op technologisch gebied Europa in veel opzichten ver vooruit is. En tegelijkertijd is alles in Japan bijna angstwekkend efficiënt geregeld. Geen trein rijdt te laat, er ligt geen vuiltje op straat, en wanneer ergens op gewacht moet worden, wacht iedereen keurig op zijn plaats in de rij op zijn beurt.

Verschillen

Grof gezegd komt het verschil in mentaliteit tussen Japanners en Nederlanders op het volgende neer:

In het westen zijn de belangrijkste moderne waarden assertief zijn en voor jezelf opkomen. Het goede van deze mentaliteit is dat in onze moderne maatschappij werkgevers, overheden en echtgenoten die respectievelijk graag hun werknemers, burgers en vrouwen mishandelen op hun tellen moeten passen.
Dit resulteert in een maatschappij met democratie en emancipatie als kernwaarden, en economisch gezien een nadruk op initiatief en creativiteit op de werkvloer. Deze mentaliteit maakt westerse samenlevingen zo sterk als ze zijn. De Nederlandse samenleving is het prototype van zo een westerse samenleving.Prachtig nietwaar? Er is echter ook een keerzijde. Assertief gedrag kan behoorlijk grof, ondiplomatiek en zelfs agressief zijn. Onafhankelijk gedrag kan makkelijk egocentrisch of zelfs egoïstisch worden. En klagen kan nuttig zijn, maar ook gewoon een uiting van nutteloos verwend gedrag.

Herkent u deze keerzijde? Dan heeft u de sleutel tot het begrijpen van de Japanse mentaliteit in handen, want dit is precies zoals een Japanner het zou zien. De Japanner ziet agressie, egoïsme en klagen als kinderlijke uitingen van zwakte. Vergeleken met een Japanner is iemand van een westerse samenleving een overhitte egocentrische huilert die excelleert in onaangepast gedrag; een mensen dat zich als een klein kind gedraagt.

Overeenkomsten

Van alle Europese volken was Nederland 250 jaar lang het enige volk waarmee Japanners handel dreven. Moet er dan niet toch iets overeenkomstig zijn in de volksaard? Ik besprak het een keer met een Japanse vriendin. Wat we misschien gemeen hebben, opperde ik, is dat Nederlanders en Japanners beide van nature een tolerant volk zijn. Het was me al opgevallen dat Japanners erg geneigd zijn zich aan te passen aan hun gasten. Japanners onderling schudden bijvoorbeeld geen handen; zij buigen naar elkaar. Maar een westerling krijgt van iedere Japanner keurig een hand.

Op deze suggestie kreeg ik een goedkeurende knik. Ja, kreeg ik als antoord, wij Japanners zijn tolerant uit trots.

Trots? Wat heeft tolerantie met trots te maken? Voor een Japanner alles, werd me uitgelegd. Door tolerant te zijn, laat je zien dat je boven iemands gedrag staat.

Een mooie gedachte, maar totaal tegengesteld aan het idee achter de Hollandse tolerantie. Hollandse tolerantie is immers eerder ontstaan uit het besef dat getwist maar slecht is voor de handel, en dat het daarom maar beter is de strijdbijl te begraven. Pure pragmatiek en winstbejag dus.

Zijn wij dan pragmatisch, en is de Japanner dan alleen maar traditioneel? Nee. Want aan de andere kant snapt mijn Japanse vriendin weer absoluut niet waarom Nederlanders klagen over het weer. Je kan er toch niets aan veranderen? Door te klagen over iets wat je niet kan veranderen onderstreep je je eigen zwakte, vindt zij. Je steekt je energie in iets waar je niets voor terug krijgt.

Soms is de Japanner meer pragmatisch dan de Hollander.

Trots

In de Japanse cultuur zijn gastvrijheid, gehoorzaamheid en tolerantie geen tekenen van zwakte, maar de manieren om macht en trots te tonen. En ook deze mentaliteit heeft zo zijn voordelen. Wie in Japan komt zal verbaasd staan over de grondigheid waarmee alles in Japan is geregeld. Japan is moderner, schoner, en beter geordend dan Zwitserland. Alles in Japan loopt stipt op tijd, met een angstwekkende precisie. De Japanner komt dan ook bij iedere afspraak altijd te vroeg.

Het probleem dat Nederlanders hebben met deze op zich zeer mooie eigenschappen als tolerantie en gehoorzaamheid, is dat hij deze dingen eigenlijk tegen wil en dank toepast, omdat hij voelt dat het botst met zijn trots.

Leren

Persoonlijk denk ik dat de Japanner nog heel veel van de Nederlander kan leren, en andersom. Wat wij hebben te brengen is een constructief-kritische houding en het stimuleren van initiatief. Wat we van de Japanner kunnen leren is trots te zijn op het rekening houden met anderen, het opbrengen van berusting bij zaken die nu eenmaal niet te veranderen zijn, en de coöperatieve instelling wanneer er gezamenlijk wat te bereiken is. En misschien de kracht trots te zijn op onze tolerantie en zaken als openheid en gastvrijheid.

Tot slot: natuurlijk zijn dit allemaal slechts gemeenplaatsen. De gemiddelde Japanner bestaat net zo min als de gemiddelde Nederlander, en de overeenkomsten zijn groter dan de verschillen, omdat we allemaal mensen zijn. Een heel groot deel van de Nederlanders is meer dociel dan de gemiddelde Japanner en zo zijn er uiteraard ook veel Japanners die een stuk brutaler zijn dan de gemiddelde Nederlander. Maar het verschil in de mentaliteit is toch duidelijk merkbaar wanneer men in Japan te gast is.

  1. 2

    “”Onafhankelijk gedrag kan makkelijk egocentrisch of zelfs egoïstisch worden.””

    We gaan in Nederland een stuk beter met elkaar om dan in de conformistische aziatische samenlevingen. Je moet daar conformeren aan de groep, maar van de groep hoef je geen enkele hulp te verwachten. Dit was tenminste hoe ik het in China heb ervaren.

    “”Het was me al opgevallen dat Japanners erg geneigd zijn zich aan te passen aan hun gasten.””

    En geld die tolerantie ook voor Japanners onder elkaar? Wat ik uit je stuk op maak is dat Japanners op ons neerkijken en ons gedrag daarom toleren. Dat is niet anders dan de tolerantie die wij hier kennen voor het gedrag van geestelijk gehandicapten en kinderen.

  2. 9

    Oh en nee, Japanners kijken op zich niet zo op westerlingen neer hoor. Ze hebben juist wel waardering voor ze, meer dan voor andere Aziaten. Ze maken dan ook graag dingen van ons na. Maar inderdaad, dat klagen, daar snappen ze niet zoveel van.

  3. 10

    Ik woon nu een paar maanden in Japan. Dit stuk bevat wel heel veel generalisaties zeg. Het is goed bedoeld, laten we wat van anderen leren, maar de argumentatie is overgesimplificeerd op het onware af.

    Wat hier als “Japanse tolerantie” wordt omschreven, is voor een groot deel de geïndoctrineerde neiging tot het vermijden van conflicten. Ook pragmatisch dus.

    “gehoorzaamheid [is] geen [teken] van zwakte, maar [een manier] om macht en trots te tonen”. Really? Gehoorzaamheid wordt door de samenleving opgedrongen, het is geen keuze.

    “Japan is moderner, schoner, en beter geordend”. Sommige dingen wel, andere dingen niet. Loop voor de grap eens door een woonwijk in Tokyo, de straten zijn een groot chaotisch doolhof en de huizen dissonant en arbitrair. Alsof ze vanuit een grabbelton op aarde gestort zijn. Of probeer een fatsoenlijk fietspad te vinden.

    “de coöperatieve instelling wanneer er gezamenlijk wat te bereiken is”. Dat is in Nederland helemaal niet zo slecht, denk poldermodel. Een stuk minder bureaucratisch ook.

    De eindconclusie lijkt me dat het beter zou zijn wanneer mensen minder hufterig zouden zijn. Klopt natuurlijk, maar ik weet niet of men daarvoor naar Japan moet kijken. Minder klagen is wel een goede.

    De grootste overeenkomst tussen de Nederlandse en Japanse cultuur is misschien wel dat “boven het maaiveld” uitsteken geminacht wordt. In Japan nog sterker zou ik zeggen. Alhoewel de directeur als een soort god wordt aangesproken door zijn (altijd mannen) werknemers, is hij zelf absoluut ondergeschikt aan het bedrijfsbelang.

  4. 12

    Ah, dus omwille van de oorlog zou er helemaal niets positiefs kunnen zijn aan de mentaliteit van Japanners?

    Dan ook aan die van Duitsers natuurlijk, en Russen en wie al niet meer?

  5. 13

    Bedankt voor deze nuanceringen en aanvullingen. Ik herken ze ook wel. Zeker is wat ik schreef een sterke simplificatie en een insteek vanuit een zeer bepaalde invalshoek.

  6. 16

    Als we zouden berusten in zaken die (ogenschijnlijk) toch niet te veranderen zijn dan zaten we nu met ACTA, om maar een voorbeeld te noemen. Een van de problemen in dit land is dat de mensen teveel berusten in zaken waarvan ze denken dat ze niet te veranderen zijn, de japanse mentaliteit dus, als ik dit stukje mag geloven. De ellende die vanuit de crisis op ons af komt, bijvoorbeeld. Ik zie daar nog veel teveel berusting terwijl het iedereen als een op hol geslagen trein gaat raken en we laten het met z’n allen gebeuren “omdat het toch niet meer te stoppen is”, lijkt het wel. De annecdote over het klagen over het weer is een leuke om de tegenstellingen uit te vergroten maar natuurlijk totaal irrelevant. Het toont vooral de kortzichtigheid van een volk aan als zoiets wordt gebruikt om een mening te vormen over een ander volk.

  7. 17

    Mooi artikel met een mooi genuanceerd sluitstuk ook. Ja, het gaat hier heel erg in op generalisaties en cliche’s. Maar ook die bestaan met een reden.

    Ik heb genoten van het stuk, ik zie graag meer reeksen als deze terugkeren :)

  8. 19

    Daarom zeg ik ook dat Japanners van Nederlanders kunnen leren als het gaat om het stimuleren van initiatief. Maar het voorbeeld was niet voor niets gekozen: de neiging om te zeuren over iets dat niet veranderd kan worden is wel degelijk de keerzijde.

  9. 20

    Dank. Ja, vaak als ik naar een willekeurig buitenland ga, dan ken ik de clichés en generalisaties al en denk “nou, dat zal toch wel een beetje meevallen?”. Politiek correcte Hollander als ik ben denk ik niet graag in groepen. Maar vaak worden die vooroordelen als je uit het vliegtuig stapt juist meteen keihard bevestigd. Kunst is dan proberen te zien wat erachter zit.