Het einde van een hegemoon

Terwijl Noord-Afrika in brand staat, gaan mijn gedachten uit naar de VS, het land waar ik nu 2,5 jaar woon. In die korte periode heb ik een reus door zijn knieën zien zakken. De Amerikaanse hegemonie is voorbij. Het land blijft machtig, maar zal over aanzienlijke tijd een primus inter pares zijn in een multipolaire wereld. En dat is wel zo gezond.

Toen ik net een maand in New York woonde, vielen de banken als dominostenen om. De Britse filosoof John Gray was er snel bij door de Amerikaanse supermacht dood te verklaren (lees het stuk!). Dat de Verenigde Staten zich in een machtsval begeven, dat is al jaren duidelijk. Dat de supermacht zo snel van zijn sokkel valt, dat is de grote verrassing die de kredietcrisis heeft blootgelegd, zo luidde Gray’s stelling. Het NRC, dat het stuk vertaalde voor zijn opiniepagina, omschreef Gray’s stelling als volgt: 1991 het einde van de Soviet Unie, 2008 het einde van de VS. Een cartoon toonde Mickey Mouse die zich door het hoofd had geschoten.

Het stuk kreeg stevige kritiek. Wacht maar, Amerika is nog niet verslagen, zo klonk het. En inderdaad, de supermacht leek zijn plek weer met succes te claimen. Obama werd president. De banken solvabel. De ergste ellende leek voorbij.

Begin 2011 kunnen we constateren dat Amerika nog steeds op zijn rug ligt en het ziet er niet goed uit. In het binnenland broeit het. In Wisconsin probeert een Republikeinse gouverneur de staatsambtenaren van hun laatste rechten te ontdoen, politiekorpsen ontslaan in sommige gebieden de helft van hun agenten, de brandweer wordt weer een burgeraangelegenheid of geprivatiseerd, in veel landsdelen gaat het straatlicht ’s avonds uit of worden wegen tot gruis vermalen om ze niet meer te hoeven onderhouden. Amerika gaat failliet en de rijken feesten verder. Dat gaat niet goed.

In het buitenland zitten de VS vast in twee uitzichtloze oorlogen waar de 45 Nederlandse politie-agenten weinig verandering in gaan brengen. China is inmiddels de baas in Afrika en over niet zo’n lange tijd varen de Chinese vliegdekschepen in de straat van Taiwan. Terwijl Amerika vliegtuigprogramma’s wegbezuinigt, kopieert China schaamteloos de Stealth bommenwerper. En nu ziet Obama met lede ogen aan hoe heel Noord-Afrika uit zijn handen glipt en het spel in het Midden-Oosten ineens een heel onvoorspelbare wending krijgt.

De vergelijkingen met 1989 zijn te sterk om te negeren. Revoluties in vazalstaten, ondraaglijke financiële lasten, een te grote concurrentie uit het buitenland, een ideologisch systeem dat elke legitimatie heeft verloren. 1989 was maar een jaar, een getal. De val van de Soviet Unie begon eerder en ging langer door. De val van de VS begon eerder (11 september?) en ging langer door.

Amerika blijft een machtig land en voorlopig nog zeker dominant – zeker bij gebrek aan een nieuwe reus. De Europese Unie kan die rol niet spelen en China wil voorlopig niet. Maar wat we zien is niet minder dan een verschuiving naar een nieuwe wereldorde, of misschien beter gezegd, de terugkeer naar een normale situatie, waarin landen elkaar in een machtsevenwicht houden. Van bipolair, naar unipolair naar multipolair.

Drie machtsblokken liggen voor de hand: China, de VS en Europese Unie als blokken met een relatieve vastigheid. Rusland, India en Japan als mogendheden die hun partijtje meeblazen. En dan is er nog een aantal verzamelingen: Afrika, Zuidoost Azië, Zuid Amerika.

Het wereldsysteem wordt meer fluïde. Bondgenootschappen zullen verschuiven. Europa zal af en toe met China optrekken. China soms met de Verenigde Staten. De VS vaak met Europa.We keren daarmee terug naar de situatie in de negentiende eeuw, toen in Europa vijf mogendheden elkaar in wisselende combinaties in evenwicht hielden. Dat is geen vervelend vooruitzicht. Geen enkele eeuw was immers zo vreemdzaam als deze eeuw van het Concert van Wenen, Metternich en Bismarck. Pas toen dit systeem vastliep, werd verstoord door een nieuwe hegemoon (Duitsland) die zijn plek opeiste, maar niet kreeg, ging het mis. Misschien wordt het tijd voor een Concert van Sjanghai. De grote vraag is echter, hoe de VS met hun machtsverval omgaan.

  1. 2

    Schreef hij op zn iPhone. Waar wil je het over hebben: economie, leger of soft power? Met alle drie gaat het niet goed, maar het is waarmee je het vergelijkt. Ondanks dat China een vliegdekschip van de Russen koopt (http://en.wikipedia.org/wiki/Future_Chinese_aircraft_carrier) is het Amerikaanse leger nog heel veel machtiger. Overigens ligt de toekomst van de oorlogvoering in de robotica (http://wiredforwar.pwsinger.com/) en daarin lijken de V.S. een bijna niet in te halen voorsprong te hebben.

    Ondanks mijn voorliefde voor Amerika zeg ik dit niet uit een ideologische motivering: de parallel Sovjet-Unie 1989 – Verenigde Staten 2011 is historisch gezien te wrang.

  2. 3

    @ Cracken, dat zijn toch allemaal (Krimoorlog als spreekwoordelijke uitzondering) maar akkefietjes?

    Prima stuk, prima vergelijking. “Het land blijft machtig, maar zal over aanzienlijke tijd een primus inter pares zijn in een multipolaire wereld.” Geen speld tussen te krijgen.

  3. 4

    @3
    Napoleonitische oorlogen en de oorlogen in Zuid-Amerika tegen Spanje, Franco-Duitse oorlog van 1870-71, Amerikaanse Burgeroorlog, en vast nog wel meer waarmee ik niet bekend ben, lijken me allemaal toch niet echt akkefietjes.

  4. 7

    In Wisconsin probeert een Republikeinse gouverneur de staatsambtenaren van hun laatste rechten te ontdoen

    In Ohio ook. En in Missouri proberen ze kinderarbeid weer in te voeren.

  5. 9

    > de VS, het land waar ik nu 2,5 jaar woon

    Kennelijk zijn er nog steeds mensen die wel naar Amerika willen emigreren.

    Je bent zelf het bewijs dat jou verhaaltje geen hout snijdt.

  6. 11

    @9 in juni kom ik weer terug naar NL.

    De enige echte zware oorlogen in de negentiende eeuw waren de Napoleontische en die waren zelfs naar huidige maatstaven vreselijk. Maar vergeleken met de zestiende/zeventiende en twintigste eeuwse slachtpartijen was de negentiende eeuw een oase van rust.

    Ik zeg in het stuk niet dat het meteen gedaan is met de VS – het zal nooit gedaan zijn met de VS. Het gaat om relatieve machtsverandering. De VS leveren in. De snelheid waarmee dat gaat, is opmerkelijk. De snelheid waarmee andere mogendheden hun plek opeisen ook.

    Qua VS voorsprong. Teken aan de wand vond ik dat NASA geen cent er meer bij krijgt. Ook kom je op veel universiteiten relatief weinig Amerikanen tegen: veel posities worden ingenomen door buitenlanders: India/Europeanen. Ja, ze komen naar de VS, maar kennis lekt meer dan ooit terug naar andere landen.

  7. 12

    ” Revoluties in vazalstaten, ondraaglijke financiële lasten, een te grote concurrentie uit het buitenland, een ideologisch systeem dat elke legitimatie heeft verloren.”

    Aha, vandaar dat we het hier kopiëren met een rechtskabinet en clownesk krapuul dat tegen de overheid en immigranten te hoop loopt (vgl. PVV met Tea Party).

    Nee, dat kapitalisme is nog lang niet op zijn ideologische retour, helaas…

  8. 13

    Ook kom je op veel universiteiten relatief weinig Amerikanen tegen: veel posities worden ingenomen door buitenlanders: India/Europeanen. Ja, ze komen naar de VS, maar kennis lekt meer dan ooit terug naar andere landen.

    Hmmm… dat is wel een erg (volks)nationalistische manier van kijken zeg. Omdat het land verkleurt gaat het ten onder. De vraag is: gaan die Europeanen en Indiërs terug of worden ze Amerikaan? De Europeanen, Arabieren en Aziaten die ik heb gesproken daar zeggen zonder uitzondering “nee”. Twee Duitse PhD’s (scheikunde en biochemie) moesten lachen toen ik het suggereerde.

    En zelfs als die kennis “weglekt”: waarom denk je dat de Amerikanen zo voortvarend zijn met het wereldwijd afdwingen van intellectuele eigendomsrechten? Met succes overigens, het aantal afleveringen van “It’s always sunny” of “30 rock” dat ik kan online kan vinden gaat rap achteruit.

    De VS leveren in. De snelheid waarmee dat gaat, is opmerkelijk.

    Zij zijn niet de enige.

  9. 14

    De dodelijkste (zwaarste??) oorlog in de geschiedenis van de VS was de burgeroorlog:
    zie http://en.wikipedia.org/wiki/American_Civil_War en lees:
    It remains the deadliest war in American history, resulting in the deaths of 620,000 soldiers and an undetermined number of civilian casualties. Ten percent of all Northern males 20–45 years of age died, as did 30 percent of all Southern white males aged 18–40.[3] Victory for the North meant the end of the Confederacy and of slavery in the United States,

  10. 15

    @11
    Meer dan 600.000 doden in de Amerikaanse Burgeroorlog, toch ook geen kattenpis.
    Taiping rebellie, ook een redelijk bloederige affaire, vooral voor de burgerbevolking (totale schatting zo’n 20 miljoen doden)
    Als je inderdaad alles vergelijkt met de industriële schaal van WO I en de sequel, dan valt bijna alles in het niet inderdaad.
    Uiteraard wel rekening er mee houdend dat de bevolking in de twintigste eeuw ook stukken groter was dus er waren ook meer mensen om te doden.

  11. 17

    We zitten een beetje op een vork

    historisch gezien is 600.000 helemaal niet zo veel. De slachtoffers van de oorlogen in de zestiende/zeventiende eeuw werden ook in de honderdduizenden en soms miljoenen geteld.

    Qua weglekken, daar bedoel ik niet mee dat verkleuring tot de ondergang zou leiden (en nogmaals, ik heb het niet over de ondergang van de VS). Maar meer dan ooit is de wetenschap – motor van innovatie – internationaal georienteerd, ook hier. En inderdaad veel buitenlanders blijven in de VS. Veel gaan ook weer terug, omdat het leven in Europa bijv. comfortabeler is en de wetenschappelijke faciliteiten vaak beter, tenminste in West Europa. Zelfs een topuniversiteit als Columbia wordt met elastiekjes bij elkaar gehouden.

    Ik ben dit land enorm gaan waarderen, maar zo slecht hebben we het nog niet in W-Eu hoor.

  12. 18

    @17
    En dan zijn er ook nog vele koloniale conflicten die niet als oorlog worden gerekend maar strafexpeditie, politionele actie, etc.
    Voor Afrika is de 19e eeuw niet zo’n vredelievende geweest, zeker niet gemeten naar aantal doden op de totale omvang van de bevolking toendertijd.
    Met de bevolkingsexplosie van de twintigste eeuw was het ook stukken makkelijker veel mensen te doden, omdat er nou eenmaal meer waren, maar of het relatief gezien significant was weet ik niet.

  13. 19

    En inderdaad veel buitenlanders blijven in de VS. Veel gaan ook weer terug, omdat het leven in Europa bijv. comfortabeler is en de wetenschappelijke faciliteiten vaak beter, tenminste in West Europa. Zelfs een topuniversiteit als Columbia wordt met elastiekjes bij elkaar gehouden.

    Over Columbia kan ik niet oordelen. Maar over het internationale verkeer van wetenschappers:

    This column surveys evidence describing the brain drain from Europe to the US. Europeans living in the US are exceptional – they are more educated, earn higher wages, are more likely to be employed, and more entrepreneurial than their American or European counterparts. Europe’s growth prospects may be dramatically reduced by its best and brightest living in the US.

    http://www.voxeu.org/index.php?q=node/2739

    Some 400,000 European science and technology graduates now live in the U.S. and thousands more leave each year. A survey released in November by the European Commission found that only 13% of European science professionals working abroad currently intend to return home.

    http://www.time.com/time/nation/article/0,8599,574849,00.html

    En zo comfortabel is het leven in west europa niet. Je verwart het met “nederland”. En dat is vooral vanwege de gasbel en de grote internationale bedrijven. Niet omdat Nederlanders zo efficiënt werken ofzo. In Duitsland is een bijstanduitkering 400 euro per maand. Het percentage daklozen in Frankrijk en Italie is vergelijkbaar met dat in de V.S. etc etc

  14. 20

    @JSK: van een nederlandse bijstandsuitkering (649 euro voor alleenstaanden) is ’t ook knap lastig om rond te komen.

    En ik heb van verschillende chemici gehoord dat d’r zat top-labs zijn waar ze misschien wel hard werken, maar niet slim werken. Bloedlinke syntheses die ze tot drie keer opnieuw uitvoerden omdat het eindproduct niet zuiver genoeg was zodat ’t spontaan uitkristalliseerde, terwijl dat prima te verhelpen was met extra kolomstap ertussen.

  15. 21

    @20: Goed maar je hebt ook bijzondere bijstand, een minimumloon als je weer werk vindt, een grote sociale huursector, etc.

    En ik heb van verschillende chemici gehoord dat d’r zat top-labs zijn waar ze misschien wel hard werken, maar niet slim werken.

    Dat geloof ik best. Het is als de huizen: ze piepen en kraken bij elke storm. Maar je besteedt niet de helft van je inkomen eraan. Wat Nederland heeft is doorgaans vrij goed: onderwijs, zorg, infrastructuur. Het is alleen zo weinig (lesvrije dagen, wachtlijsten, geen trein na 10’en).

  16. 22

    @bismarck, ik kan alleen voor mijn eigen omgeving spreken. Het is hier bijkans onmogelijk om een tenure track position te krijgen. En veel posities worden op dit moment met Obama-geld gefinancierd, dat binnenkort eindigt. Wat ik zie in onze omgeving – alleen maar phd’s – is dat velen terugkeren naar Europa en dan idd Duitsland, Frankrijk, Engeland en NL, daar waar het onderzoeksklimaat nog goed is. Velen willen best blijven, maar kunnen niet. Of zijn de slechte organisatie hier zat (maar misschien is dat alleen Columbia).

    Maar idd de VS krijgen nog steeds voor elkaar wat Europese universiteiten onvoldoende lukt: toptalent aantrekken.

  17. 23

    Wat misschien nog crucialer is dat de top van Amerika zoals al eerder weergegeven in de academische wereld, wel concurrentie krijgt uit opkomende landen.

    Was het zo dat een Chinees superieure kennis had, dan mocht hij naar Princeton of Harvard overkomen en wetenschapper worden. Die kwam dan niet zo snel meer terug naar Beijing dat verandert.

    De Chinese regering geeft de bollebozen ook steeds meer ruimte voor onderzoek en ontwikkeling. Dat zal nu nog niet in grote getalen zijn, maar een begin is gemaakt.