Dilemma’s rond een aardappelveldje

aardappels (foto: flickr/fotoosvanrobin)Het ontslag van de Leuvense onderzoekster Barbara van Dyck wegens deelname aan een actie tegen genetisch gemodificeerde aardappelteelt levert een interessante case op. De actievoerders claimen het recht om genetische modificatie te bestrijden. Het ontslag van een van hen zien ze als belemmering van de vrijheid om actie te voeren, een soort ‘berufsverbot’. En tevens als een inperking van de vrijheid van meningsuiting. Ook de universiteit haalt dit grondrecht aan. Het ontslag wordt gemotiveerd met verwijzing naar de academische vrijheid. Onderzoek moet in vrijheid zonder inmenging van anderen kunnen plaatsvinden. Je vernielt niet het werk van je collega’s. En er was in dit geval wel sprake van bewuste vernieling. Ook al trok Van Dyck zelf geen aardappels uit de grond, ze trad op als woordvoerder van de actiegroep Field Liberation Movement en nam achteraf ook geen afstand van de gebruikte methoden.

Mark Waer, de rector van de KU Leuven:

“De vernieling van het proefveld getuigt van het gewelddadig verhinderen van de wetenschappelijk ondersteunde mening van de tegenpartij en van het moedwillig beschadigen van een door de wetgever goedgekeurd vrij onderzoek. Het schaadt daarmee twee fundamentele universitaire waarden: met name de vrije meningsuiting en de vrijheid van onderzoek. Dit laatste houdt in dat een wetenschapper met het grootste respect omgaat met het onderzoekswerk van collega’s, ook al vindt dit plaats binnen een andere universiteit of is men het oneens over de inhoud en impact ervan”

Dit standpunt wordt onder vuur genomen door een aantal collega-onderzoekers op het gebied van mensenrechten die van mening zijn dat de rector buitenproportioneel heeft gereageerd op deze actie. Allereerst had hij het resultaat moeten afwachten van gerechtelijk onderzoek. In hoeverre waren zij strafbaar volgens de wet? Maar vervolgens menen zij dat het ontslag ook een kwalijk effect kan hebben op het vrije academische debat:

“Wij vrezen dat KU Leuven-rector Mark Waer met dit ontslag in ons patattenveld niet slechts één plant heeft uitgetrokken, maar er een virus heeft binnengebracht dat de smaak van de vruchten grondig kan bederven en de academische biotoop aantast. In ons vakgebied noemt men dat virus het chilling effect: het is het gegeven dat zichtbaar en streng optreden tegen meningsuitingen leidt tot zelfcensuur die het debatklimaat verarmt. Een sanctie tegen één persoon smoort de meningsuiting van vele anderen. In omgevingen waar een vrije debatcultuur bij uitstek van belang is, zoals in de media, in de politiek of in de kunsten, maakt het chilling effect dat uiterst spaarzaam moet worden omgesprongen met restricties op de vrije meningsuiting.”

Wat moet het zwaarst wegen? De vrijheid om je te verzetten tegen ontwikkelingen die een gevaar inhouden voor mens en milieu is een groot goed. Niet elk middel is geoorloofd, maar een zekere marge voor overtredingen van geldende regels mogen we toch wel in acht nemen. Anders kan Greenpeace meteen opgeheven worden, terwijl de resultaten van deze organisatie toch door velen gekoesterd worden. Vernieling van een aardappelveldje lijkt me binnen een acceptabele range te vallen. De actievoerders riskeren bewust een boete. Daar is niets mis mee, want daar staat tegenover dat ze hebben kunnen laten zien dat het hen menens is. Genetische modificatie is gevaarlijk.

Dat aan beide kanten een beroep wordt gedaan op de uitingsvrijheid is interessant. Ik kan moeilijk inzien dat vernieling van gewassen beschermd zou moeten worden door het recht op een vrije meningsuiting. De vrijheid van de wetenschappelijk onderzoeker heeft daar anderzijds wel iets mee te maken. Politieke sturing van onderzoek past niet in een democratische samenleving. De actievoerders hadden het resultaat van het experiment met de aardappels moeten afwachten voordat ze ingrepen. Maar het meest duidelijk is de uitingsvrijheid toch in het geding door wat de collega-onderzoekers het chilling effect van het ontslag noemen. Het disciplineren van de universitaire medewerkers om in het gareel te blijven van hun instituut. Academici moeten de ruimte krijgen om dwars te zijn. Anders kunnen zij hun maatschappelijke rol niet spelen. Daarom is het ontslag van de Leuvense onderzoekster inderdaad ook een aanslag op het vrije academische debat.

  1. 1

    Dat begrip ‘vrijheid’ moet erbuiten gelaten worden. Volledige vrijheid is een fictie en, zoals in bijna alle gevallen, de een zijn vrijheid is de beperking van een ander zijn vrijheid. Ofwel: vrijheid? Je hebt er alleen maar last van.

    Blijven dus alleen de argumenten pro en contra genetische modificatie over. Als de partijen bomastisch willen blijven doen zouden ze zich allebei kunnen beroepen op zelfverdediging. De genetische manipulators verdedigen de toekomst van de mensen in een poging voedsel voor de toekomst te garanderen. De tegenstanders vederdigen diezelfde mensheid tegen gevaarlijke ziektes.

    Die ziektes zijn harder te bewijzen dan een mogelijke tekort vaan voedsel, waar wel andere oplossingen voor zijn om dat te voorkomen.

  2. 2

    Zie ook:

    http://fieldliberation.wordpress.com/2011/06/12/geen-ontslag-voor-onderzoekster-en-activiste-barbara-van-dyck/

    “Alle onderwijzend personeel van instellingen hoger onderwijs moeten genieten van gedachte- en gewetensvrijheid (…) Ze mogen niet gehinderd worden in de uitoefening van hun rechten als burgers, inclusief het recht om bij te dragen tot sociale verandering door het vrijelijk uiten van hun gedachten (…) Zij mogen niet bestraft worden voor de uitoefening van deze rechten.”[ii]

  3. 3

    Misschien komt het door dat ik werk in Wageningen, maar ik vind de strijd tegen de “genetische manipulatie” zwaar overtrokken. Ik geloof niet dat er ooit een persoon aan is overleden. Dat kun je niet van de rest van de voedselindustrie zeggen.
    Het is een verspilling van energie voor de goede zaak – als het gaat om natuurbescherming/voedselveiligheid. En, inderdaad, er zijn ook grote voordelen aan verbonden.

  4. 4

    Nog even on topic over het dilemma. Met het protest tegen genetische modificatie (manipulatie zeggen de tegenstanders) heb ik geen problemen. Ook het symbolisch uittrekken van plantje voor de camera is prima, maar wat vaker gebeurd is dat dit soort velden worden vernietigd. Ik kan me goed voorstellen dat een onderzoeksinstelling een medewerker die steun geeft aan dat soort acties (dan wel daar geen afstand van neemt) ontslaat. Het is een recht om te demonstreren en je afkeuring te uitten van dit onderzoek, maar het is geen recht om het werk van een ander kapot te maken.

  5. 5

    @4: 100% mee eens. Als ik als bedrijf kerntransporten doe en een medewerker ketent zich vast aan een spoorbiels om zo’n transport te voorkomen ontsla ik die persoon ook. En geen rechter die me ongelijk geeft.

  6. 6

    @5: het vreemdste aan deze zaak is, dat 2 andere onderzoekers, die ook aan de actie deelnamen, niet zijn ontslagen. Als er een onafhankelijke rechtszaak over komt, zal de rechter zich daar over wel eens goed achter de oren krabben. Ik denk dat de universiteit in een rechtszaak uiterst zwak staat.

  7. 7

    “Ik kan me goed voorstellen dat een onderzoeksinstelling een medewerker die steun geeft aan dat soort acties (dan wel daar geen afstand van neemt) ontslaat. Het is een recht om te demonstreren en je afkeuring te uitten van dit onderzoek, maar het is geen recht om het werk van een ander kapot te maken.”

    Je zegt dat het iemands recht is om te demonstreren maar je zegt ook dat je je goed kan voorstellen dat de universiteit de onderzoekster ontslaat vanwege het demonstreren. Hoe verzoen je dat met elkaar? Let wel, de universiteit heeft de onderzoekster ontslagen puur enkel vanwege haar aanwezigheid bij de demonstratie. We hebben het hier niet over toebrengen van schade maar over het uiten van een mening.

  8. 10

    @9 Dat is wel een beetje mager tenzij bijvoorbeeld wordt aangegeven dat zij mensen daar heeft aangespoord om het veld te vernietigen.

  9. 11

    Ter verduidelijking: zelfs als ze daar woordvoerder staat van een vereniging, dan blijft het slechts bij het uiten van haar mening, c.q. de mening van de organisatie. En als je kijkt naar de UNESCO aanbeveling (zie mijn reactie bij #2) wat juist stelt dat academisch persoon de vrijheid moet hebben om bij te dragen aan sociale verandering (althans in woorden en niet noodzakelijk in daden), dan is het ontslag nogal overtrokken.

  10. 12

    @11: dat was eigenlijk ook mijn eerste gedachte, maar ik kan me nog wel voorstellen, dat er mensen zijn, die vinden, dat je dan ook niet bij zo een actie mag zijn, of je daar direct moet verwijderen (denk aan Harry van Bommel). Ik ben het daar zelf niet mee eens, omdat dat ‘guilty by association’ is. Maar zelfs als we dat argument accepteren, hadden ook de 2 andere medewerkers ontslagen moeten worden, want anders is de woordvoerster idd ontslagen wegens het uiten van haar mening.