De Zwijgende Holbewoner

holbewoner1Wat heb je nodig voor een goed boekenprogramma? Wim Brands heeft aan een enkele camera, een aanstekelijk openingsdeuntje, een gezonde dosis oprechte interesse en één boeiende gast genoeg. Een aantal weken geleden was wetenschapsjournalist Rik Smits te gast om zijn boek ‘Dageraad’ door te nemen. De ondertitel van zijn boek luidt: ‘Hoe taal de mens maakte.’ Smits benadrukt met zijn ondertitel het evolutionaire ontstaan van taal. Taal is volgens hem een toevallig bijproduct van ons almaar groeiende brein en het ontstaan van taal maakte ons tot de moderne mens die we nu zijn. Niet andersom. Een intrigerende en aanstekelijke gedachte.
Door het gebruik van taal konden we complexe informatie doorgeven, die we met ‘afkijken alleen’ niet konden doorgeven. Volgens Smits is landbouw onmogelijk, zonder het bestaan van taal. Het abstracte proces, van zaadje tot eetbare plant, is te complex om zonder taal te begrijpen én van generatie op generatie door te geven. Abstraheren, met behulp van woorden, is daarvoor onontbeerlijk. De start van landbouw, mogelijk ‘gemaakt’ door taal, was het moment dat de mens zich ging onderscheiden van de dieren. Voor het eerst in de geschiedenis herschiepen wij onze omgeving, in plaats van dat we er ‘slechts’ onderdeel van waren. Volgens Smits ontstond taal dus zo’n 12.000 jaar geleden, hand in hand met het ontstaan van de landbouw.

Slechts 12.000 jaar?

Voordat Smits de conclusie trekt dat taal pas 12.000 jaar geleden is ontstaan en niet pakweg 40.000, of zelfs 200.000 jaar geleden, stort hij een berg informatie over de lezer uit: taal, genetica, evolutiebiologie en psychologie passeren de revue. Vlot en helder geschreven, maar niet de reden waarom ik het boek had aangeschaft. Ik kocht het voor het speculatieve deel, waar hij de lezer wil overtuigen dat taal pas relatief recent is ontstaan. Ik neem een voorbeeld uit het boek. Volgens veel wetenschappers ontstond taal tegelijkertijd met de eerste creatieve uitingen van de mens. Zo om en nabij de tijd waarin de maker van het beeldje, dat onlangs aan de media is geshowd leefde. Zo’n 40.000 jaar geleden dus. Volgens Smits kon de maker van dit beeldje helemaal niet spreken. De bewijzen die hij daarvoor aandraagt zijn allemaal, zoals hij zelf aangeeft, ‘circumstancial based evidence’. Logisch, ander bewijs is er niet.

Zelfbewustzijn

De auteur geeft aan dat er tot ongeveer 12.000 jaar geleden, geen uitingen waren van een ‘complexe binnenwereld’, die duiden op het bestaan van taal. Er waren bijvoorbeeld wel afbeeldingen van dieren in grotten, en beeldjes, maar nooit goed gelijkende afbeeldingen van mensen zelf. Met andere woorden, de mensen van die tijd hadden geen besef van identiteit of zelfs maar een besef van individualiteit. Om precies die reden, is het dat de beeldjes ook geen hoofd hadden. De Volkskrant noemt dit ‘opmerkelijk’. Wie het boek van Smits gelezen heeft, weet dat dit niet klopt. De beeldjes hadden zelden een hoofd! Voor de schrijver een bewijs dat men toen nog geen werkelijk zelfbesef had. Dat er wel voortekenen waren, die wezen op een vaag besef van zelfbewustzijn, zijn de talrijke afbeeldingen van handen die overal in grotten te zien zijn. Een primitieve vorm van communicatie, dat zoiets aangeeft als ‘dit ben ik’. Maar zoals de schrijver zelf terecht opmerkt, het bestaan van primitieve graffiti, is nog geen bewijs voor het bestaan van taal.

Reis door de tijd

De bewijzen die de auteur aandraagt, overtuigen mij niet volledig dat taal pas tegelijk met landbouw is ontstaan. Wellicht waren er weldegelijk andere vormen van kunst, die duiden op een zelfbewustzijn, maar hebben die de tand des tijd niet doorstaan? De auteur draagt een flink aantal bewijzen aan voor zijn speculatieve theorie. Die bewijzen zijn stuk voor stuk interessant en lezenswaardig. Het is ook helemaal niet erg, dat ik niet geheel overtuigd ben. Want, al leest het boek als een detective, toch is het dat niet. Het gaat in ‘Dageraad’ namelijk niet om de clou, maar om het maken van een reis door de geschiedenis van de mensheid. De titel ‘Dageraad’ is in ieder geval veel beter gekozen dan de titel van deze boekbespreking.

‘Hoe konden Cro-Magnons nu zwijgen, als ze niet eens konden spreken?’

  1. 1

    Interesnt als vertrekpunt van een goed gesprek.
    Waarbij ik meteen zou willen opmerken dat het vangen van een mammoet, inclusief planning, timing en taakverdeling, ook wel wat taal kon gebruiken. Ik zie het oogsten en zaaien nu niet meteen als opwindende vooraarde om taal te ontwikkelen.
    Zeker de aanname dat door gebrek van hoofden op de Lascaux’ er mag aan verbondne worden ‘geen besef van zelf’. Menige artistieke uiting van wat wij als primitief bestempelden interesseert het geen lor om ‘zichzelf’ af te beelden. De symboliek erachter lijkt me van veel hogere waarde voor hen dan onze vertroebelde westerse egocentrische blik kan begrijpen. Noteer dat het begrip kunst ook pas ergens met het eerste neurotische gedrag is ontstaan: daarvoor was het een puur functioneel artefact.
    Art, het is een uiting van vooral onthechting en de kijk daarop, een trots symbool van ons eigen bewustzijn.

    Taal. Ik gok op een bijzonder ongeluk, een genetisch-achtig toevalstreffertje, wat een gigantisch succes kende omdt de bezitters ervan meteen een enorme voorsprong konden uitbouwen op de grommende rest.
    En, we zouden geen mensen zijn, moest de eerste neurose (in de vorm van religie) ook al niet meteen ingepalmd worden door de regelneven met dubbele agenda.

  2. 2

    Mijn god wat een kutboek als ik dit zo lees.
    12000 jaar geleden. En al die andere zaken zoals bv. de zondvloed en de positionering van de pyramides. Ook 12000 jaar geleden meneer.

    @Crachat
    Zeker de aanname dat door gebrek van hoofden op de Lascaux’ er mag aan verbondne worden ‘geen besef van zelf’.

    Maar wat dan over de handen?

    Anders gezegd: ik heb betere ideeën maar slechtere uitgevers. En die Rik Smits kan beter gaan basketballen. Heeft ie ook nog wat te mekkeren over Chomsky?

    Anders gezegd: ik denk niet dat taal de mens maakte en ik denk dat taal veel ouder is. Heeft het waarde? Net zo veel als Smits denk ik.

  3. 3

    Boeiend.

    De vroege mens en zelfs de Neanderthaler deed ook al aan zorgvuldige begrafenissen. Vraag je je toch af hoe dat zonder taal mogelijk was.

  4. 6

    handen? Op het gevaar of een lollige grap te pluggen: een handtekening?
    Of eigenlijk, Why Does A Dog Wag It’s Tail?
    Soms denk ik dat men wat teveel achter eenvoudige tekeningen heeft gezocht.

  5. 8

    Het abstracte proces, van zaadje tot eetbare plant, is te complex om zonder taal te begrijpen én van generatie op generatie door te geven

    Dat je daar nou abstraherende taal voor nodig hebt, lijkt me onzin. Je ziet het gebeuren, je weet niet hoe, maar het gebeurt. Klaar.
    Nu zouden we dat proces niet meer zonder taal kunnen afdoen. Of taal ook de landbouw heeft verbeterd?

    Abstraherende taal, daar kun je alles mee. Zo is god ook gevonden.
    Hoewel in godsverband HansR (zie #2) misschien een punt heeft met dat taal ouder is: in den beginnen was het woord en het woord was god.
    Overigens zijn die handen in Lacreux misschien wel gebarentaal.

    Ik denk niet dat taal de mens maakte. Het is gewoon een van de middelen waarmee de mens zijn wereld denkt te kunnen beheersen.

  6. 9

    Dat taal verbonden is aan landbouw lijkt me evidente onzin (los van de vraag hoe en wanneer taal dan wel is ontstaan). Jagers/verzamelaars, voor het grootste deel van de geschiedenis de samenlevingsvorm van de mens, hebben allen taal. Ik ken tenminste geen voorbeeld waarin een nooit eerder geziene stam in de Amazone geen taal blijkt te bezitten.

    Het druist ook in tegen het beeld dat de grenzen van ‘menszijn’ steeds verder naar het verleden worden opgeschoven. Er komt steeds een nog oudere vondst. En ook nog, steeds blijkt het menszijn opnieuw gedefinieerd te moeten worden, omdat een ooit uniek menselijke eigenschap bij dieren wordt ontdekt. Inclusief cultuur en het maken van gereedschappen.

  7. 10

    Weer een bijproduct van de enorme zelf-overschatting van het wezen mens die een van zijn weinige nog overgebleven unieke kunstjes binnen het dierenrijk graag van enorm belang acht.

    Taal is een vorm van communicatie en één van de minder effectieven. Zeg eens met een van woede vertrokken gezicht, bruuske lichaamsbewegingen (en op bijtende toon, als we afspreken dat toon geen taal is) “ik vind je geweldig!” tegen iemand en vraag ‘m daarna welke van de twee zojuist gecommuniceerde boodschappen sneller, directer en blijvender binnenkwam, de verbale of de non-verbale.

    Homo Arrogantus.

  8. 11

    @ 10 hoe zou je die complexe en abstracte boodschap zonder taal willen overbrengen?

    @ 1 Een goed uitgangspunt, inderdaad. Ik ben ook niet overtuigd van het tegelijkertijd ontstaan van landbouw & taal. Om meerdere redenenen, bijv. zoals @9 aangeeft.

    Waar ik me wel in kan vinden is dat taal de mens heeft gemaakt tot wat we nu zijn. Onze ‘binnenwereld’is belangrijker dan onze buitenwereld. We vinden allerlei concepten belangrijk (economie, religie, democratie, ook landbouw in mijn ogen!) die we zonder taal nooit belangrijk hadden kunnen vinden. Taal heeft ons op die manier manier ‘gemaakt’tot wat we nu zijn. Smits weet dat op een heel aardige manier over te brengen.

    Zo aardig, dat het mij persoonlijk niet stoorde dat ik het niet met alles eens was… Moet je het met ieder punt eens zijn om iets een goed boek te vinden? Ik vind van niet.

  9. 12

    @AB#11
    Het grootste probleem zit hem in ‘het eens zijn’.
    Hebben we het hier over iets als het scheppingsverhaal?
    Wat is dit voor wetenschap?

    Je spreekt in de laatste alinea over De bewijzen die de auteur aandraagt, je verwart hier bewijzen met argumenten. Taal van voor het geschreven woord kun je niet bewijzen.

    En dat slechts het tekenen van gezichten het zelfbewustzijn bewijst is kul. Ik teken niet. Heb het nooit gedaan. Maar ik ben zelfbewust gvd.

    Het is een aan elkaar geargumenteerd kulverhaal. Dat moet het per definitie zijn.

  10. 13

    Volgens veel wetenschappers ontstond taal tegelijkertijd met de eerste creatieve uitingen van de mens.

    En wat heeft praten met beschaving, cultuur of kunst te maken. Weet je wel hoeveel mensen gewoon een eind in de ruimte lullen. Hun leven lang? Ook dat is taal.

    Taal is gewoon communicatie: hee eikel, je staat tussen mij en die mammoet, rot op dan kan ik gooien. lul, nou heb ik m’n kans gemist…

    Hee liefje, lekkere tieten. Neuken?…

    Hebbie nog wat lekkers te vreten wijffie?

    Snappie…
    Niks beschaving.
    Veiligheid, sex en eten.
    Misschien wel alleen sex en eten.

    Cultuur?
    M’n reet.

    Eerst praten dan gaan we eens verder kijken.

  11. 14

    @12 Hans,je hebt een punt. Het zijn inderdaad argumenten en geen bewijzen. Touché.

    Dat van die gezichten is speculatie. Mij lijkt het sterk en ook de auteur zegt zelf dat hij speculeert.

    Ik zou de toevoeging kul weglaten, maar dat is mijn mening. Het is een geargumenteerd verhaal. En? Mag je daarom niet speculeren over de oorsprong van taal? Ik vind het reuze interessant, al zullen we geen enkele theorie kunnen ‘bewijzen’.

    Het is een goed geschreven geargumenteerd verhaal. Dat is voor mij voldoende om het met plezier te lezen en er het mijne van te denken.

  12. 15

    Het is een goed geschreven geargumenteerd verhaal. Dat is voor mij voldoende om het met plezier te lezen en er het mijne van te denken.

    Dat is je goed recht.

  13. 16

    Ook kippen praten met elkaar. kokokokoko Hier, wurmen! krekrekrekrek Nee die erwtjes moet je niet eten!

    Je zou kunnen stellen dat de mens begon te praten toen hij ging eten. Of wakker werd. Daarvan ken ik een paar vrouwen als bewijsstuk.

  14. 17

    @ 15 Gelukkig maar. Anders zou ik nooit meer over een onderwerp als het ontstaan van taal kunnen lezen… Oefff!

    @16 en altruistisch gedrag vertonen ze blijkbaar ook al. Blijkbaar altijd onderschat die kippen!

  15. 19

    De oorspronkelijke bewoners van australie hebben ook taal. Deze populatie is (meen ik) meer dan 30.000 jaar geleden geisoleerd geraakt van de rest van de mensheid (dit kan je genetisch en archeologisch keihard bewezen). Dus of taal is ~12.000 jaar oud en twee keer onafhankelijk van elkaar ontstaan. Of taal is 1 keer ontstaan en minimaal ouder dan 30.000. Zeker gezien de similariteiten tussen de taal logica overal op de wereld, is de eerste hypothese zeer onwaarschijnlijk.

    Dit gaat niet alleen op voor australie, maar wellicht ook voor afrika onder de sahara vs klein azie, bosjesmannen vs bantoes. Wellicht bedoelde de auteur het schrift? Recente opgravingen uit turkije doen vermoeden dat proto schrift rond 9000BC als bestond, en zo’n korte opeenvolging van taal en schrift lijkt me raar. Ten slotte net als bij de discussie over koken. Er is niet zoiets als wel taal hebben en niet taal hebben. Dat is 1 van de processen in evolutie waar mensen schijnbaar intutief moeite mee hebben. Je kan best een proto taal hebben, en een ingewikkelde proto taal en een mooie echte taal. Experimenten met chimpansees hebben aangetoond dat zij al zeer dicht tegen taal aanzitten en dat alleen spraak het probleem is en spraak kan je terug zien in fossielen en de fysiologische aanleg tot spraak is minimaal 200.000 jaar oud. Dus Rik Smits kan inderdaad beter gaan basketballen.

    /rant

  16. 20

    @19 Met gebarentaal hebben ze geprobeerd de chimps aan het praten te krijgen. Dat is mislukt voor wat betreft complexere dingen dan ‘ik wil een koekje’. Spraak is dus bij hen niet het probleem, denken in taal wel.

  17. 21

    @ 19 hij heeft het over een ‘moderne’ gesproken taal.

    Wat is dicht aan zitten? Alle talloze pogingen ten spijt, chimpansees, mensapen en andere dieren hebben geen aanleg voor taal. Ze kunnen eenvoudige koppelingen maken (als een pavlov reactie bij een hond), maar geen abstracte begrippen gebruiken. Haal je de beloning weg, dan gebruikt een aap bijv. nooit meer de aangeleerde ‘taal’. Ook niet als hij alleen bij mensen is opgevoed. Het zit er dus gewoon niet in. Helaas voor de romantici.

    Al 200.000 jaar kunnen we fysiek praten. Maar de vraag is sinds wanneer hebben we taal? Ik weet het niet. Langer dan Smits zegt, maar zeker niet sinds het begin van de mensheid is mijn mening. Ik denk wel dat de ontwikkeling van een prototaal naar een volledige taal, zeer snel kan hebben verlopen. Zodra de mens iets nieuws heeft uitgevonden, verspreid en verbeterd deze uitvinding zich (relatief)razendsnel over de aardbol. Kijk maar naar het wiel, de landbouw, computer, enz.

  18. 22

    @mescaline.
    Spraak is geluid maken. (http://en.wikipedia.org/wiki/Speech_communication)

    Taal is symbolen (in spraak / schrift of beeld) gebruiken voor de communicatie.

    Ik geloof dat voor Chimps het meer was, “(symbool voor) Ik (symbool voor) koekje” ofzo. En dat is veeeel meer dan welke ander dier dit kan. En een mooi proto proto proto taal. (NB symbolen kunnen zowel abstrace tekeningen op een spraak computer zijn als inderdaad gebaren taal)

    Bovendien maak je je nu schuldig aan de fallacy dat iets wel een taal is en iets anders niet. Dat is misleidend zwart wit denken. Het gaat in het ontstaan van allerlei (biologische) eigenschappen juist om het continuum!

    En waarom gaat iedereen op sargasso nooit in op je hoofd these (in mijn geval genetisch en archeologische data laten keihard zien dat Rik Smits er naast zit tenzij je iets heeeeel niet heel raars convergents poneert). En ipv gaat men lopen miepen op een detail. Zwaktebod.

  19. 23

    @AB
    En de aboriginals dan. God man leer eens lezen!

    En ‘moderne’ taal versus primitieve taal? Hebben de aboriginals een primitieve taal? Nee dat hebben ze niet.
    Ergo moderne taal is meer dan 30.000 jaar oud. Ga daar nu eens op in.

  20. 24

    @ 23 Ik heb al een paar keer aagegeven dat ik mijn twijfels heb over wanneer taal is ontstaan. Lees mijn laatste alinea. Zie @11.

    Kortom, ik ben het eens met je kritiek en zou niet weten hoe de auteur dit denkt te weerleggen. Ok?

  21. 25

    En zelfs in het antwoord (@21)zeg ik het nog:

    “Al 200.000 jaar kunnen we fysiek praten. Maar de vraag is sinds wanneer hebben we taal? Ik weet het niet. Langer dan Smits zegt, maar zeker niet sinds het begin van de mensheid is mijn mening.”

  22. 26

    @AB

    sorry … ik loop nog wel eens leeg op internet waarbij mijn begrijpend lezen vermogen drastisch daalt …

  23. 27

    Het lijkt me dat taal in ieder geval wel de revolutionaire technologische ontwikkeling van de mens mogelijk heeft gemaakt, die ongeveer 50.000 jaar geleden op gang kwam. In dat geval moet (abstracte gesproken) taal al meer dan 50.000 jaar oud zijn. Dat even los van de semantische discussie over wat je taal noemt (want in feite bestaat taal uit veel meer dan het gesproken woord en zijn veel diersoorten tot meer of minder complexe communicatie in staat).

    Het lijkt me dat Rik Smits een beetje in een val trapt als hij stelt dat taal even oud als landbouw moet zijn, omdat landbouw zonder taal niet mogelijk is (even los van de juistheid van die stelling), aangezien landbouw ook nog een aantal andere voorwaarden nodig heeft, terwijl er ook eerdere ontwikkelingen (zoals de al genoemde laat-paleolithische revolutie, maar misschien ook wel de migratie van de Homo Erectus naar Azië en Europa) afhankelijk van taal waren.

  24. 28

    @ 27 het boek gaat in op die revolutionaire ontwikkeling en bestrijdt dat daarvoor taal nodig was. Ik heb daar zogezegd mijn twijfels over. Mijn gevoel (voor wat het waard is) zegt me dat het maken van werktuigen, kunst e.d. moeilijk denkbaar is zonder het beschikken over een taal…

  25. 29

    @28: Ik heb het boek niet gelezen, maar desondanks denk ik dat sommige argumenten naar het rijk der fabelen kunnen. Bijvoorbeeld:

    “Met andere woorden, de mensen van die tijd hadden geen besef van identiteit of zelfs maar een besef van individualiteit.”

    Dat zou zoals de Volkskrant zegt inderdaad wel heel opmerkelijk zijn, want dan moet de mens dat besef verloren hebben (en weer hervonden). Mensapen (,dolfijnen, olifanten en bepaalde vogelsoorten) hebben het immers wel.

  26. 30

    Tja, een boek met dat soort argumenten is proza met een surrogaat wetenschappelijk sausje. De meeste wetenschappers blieven dat sausje niet echt, maar dat is waarschijnlijk ook niet de doelgroep. Prikkelend en vermakelijk voor op vakantie, maar niet geschikt om er veel inhoudelijke waarde aan te hechten in het ‘veld’.

  27. 31

    @21: Vergeet die papegaai niet, ik ben zijn naam vergeten, onlangs overleden. Kon rekenen, en liet op een gegeven moment blijken het begrip ‘0’ te snappen. Gebruikte daar voor een term die hij al geleerd had, maar in een andere context met een andere betekenis.

    Er zit ook een gevaarlijke kant aan deze discussie: als je namelijk beweert dat taal pas is ontstaan bij de landbouw, betekent dat alleen landbouwers beschikken over echte taal, en daarmee moderne mensen zijn. Jagers/verzamelaars hebben dan geen taal die gelijkwaardig is aan die van ons, wat ze meteen ook tot minder maakt.
    Gespeculeer over het verleden is lekker veilig, want veel valt niet te controleren en er zijn veel gaten die je met je eigen ideeën in kan vullen. Maar trek je de argumentatie naar het heden, waarbij de discussie dus zal gaan over de vraag of er hiërarchie in taal bestaat, dan moet er ineens heel veel meer uit de kast gehaald worden om de theorie te ondersteunen. Zelfs aboriginals in Australié zijn tegenwoordig geaccepteerd als mensen (door de mensen die daar voor open staan in elk geval), een groep waar culturele verschillen ook na vele generaties nog zeer zichtbaar zijn, met een heel ander besef van tijd en ruimte.

  28. 32

    @31 nogmaals geen landbouw erbij halen please.

    Die papagaai wist het begrip ‘niet’ in te vullen voor ‘0’ volgens mij. Dat is geen rocket science, ook niet voor een papagaai.

    De eerste de beste stinkmeeuw die op mijn dak gaat zitten rondloeren of er iets te snaaien valt is daar gelukkig na een minuutje mee klaar. En dan gaat hij weer. Nul.

  29. 33

    Het ontbreken van hoofden op de beeldjes zou eerder iets zeggen over hóe mensen zichzelf toen bekeken, niet of. Als ze geen zelfbesef hadden, konden ze überhaupt geen poppetjes maken. Niet dat ik weet hoe je die dingen zonder hoofden moet interpreteren, maar zelfs apen en dolfijnen herkennen zichzelf in de spiegel, dus hoogstwaarschijnlijk konden vroege mensen dat ook in een weerspiegelend wateroppervlak.

    Dit is trouwens echt een zin zonder boodschap: “Taal is volgens hem een toevallig bijproduct van ons almaar groeiende brein en het ontstaan van taal maakte ons tot de moderne mens die we nu zijn. Niet andersom.”

    Het ontstaan van vleugels maakte de vogel tot wat hij is, niet andersom? Het komt op mij ook over als een boek vol waanzin.

  30. 35

    Aardig.

    Maar als de laagstgerankeerde kip heel altruistisch tcktck roept als zij een vette worm vindt, is het achteraf niet onlogisch dat ze de andere kippen even altruistisch waarschuwt voor verkeerd eten.

  31. 36

    @31: Ach een papagaai valt voor mij wel onder vogelsoorten (de ekster is trouwens sinds een paar jaar ook erkend spiegeltestslager).

    Al verder denkend ben ik ook benieuwd hoe Rik Smits de mammoetjacht verklaart. Daar is toch enige planning en coördinatie vooraf voor nodig. Ik ben benieuwd hoe je dat zonder taal. Let wel, het was zelfs de (tegenwoordig minderwaardig geachte) Homo Erectus, die daar minstens anderhalf miljoen jaar geleden mee begon.

  32. 37

    Taal, iets dat menig op de dag van vandaag helemaal niet snapt!
    – Vlaams woordenboek
    – VRT taalnet
    – Van Dale (NL)
    – Wikipedia
    Wat betekent bijvoorbeeld: Sensibiliseren
    betekent in het algemeen Nederlands:
    de lichtgevoeligheid van fotografische emulsies vergroten
    gevoeliger maken voor medicijnen

    Standaardtaal in België voor:
    belangstelling wekken voor
    bewust maken voor
    gevoelig maken voor
    ontvankelijk maken voor
    warm maken voor