De betrouwbaarheid van de AIVD

OPINIE - Waarom ik volgende week tegen de ‘sleepwet’ ga stemmen.

Bezwaren genoeg tegen de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (WIV). Privacy First heeft een heel alfabet aan kritiekpunten. Amnesty noemt er drie: de privacy van onschuldige burgers die door het ‘sleepnet’ geschonden kan worden, het delen van bulkgegevens met buitenlandse diensten en het vrijblijvende toezicht. Bits of Freedom vindt dat de wet op vijf punten verbeterd zou moeten worden. Naast de drie punten van Amnesty heeft BoF ook nog bezwaar tegen het mogelijk gebruik van databases van allerlei organisaties en tegen het misbruik van zwakke plekken in de software die inbraak in computers moet vergemakkelijken. GroenLinks Kamerlid Kathalijne Buitenweg heeft een reparatiewet ingediend die het sleepnet uit de wet haalt, het delen van gegevens met buitenlandse diensten beperkt en meer garanties biedt voor journalisten en medici bij de bescherming van persoonsgegevens. In De Groene las ik vorige week tenslotte nog een verontrustend artikel over de mogelijkheid die de AIVD krijgt om een eigen database met DNA-gegevens in stand te houden.

De AIVD probeert de critici gerust te stellen met politiek correcte toezeggingen over het gebruik van de nieuwe bevoegdheden. Harm Brouwer, lid van de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD), noemt de wet ‘niet volmaakt’. Hij meent echter dat allerlei toezeggingen die de minister in het Kamerdebat heeft gedaan toch wel voldoende garanties geven voor de nodige zorgvuldigheid van de dienst. Maar waarom staan die garanties dan niet in de wet? En zullen alle ministers zich daar in de toekomst aan houden?

De meest gunstige uitleg van de wet laat onverlet dat alleen de ministers van Binnenlandse Zaken en Defensie uiteindelijk verantwoordelijk zijn voor de inzet van de ruime bevoegdheden die de AIVD en de MIVD (de militairen) krijgen. De CTIVD kan achteraf veel onderzoeken, maar de minister krijgt het laatste woord. De nieuwe toetsingscommissie (TIB) die de minister vooraf gaat adviseren over de inzet van bijzondere bevoegdheden gaat over de rechtmatigheid, ze kijkt naar de wet en niet naar de noodzaak en de politieke context. De TIB heeft geen eigen onderzoeksbevoegdheden en is compleet afhankelijk van de informatie van de diensten. ‘Verscheidene instanties, zoals de Autoriteit Persoonsgegevens, hebben gewaarschuwd dat moet worden voorkomen dat de TIB een ‘stempelmachine’ zal zijn.’ Er is tot nu toe niet voorzien in een degelijke juridische procedure die de AIVD bij grensoverschrijdingen kan corrigeren. De wet veronderstelt, kortom, een buitengewoon groot vertrouwen in de diensten en hun politieke superieuren. En precies daar zit wat mij betreft het grootste probleem.

Wetgeving die het handelen van geheime diensten regelt, is bijzonder kwetsbaar voor de vertrouwensrelatie met de burgers. De diensten moeten in het geheim opereren omdat ze anders hun opdracht, bescherming van de democratie, niet kunnen uitvoeren. Dat vraagt om extra waarborgen en controle-instrumenten om te voorkomen dat het vertrouwen in de praktijk wordt geschaad.

Die extra waarborgen zijn naar mijn mening des te meer noodzakelijk als we naar het verleden kijken.

Lessen uit het verleden

De huidige AIVD is een voortzetting van de oude Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD). De dienst werd in de periode van de Koude Oorlog gedomineerd door een hardnekkige anticommunistische tunnelvisie die zich binnenslands uitte in de vorm van inmenging en ontregeling van de communistische partij en daaraan gelieerde organisaties.

De BVD heeft zijn officiële opdracht, het verzamelen van inlichtingen over mogelijke bedreigingen van de democratie, altijd bijzonder ruim geïnterpreteerd. Tot tweemaal toe heeft de dienst een nep-politieke partij opgericht en gefinancierd om verwarring en verdeeldheid te zaaien. In de verantwoording naar de politiek was de dienst nogal selectief. Sommige geheime operaties waren alleen bekend bij de verantwoordelijke minister en bij de buitenlandse diensten waarmee de BVD samenwerkte.

De BVD heeft veel werk gemaakt van het vastleggen van gedetailleerde gegevens van burgers, niet zelden op basis van geruchten, valse aantijgingen of onschuldige uitingen zoals verkiezingsposters of het lezen van het voormalige communistische dagblad De Waarheid.

De geschiedschrijver van de BVD, Dick Engelen, schat dat er in de cartotheken van de geheime dienst honderdduizenden namen zijn geregistreerd die werden gebruikt om mensen af te wijzen voor willekeurige banen, niet alleen bij de overheid, maar ook in het onderwijs en bij de universiteit. Artiesten die hun medewerking gaven aan CPN-bijeenkomsten werden op gezag van de BVD geboycot. Kunstenaars zoals mimespeler Rob van Reijn en hoboïst Haakon Stotijn kregen geen visum voor de Verenigde Staten.

Keiharde chantage

Bij het werven van informanten schrok de BVD niet terug voor keiharde chantage, zoals in het geval van voormalig redacteur van De Waarheid Koejemans en de zwager van wijlen CPN-fractievoorzitter Marcus Bakker. Door een intensieve samenwerking met de erkende vakbonden konden radicale arbeiders geweerd worden uit de vakbeweging.

De strijd tegen het communisme werd door de BVD vooral opgevat als een strijd tegen een binnenlandse beweging, ook al werd die beweging door de Communistische Partij Nederland (CPN) vertegenwoordigd in het parlement en hielden de leden zich volledig aan de Nederlandse wet. De BVD had nota bene zelf in een vroeg stadium geconstateerd dat er van deze beweging voor de Nederlandse democratie weinig dreiging uitging.

Een groot deel van het publiek nam de algemene dreiging van het communisme echter serieus. De BVD genoot daarom over het algemeen ook het vertrouwen van de politiek. Controle was lange tijd geen prioriteit bij de verantwoordelijke ministers en de (geheime) Kamercommissie, die zelden bijeen kwam. De dienst kreeg bij gebrek aan wettelijke onderbouwing maximale ruimte, tot vele jaren nadat het parlement van de minister van Binnenlandse Zaken de verzekering kreeg dat de CPN niet langer gevolgd zou worden.

Alle kritiek op de BVD vanuit de samenleving kon worden afgeweerd met een beroep op geheimhouding, het landsbelang en de nationale veiligheid. Pas na de ontmanteling van het communisme in Oost-Europa en de opheffing van de CPN verlegde de BVD de aandacht in een andere richting. Maar de geheime dienst noch de politiek hebben ooit afstand genomen van de oude (wan)praktijken. Een verantwoording voor het verleden heeft nooit plaatsgevonden, excuses zijn nimmer gemaakt.

Onverwerkt verleden

De BVD-archieven zijn nog steeds moeilijk toegankelijk. Wie wil achterhalen hoe de dienst in het verleden heeft gehandeld, krijgt hoogstens verminkte documenten toegezonden waarin een groot deel van de informatie is weg gelakt. De AIVD heeft het BVD-verleden kennelijk nog niet achter zich gelaten.

Bij de goedkeuring van de nieuwe WIV 2017 heeft een meerderheid in het parlement zich laten overtuigen dat deze wet voldoende bescherming biedt voor burgers. Maar het papier is geduldig. Kunnen we er op vertrouwen dat een dienst die geen afstand heeft gedaan van een dubieus verleden in de huidige praktijk nu wél de nodige zorgvuldigheid zal betrachten?

De WIV 2017 biedt daarvoor naar mijn mening onvoldoende garanties. Tegenstemmen dus!

[‘Lessen uit het verleden’ is geschreven voor het voorlichtingsmagazine van Bureau Jansen & Janssen voor het referendum over de ‘sleepwet’; deze tekst is gebaseerd op het boek ‘Ondanks hun dappere rol in het verzet…’]

  1. 1

    Jammer, weer zo’n eenzijdig stuk. De AIVD is er niet voor niets; we hebben te maken met externe dreigingen in de vorm van terroristen, Russen en criminelen, dreigingen die de laatste tijd groter zijn geworden, en daar moeten we iets mee. Bovendien is duidelijk dat de huidige wet niet voldoet, zeker niet op het digitale strijdtoneel dat in 2002 nog nauwelijks bestond.

    Ik zie graag een bredere discussie over dit onderwerp dan een strakke focus op privacy issues volgehangen met allemaal angstbeelden.

  2. 2

    @1: De angstbeelden komen vooral van de verdedigers van de wet. De kritiek is voorts breder dan de mogelijke aantasting van de privacy. De effectiviteit van het ongericht data verzamelen is ook een punt van zorg. Ik geloof niet dat de critici het belang van het werk ontkennen. Het gaat er meer om dat een overheidsdienst in een rechtsstaat volledige verantwoording moet kunnen afleggen.

  3. 3

    Ik vind het nogal jammer dat, zelfs zo kort voor het referendum, de DNA-verzamelingsmogelijkheden van de sleepwet onderbelicht blijven:
    “De veiligheidsdienst mag straks dna van ‘targets’ en ‘non-targets’ verzamelen, zelfs als ze daarvoor moet inbreken in een woning. Het gevonden erfelijk materiaal mag de dienst in de vorm van dna-profielen tot dertig jaar in een eigen databank opslaan en uitwisselen met buitenlandse veiligheidsdiensten.”

    @1: “Bovendien is duidelijk dat de huidige wet niet voldoet”
    Bewijs?

  4. 4

    Ok. Tegen deze wet omdat de voorloper van de AIVD, de BVD, anti-communistisch was. Net zoals vrijwel de gehele politiek en het Nederlandse publiek.

    Jos, probeer het nog eens. Ik weet niet of en wat ik ga stemmen maar dit helpt totaal niet.

  5. 6

    @2: Jouw stuk staat vol angstbeelden over wat de geheime dienst wel niet allemaal voor slechts kan doen en gedaan heeft. Dat je dat niet herkent is precies het probleem.

    @3: De huidige wet houdt geen rekening met de huidige digitale realiteit. Ook de meeste tegenstanders van de wet onderschrijven dat.

    @5: het is anders wel het voornaamste argument van Jos: de aivd is niet te vertrouwen, kijk maar naar hoe de bvd omging met de communisten. Als je je erg identificeert met de communisten van toen is dit natuurlijk een schrikbeeld, dat snap ik wel, maar op de meeste mensen maakt dat heel wat minder indruk. De situatie van toen bestaat niet meer, en Jos maakt niet duidelijk wat de relevantie van dit verleden voor de huidige situatie is.

  6. 9

    Tsja. Zodra politici gaan zeggen “Het staat weliswaar niet in de wet, maar we hebben goede afspraken in het regeerakkoord” moet je uit gaan kijken, want dat is natuurlijk pure misleiding. Als die afspraken inderdaad zo goed zijn, waarom staan ze dan niet in de wet ? En wat zal de volgende regering gaan doen ?

    Ik stem in ieder geval tegen om de bovenstaande reden. Het interresseert me niet of die wet inhoudelijk in orde is of niet, ik wens als burger niet op zo’n manier voor de gek gehouden te worden.

  7. 10

    @4: Ik heb het idee dat je Jos’ stuk niet helemaal begrijpt. Het gaat er niet om dat de BVD net als vele andere Nederlanders een hekel hadden aan communisme. Waar het om gaat is dat het niet bij die afkeer bleef, maar dat de BVD die afkeer heeft omgezet in acties. Acties die je tegenwoordig gewoon als repressie en onderdrukking zou omschrijven, en waar de politiek eigenlijk nauwelijks iets vanaf wist, laat staan controle over had.

  8. 11

    @7: De communisten waren niet zomaar een willekeurige politieke groepering en heeft natuurlijk sterk te maken met discussies over hoe weerbaar je democratie en rechtstaat is. Met terugwerkende kracht mogen de Nederlandse communisten dan wel gepruttel in de marge zijn gebleken, maar ik kan me voorstellen dat dit in de jaren 50 bepaald niet zo voelde.

    Het is maar net hoe je de discussie framet, natuurlijk ben ik tegen het vervolgen van politieke groeperingen, maar ik ben voorstander van het scherp in de gaten houden/verstoren van groepen die geweld willen plegen of de democratie omver willen werpen/verstoren. Baudets clubje in de gaten houden kan geen kwaad lijkt me. Het zou helpen als je laat zien dat je snapt dat je ook op een andere manier naar kan kijken dan hoe jij de wereld ziet, ook al kies je er uiteindelijk niet voor.

    Re: mogelijkheden op de kabel: ja de diensten mogen nu al gericht op een persoon de kabel onderscheppen, maar de huidige bevoegdheden zijn niet meer genoeg om dat effectief te doen. Vandaar de noodzaak van modernisering. De internetkabels zijn iets anders dan de telefoonlijn.

  9. 12

    @11:

    maar de huidige bevoegdheden zijn niet meer genoeg om dat effectief te doen.

    Onzin, de meeste terroristen die in Europa aanslagen pleegden, waren al wel in beeld voordat ze toesloegen. De mogelijkheden waren en zijn er dus wel. De sleepwet is simpelweg veel te breed, er mag straks veel te veel en er is te weinig onafhankelijke controle op. Dat is niet gezond en zeker ook niet effectief.

    De discussie gaat er niet over dat een update van oude wetgeving niet noodzakelijk is, maar over dat een update in deze vorm niet goed is. Verdiep je daar eens in. Je argumenten komen nu niet veel verder dan; “jamaar 2004…”

  10. 13

    @5: och, poeh poeh het VWO. verbaast me nog dat je geen atheneum zegt. ik kan wel tellen: 3 van de 4 alineas hierboven gaat over de BVD en haar zogenaamde dubieuze verleden. het gedrag van een organisatie die 16 jaar geleden is opgedoekt kan geen argument tegen of voor een wetswijziging nu zijn.

    @6:
    Als je je erg identificeert met de communisten van toen is dit natuurlijk een schrikbeeld, dat snap ik wel, maar op de meeste mensen maakt dat heel wat minder indruk.

    precies. voor mij is anticommunisme geen vies woord. de CPN liep ook lang aan de leiband van Stalin en de sovjet-unie (zeker onder Stalin) was gewoon een evil empire.

    @10:
    Het gaat er niet om dat de BVD net als vele andere Nederlanders een hekel hadden aan communisme. Waar het om gaat is dat het niet bij die afkeer bleef, maar dat de BVD die afkeer heeft omgezet in acties.

    nee, nee nu doe je toch even aan geschiedsvervalsing. niet “veel nederlanders hadden een hekel aan” maar een ruime meerderheid van de nederlandse politiek (ook de PvdA) zag in het sovjet-communisme een existentiële bedreiging van de Nederlandse liberale democratie. En lange tijd (van na de oorlog tot eind jaren ’70) werd de CPN sterk beïnvloedt door de sovjet unie. Het lijkt mij bij uitstek de functie van de staat (geweldmonopolie) om de samenleving te beschermen tegen existentiële dreigingen. Dat lijkt mij de hele functie van een “binnenlandse veiligheidsdienst”. Van mij hadden ze ook in de jaren ’30 NSB’ers mogen (moeten) vervolgen, en IS’ers nu.

    @12:
    Je argumenten komen nu niet veel verder dan; “jamaar 2004…”

    en dan is Jos die hierboven terugkijkt naar 1954 overtuigender?

  11. 14

    @12: Ik wil me er graag in verdiepen; alleen mis ik ernstig mensen die vanuit verschillende belangen kunnen denken en ook de trade-offs zichtbaar kunnen maken. Het gros van de artikelen komt niet verder dan selectief het eigen standpunt onderbouwen met feiten die goed uitkomen.

    Maar goed, een update van de wet is ook volgens jou nodig. Dan kan je me vast uitleggen wat er dan precies wel ge-update moet worden.

  12. 15

    @13: ” ik kan wel tellen: 3 van de 4 alineas hierboven gaat over de BVD en haar zogenaamde dubieuze verleden.”
    Daar gaat ook je voldoende voor (Lagere school) rekenvaardigheid.

    @14: “het gedrag van een organisatie die 16 jaar geleden is opgedoekt”
    En die voor geschiedenis. Een naamsverandering is toch echt wat anders dan opdoeken. Er zitten gewoon nog dezelfde mensen (voor zover ze niet met pensioen zijn) en belangrijker: Ze zijn nog steeds onderhevig aan onvoldoende controle (en dat is ook in bovenstaand artikel een belangrijk onderwerp dat niet in je samenvatting had mogen missen). Als er al iets aan de WIV aangepast moet worden, is het dat wel.

    “alleen mis ik ernstig mensen die vanuit verschillende belangen kunnen denken en ook de trade-offs zichtbaar kunnen maken.”
    Dan moeten er wel trade-offs zijn. Ik heb nog geen voorstander van uitgebreidere bevoegdheden hard zien maken dat er iets gewonnen wordt met deze wetswijziging.

  13. 16

    @14:

    alleen mis ik ernstig mensen die vanuit verschillende belangen kunnen denken en ook de trade-offs zichtbaar kunnen maken.

    Vreemd, het feit dat het kabinet die verschillende belangen en trade-offs ook niet verwoordt, lijkt je niet te weerhouden om er vóórstander van te zijn.
    Genoeg kansen om je erin te verdiepen, vanuit alle verschillende invalshoeken die je maar wilt. Zie bijvoorbeeld het linkje in #8.

    Edit,
    Oeps beetje dubbelop, ik zie nu dat Bismarck hierboven hetzelfde zegt…

  14. 17

    @14: wat er dan precies wel ge-update moet worden? Zie hier en hier om te beginnen.

    @11: ‘in de gaten houden kan geen kwaad lijkt me’…In de gaten houden is wel een erg beperkte en geflatteerde beschrijving van wat de BVD in de vorige eeuw met linkse groeperingen deed, ook al gaf men zelf intern toe dat er geen dreiging van uit ging (lees Engelen’s Geschiedenis van de BVD)

  15. 18

    Onafhankelijk toezicht door TIB op alle fasen van de inzet van bevoegdheden door de diensten (voor, tijdens en achteraf)?

    Vorig jaar heeft de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) 3205 taps geplaatst en de Militaire Inlichtingen en Veiligheidsdienst (MIVD) 348 taps.

    De algemene verwachting is dat het aantal taps fors gaat uitbreiden. Denkt u nu echt dat van dat toezicht van de TIB een hout terecht zal komen en dat het toezicht in alle gevallen voor alle fasen diepgaand zal zijn? Dat wordt gezellig leuteren met de heer Bertholee onder het genot van een kopje koffie, De frequentie van dat overleg valt nog te bezien. Hoeveel ambtenaren worden toegevoegd aan dat TIB-driemanschap? Dat mogen we natuurlijk niet weten voor het referendum.

    P.S. Als je in 1954 een petitionement tekende in de Waarheid werd dat in interne correspondentie van de BVD aan de plaatselijke politie in 1963 nog nagedragen en verdween dat gegeven in de kaartenbak van de locale diender. Daar kon je ook het lidmaatschap van een communistische vakbond anno 1947 vlak na de oorlog nog nalezen. Tenslotte waren die landverraders ook tegen de twee politionele acties in Indië, die we toen nog geen oorlog mochten noemen.

  16. 19

    @16: De nieuwe wet is een combinatie van uitbreiding van bevoegdheden en verscherping van het toezicht – hier is duidelijk sprake van rekening houden met meerdere belangen.

    Overigens trek je de verkeerde conclusie over mijn kritiek – ik twijfel. Maar mensen die alleen maar aandacht besteden aan de nadelen gaan mij niet overtuigen – integendeel.

  17. 20

    @tigger: …. e meeste terroristen die in Europa aanslagen pleegden, waren al wel in beeld voordat ze toesloegen …
    Maar dat is toch een open deur. Van geen enkele geheime dienst zal 100% garantie kunnen geven dat er niemand doorheen glipt, hoeveel er ook wordt geregistreerd. Vrijwel niemand betwist dat.

    Als ik geheime dienst was zou ik de beschikking willen hebben over zoveel mogelijk gegevens. Het is angstaanjagend hoeveel er in China geregistreerd worden en nog meer gaat worden, maar voor een geheime dienst is het ideaal om lekker veel te weten.

    Ik weet zelf nog niet of ik voor of tegen ga stemmen (of ik überhaupt ga stemmen).

  18. 21

    @20:

    Als ik geheime dienst was zou ik de beschikking willen hebben over zoveel mogelijk gegevens.

    China heeft een veel groter spionage apparaat, ik zou niet willen dat het hier ook extreem gaat groeien, puur om de eigen bevolking in de gaten te houden. Ik vraag me ook sterk af het effectief is. Als je de hooiberg 1.000 x zo groot maakt, wordt het veel lastiger om die verrekte spelden te vinden.

  19. 23

    Het voordeel van een zo groot mogelijk archief van één persoon is dat God er in kan snuffelen, daardoor de persoon van alle kanten kan beoordelen op zijn begane zonden voordat hij het laatste oordeel uitspreekt.
    :) maar niet echt

  20. 24

    @20: “Als ik geheime dienst was zou ik de beschikking willen hebben over zoveel mogelijk gegevens. Het is angstaanjagend hoeveel er in China geregistreerd worden en nog meer gaat worden, maar voor een geheime dienst is het ideaal om lekker veel te weten.”
    Je kunt maar zoveel van je kennis actief gebruiken. Hoe meer je weet, hoe moeilijker het wordt om te focussen. Dat is ook in de afgelopen jaren het probleem geweest: De aanslagplegers waren allemaal in beeld, maar er was onvoldoende focus om ze goed te kunnen volgen, omdat de geheime diensten al zoveel veel wisten.

    Hoe meer je onschuldige burgers gaat lopen bespieden, hoe minder tijd je overhoudt om de overduidelijk verdachte sujetten (die overigens vrijwel zonder uitzondering al een strafblad hadden!) in de gaten te houden. Voor hun eigen goed zou het dus beter zijn om de sleepbevoegdheden van de geheime diensten in te perken dan om ze uit te breiden, laat staan dat je de geheime diensten ook nog gaat opzadelen met het plegen van inbraken bij onschuldige burgers om hun DNA te roven.

  21. 25

    @11…..WELKE “democratie omver willen werpen/verstoren”?
    Als daar ergens, god weet waar, iemand die wij niet kennen achter de knoppen zit ONS te evalueren op wat dan ook, en met HUN denkwijzen bepalen of je wel of niet door de beugel kan, vind ik aanleiding genoeg om HEEL erg tegen deze wet te zijn, die nu juist een grote dreiging is voor onze “democratie”, omdat je de angst kunt krijgen om op bepaalde links te klikken (klikvrees, chilling effects) uit angst voor offline consequenties. Daarom is met deze wet het recht op vrije informatievoorziening, (en dus het mondig maken van de burgers) ernstig in gevaar, en daarmee ook onze “democratie”……

    Dat de AIVD de mogelijkheid heeft om van zwakheden in software gebruik te mogen/kunnen/willen maken en dat niet meld aan de makers zodat ze het lek kunnen repareren maakt de bevolking onveilig ipv veilig, want die criminelen waartegen ze ons zogenaamd beschermen kunnen daar OOK gebruik van maken.
    Verder blijk ook nog eens dat de AIVD zich bezondigt aan het liegen met grafieken, om zo de angstige mens zand in de ogen te strooien dat we na 1993 (want vanaf die datum laten zij de grafiek zien) onveiliger zijn geworden. Als je de data van de voorgaande 30 jaar erbij laat zien en de jaren 70 en 80 ook toont zie je dat de terroristische dreiging in die jaren flink hoger was en ook nog eens veel meer slachtoffers heeft gekost, en dat we vooral de laatste 20 jaar eigenlijk veel veiliger zijn geworden (op een paar uitschieters na), wat het sleepnet totaal overbodig maakt.
    Kijk op: https://www.bof.nl/2016/11/23/de-aivd-verbuigt-werkelijkheid-in-een-grafiek/