De actualiteit van Das Kapital

Karl Marx (Foto: Wikimedia Commons/publieke domein)

Das Kapital, het magnum opus van Karl Marx (1818-1883) en de ‘bijbel’ van de communistische beweging, komt op één mei, de Dag van de Arbeid, uit in een nieuwe Nederlandse vertaling van Hans Drieser. Sinds publicatie aan het eind van de 19e eeuw heeft dit boek velen over de hele wereld de hoop geboden op een einde aan onderdrukking en armoede. Het beschreef de onvermijdelijke ondergang van het kapitalisme en het net zo zekere ontstaan van een geheel klasseloze maatschappij waarin iedereen gelijkelijk zou bijdragen naar vermogen en ontvangen naar behoefte.

Dat het kapitalisme zich een stuk flexibeler toonde dan Marx had voorspeld en dat de arbeidersklasse zich anders ging gedragen dan hij had gehoopt, heeft niet verhinderd dat het geloof tot ver in de 20e eeuw levend is gebleven. Na een kleine opleving aan de westerse universiteiten in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw verdween de aandacht voor Marx en zijn kritiek op het kapitalisme. En nadat in 1989 in Oost-Europa zijn standbeelden overal werden omgetrokken leken Marx en Das Kapital definitief bijgezet te worden in de geschiedenis.

Een nieuwe uitgave van Das Kapital in 2010 roept onvermijdelijk de vraag op of we hier alleen met geschiedenis te maken hebben of toch ook nog een beetje met de actualiteit. De financiële crisis van de afgelopen jaren heeft natuurlijk vragen opgeroepen over de aard van het economisch systeem dat inmiddels de wereld domineert. En als die vragen niet bevredigend beantwoord kunnen worden zijn alle, zowel oude als nieuwe invalshoeken welkom in het debat. Das Kapital is in het verleden bekritiseerd als een in zeer hoge mate speculatief boek dat in zijn natuurwetenschappelijke benadering van de economie al snel werd achterhaald door de feiten. Maar de visies van Marx, zijn oog voor de werking en de vele tekortkomingen van het systeem, bieden nog steeds inspiratie voor een verklaring en beoordeling van wat er vandaag gebeurt. Ik geef drie voorbeelden.

1. Marx schreef over de macht van de rijken, de ophoping van kapitaal in de handen van een steeds kleinere groep en de steeds verdere verarming van de massa?s. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw is de ongelijkheid in inkomen groter geworden. Dat geldt voor alle westerse landen afzonderlijk, maar vooral ook voor de verhouding tussen het rijke westen en de ontwikkelingslanden. De financieel-economische crisis aan het begin van de nieuwe eeuw is nog lang niet uitgewerkt. De overheid heeft wel een enorme schuldenlast die in de komende jaren vele burgers zal raken. Daarmee zijn de gevolgen van de crisis afgewenteld op de samenleving als geheel. De winsten hebben zich intussen weer hersteld en de bonussen zijn helemaal nooit weggeweest. Als het goed gaat profiteren de rijken het meest (en de armen misschien een beetje), als het slecht gaat bloeden de armen. Dat is de wet van Das Kapital.

2. Marx schreef over uitbuiting, ellendige arbeidsomstandigheden, weinig loon en lange werkdagen. Ik las deze week het nieuwe boek van Günter Wallraf, de Duitse journalist die bekend werd door zijn undercover-reportages. In ‘Heerlijke nieuwe wereld‘ beschrijft hij onder meer zijn ervaringen als arbeider in een broodfabriek die aan de supermarktketen Lidl levert. De contracten met dat bedrijf zijn zo strak dat in de broodfabriek de lopende band niet stil mag staan. Maar door de verouderde machines gaat het regelmatig mis. De arbeiders moeten dan gloeiend hete ovenplaten van de vloer oprapen en rechtzetten. De meesten lopen dan ook continu met brandwonden, die ze van de baas niet mogen verzorgen. Als ze ziek thuis blijven worden ze zonder pardon ontslagen. Overwerk wordt in het geheel niet vergoed. De moordende concurrentie tussen de supermarkten leidt uiteindelijk tot de meest grove uitbuitingspraktijken. En dan hebben we het nog niet eens over China, India of Afrika. Het is het systeem, zou Marx zeggen met verwijzing naar zijn boek. Het is misschien niet voor iedereen dagelijks zichtbaar, maar het is er nog wel degelijk.

3. Marx schreef over de gevolgen van het systeem voor mensen. Dieren kwamen in zijn referentiekader waarschijnlijk nog niet voor. Maar uitbuiting als kenmerk van het systeem, zoals dat in Das Kapital werd beschreven, kan ook heel goed toegepast worden op de natuur, het milieu en dieren. Deze week verscheen in NRC Handelsblad een verklaring van meer dan honderd Nederlandse professoren waarin gepleit wordt voor het beëindigen van de intensieve veeteelt. Wat daar gebeurt is ethisch niet meer verantwoord. “Dieren worden verbouwd en verminkt om aan de productie-eisen te voldoen. Tanden worden gevijld, snavels gekapt, koeien worden gevriesbrand of onthoornd. Er worden koeien gefokt die niet via de natuurlijke weg een kalf kunnen werpen; varkens met vele aangeboren poot- en hartproblemen die mager vlees leveren; kippen die voortijdig door hun poten zakken en aan hartfalen bezwijken; kalveren worden direct na de geboorte bij hun moeder weggehaald; eendagshaantjes worden levend versnipperd.” En dan hebben we verder nog de gevolgen van de regelmatig terugkerende besmettelijke ziekten, de gevaren van tegen antibiotica resistente bacteriën, de ontbossing die nodig is om al het veevoer te kunnen verbouwen, het gesleep met dieren door Europa, etc. etc. En dat alles gesubsidieerd door de overheid. De reacties op het initiatief van de hoogleraren laten zien dat hier een gevoelige snaar geraakt is. De verdediging van de positie van de boeren door minister Gerda Verburg doet daar niets aan af. Het gaat niet om de boeren, het gaat om het systeem van uitbuiting, de absolute dominantie van het geld. Als Marx nog geleefd had zou hij de brief ongetwijfeld ondertekend hebben.

Das Kapital is mislukt als een perspectief op een alternatieve, niet-kapitalistische maatschappij. Als kritiek op het kapitalisme zijn de gedachten van het marxisme echter nog altijd actueel.

  1. 1

    Geschiedenis: het is niet meer wat het geweest is.
    Zo staken straatvegers nog wel, maar gaan uitgerekend op de Dag van de Arbeid weer aan het werk.
    En Karl Marx is natuurlijk goed begrepen door de “bezittende klasse”. Geef de rest van de wereld net genoeg om te eten, wat voetbal en RTL Boulevard en je hebt nergens last meer van. De “Verelendung”, als neerwaartse spiraal, bestaat niet meer.

    De verschillen wel, maar wat maakt het uit. Niemand die aan een Chinese arbeider denkt, als-ie zijn mobieltje oppakt, toch?
    En die dieren? Varkens komen heus niet aan de macht, we vreten ze gwoon op.

  2. 3

    @Peter: niet zo negatief, volgens mij gaan er een aantal dingen toch beter in de wereld (minder kindersterfte, langere levensduur, minder oorlogsslachtoffers).

  3. 4

    @3: Er is zelfs veel verbeterd sinds Marx Das Kapital schreef, waar hij met zijn boek de aanzet toe heeft gegeven. Hij had het ook vaak fout, maar daarom zijn ook de verbeterde versies sociaal-democratie en sociaal-liberalisme bedacht (Poppers The Open Society and Its Enemies is bijvoorbeeld deels een kritiek op het marxisme.)

  4. 5

    @Mark: Ik negatief? Ik geef juist aan dat de verloedering van de arbeider niet meer bestaat en dat een Chinese arbeider misschen nog wel ietsjes te klagen heeft, maar dat dat hier weer niet tot arbeidsonrust, laat staan tot revolutionaire oproer leidt.
    Nou, ís dat positief of niet?

    Maar serieus: kindersterfte en oorlogsslachtoffers mogen dan kwantitatief minder voorkomen, ik vind het nog steeds teveel. En zijn dat bijverschijnselen van het door Marx verfoeide kapitalisme of een natuurverschijnsel?

  5. 8

    @5: helaas is dit geen perfecte wereld… ik vrees dat het een natuurverschijnsel is zolang energie niet overvloedig is en grondstoffen schaars.

  6. 11

    @10: Interessant meteen causaliteit erbij te halen. Misschien zijn al die doden (vergeet ook de 6 miljoen van de Vietnamoorlog of nog recenter de 4 miljoen in Congo) wel gevallen ongeacht of ondanks Marx. Ik zeg alleen dat de wereld er nou zoveel beter ook weer niet voor staat.

  7. 12

    Ah nee Kropotkin, de slachtoffers van Stalin en Mao zijn zeer te betreuren. Punt.
    Hitler kan dus zeker in de galerij van meedogenloze leiders weggezet worden, maar stond politiek wel aan een andere kant.

    Aanwijsbare namen, aanwijsbare mensen aanwijsbaar schuldig. Valt niets aan goed te praten.
    Maar valt dat Marx te verwijten? Of beter: zijn theorie?

    Het enige verwijt dat, volgens mij, geldig is dat hij geen goede, werkbare oplossing bood. De dictatuur van het proletariaat was natuurlijk de dood in de pot.

    We mogen de slachtoffers niet vergeten en de les onthouden dat Stalin en Mao de oplossing niet waren.
    Nu nog een oplossing voor het ontelbare veel grotere aantal slachtoffers van het kapitalisme en het “derde-wereld-systeem”.

    Excuses voor de wat communistisch klinkende terminologie. Maar je kunt de slachtoffers toch niet negeren, die zijn gevallen in anti-communistische akties en tengevolge van niet-communistsiche ideologieën?
    Denk aan heel Zuid-Amerika ten tijde van de kolonelsregimes, de post-koloniale oorlogen in Afrika, zelfs de overbodige bombardementen op Duitsland en Japan in de allerlaatste dagen van W.O. II (vooral een waarschuwing aan Rusland).

    En natuurlijk de slachtoffers van hongersnoden, armoede, slechte gezondheidszorg en milieu, tengevolge van historisch kapitalisme.

    De oplossing? Geen kapitalisme, geen communisme. Althans niet in de vormen zoals we ze hebben leren kennen.
    Wel een grondige wijziging in de opvattingen van wat eigendom hoort te zijn.

  8. 14

    @Bismarck: heb je een bron? Ik meen dat ik een keer een TED filmpje zag dat het tegenovergestelde beweerde. Het nam denk ik wel de groei in bevolking mee.

  9. 15

    A. Laatst zag ik op een docu-film Marx? foto uitvergroot geplakt aan de gevel van een kale woonkazerne gelegen aan een verlaten boulevard in de avondregen. In Pyong Yang. En dan weet je het: Marx is echt over. Gelukkig maar. Zijn boeken zijn onleesbaar.

    Maar nu komt er per 1 mei van dit jaar een nieuwe NL uitgave van Marx? Das Kapital? op de markt en wie zit daar dan op te wachten? De essayist van ?De actualiteit van Das Kapital? worstelt kennelijk ook met deze vraag en stelt voor Marx? opvatting van uitbuiting toe te passen. Op dieren, in Nederland. Die hebben het er moeilijk.

    Op zich is ?uitbuiting? een armzalig begrip van Jan en Alleman. Als je er dan mee wilt werken en er Marx bijhaalt, zal het zijn omdat je denkt dat het zijne van wetenschappelijk kaliber is. Wetenschappelijk! Toch! Ondanks al diens wetenschapelijke echècs waar je je ook rekenschap van gaf. Maar goed, je reserveert het nu voor dieren. Die zijn toch al de dupe, en zo kan hervertoning van Marx zich gerechtvaardigen.

    Een 2e reden om Marx te repousseren is zijn rol van seculiere Heilige. Die blijft hij spelen bij een (ouderwetse) aanhang* en achterban die intussen wel begrepen hebben dat je voor welvaart beter de wenken van het IMF kunt volgen, dan de voorschriften van Marx. Vergelijk Noord-Korea met Zuid-Korea.

    B. Om definitief van Marx af te komen – hij heeft al genoeg kwaad gesticht – dienen wij hem van zijn rollen als wetenschapsbeoefenaar en heilige te verlossen. Ik zal daar een aanmoedigend, rudimentair begin mee maken.

    In de New York Daily Tribune van 26.05.1853 heeft Marx zich over de aard van het Aziatische (Indiaise) bestuur uitgelaten. Het bestond volgens hem uit ?3 afdelingen: 1. Departement van Financiën oftewel de plundering van het binnenland, 2. Departenent van Oorlog, alias het plunderen van het buitenland, 3. Departement van Publieke werken (irrigatie).? Leuk gezegd, maar wetenschappellijk natuurlijk je reinste charlatannerie.

    Idem zijn economische formules. Wetenschappelijk – en op dat te zijn ging Marx zo prat – hebben ze het niet gemaakt, wel als internationale dieventaal. Wat meteen ook zijn (vroegere) massale aanhang verklaart. Want zingt David Bowie niet: ?The wrong words make you listen in this criminal world??

    Verder kan Marx dienen als rolmodel voor wie links wenst te kletsen om zodoende rechts te kunnen leven.
    Tegenover zijn dienstmeisje oefende hij zijn heerlijke recht uit, maar liet zijn vriend Engels voor de gevolgen opdraaien. Trouwens die moest ook financieel flink aan Marx? onderhoud bijdragen. Nogal feodaal voor iemand die verbaal zo antifeodaal te keer ging. En eigenlijk ook wel onwetenschappelijk

    *Vb. A. Heertje, MARX EN FREUD KRIJGEN STEEDS MEER GELIJK, NRC 02.10.99

  10. 16

    Zoiets heet een rant geloof ik.

    Je kunt moeilijk ontkennen dat de maatschappij ten tijde van Marx nogal ongelijk was, en dat vakbonden en sociaal-liberalisme een bijdrage hebben geleverd aan de verbetering van de omstandigheden van arbeiders.

  11. 17

    @16

    Beste lieve Mark, ik zou je willen aanraden het boek van Milton Friedman Free to choose. Hij legt uit dat de vakbonden juist een stagnerende werking hadden op de emancipatie van de arbeiders (eigen groep voortrekken, anderen uitsluiten, wat nog steeds gebeurd wat betreft de flexwerkers).

    Het sociaal-liberalisme is een gevolg van de luxe en weelderigheid. De eerste behoeften waren verzadigd, en men ging zich bezighouden met secundaire belangen.

    Ten slotte Marx is in de historische context gezien geen bijzonder figuur. De sociale onrust wijdverbreid in Europa met revolutie was een teken van de groeipijn van de veranderende tijden: industrialisatie, verstedelijking, massaliteit, enz.

  12. 18

    Je reactie maakt niet erg duidelijk waarom mijn stelling niet zou kloppen.

    De working conditions in bijvoorbeeld britse fabrieken waren abominabel. Hoe verklaar jij dat die verbeterden anders dan door politieke druk van de arbeiders?

    Ook wil ik wel eens een bron zien voor je stelling “sociaal-liberalisme is een gevolg van de luxe en weelderigheid”

  13. 19

    Stelling 1: ongelijkheid – waarin?
    Stelling 2: vakbonden / sociaal-liberalen

    Marxistische visie, alsof alles uit de arbeiders kwam, 19e eeuw hadden de arbeiders nog nauwelijks macht. Er werd een beheersstrategie gevoerd door de elite en fabrikanten gingen voor hogere productie (linksom of rechtsom).

    Als fabrikant moest je niet te onchristelijk overkomen (normen en waarden 1850 nog zeer belangrijk in NL). En voorkwam je sociale onrust (werkeloosheid, hongersnood) door bepaalde gunstige maatregelen. Scholing was voor meer rendement uit de arbeider, en indirect winstmaximalisatie.

    Sociaal-liberaal was net zoals eerder uitgelegd bij Marx mee met de wind waaien. Er was kennis en geld vanuit een groeiende welvaart en industrialisatie, dus kon je de secundaire omstandigheden (volkshuisvesting, fabrieksomstandigheden, kinderarbeid, etc.) aanpakken. Daar is geen bron voor, maar algemene kennis over 19e eeuw/begin 20e eeuw, en niet in een marxistisch sausje waardoor bijv. vakbonden of marxisten teveel eer krijgen.

  14. 21

    @17 en 19

    Ik denk dat “het land van de kleine gebaren” van Aerts en ‘Staatkundige vormgeving in Nederland’ van P.J. Oud twee uitstekende boeken zijn die je gelijk goed weergeven. En anders moet je maar de begincursessen van de studie geschiedenis: Gesch deel 1. en staats -en natievorming 1. opgegeven als bron. (ik heb toendertijd ook een propedeuse geschiedenis gehaald :P)

  15. 22

    Het probleem met het gebruik van boeken als argument in online discussies is dat het niet makkelijk te controleren is.
    Daarom verwordt het vaak tot een non-argument: ik heb gelijk want er bestaat een boek dat mij gelijk geeft.

    Als het zulke algemene kennis is, is er vaak wel wat online over te vinden, dus is het beter dat te gebruiken om een vruchtbare discussie tot stand te brengen.

  16. 23

    Het eerste boek wat ik aanhaalde van Milton Friedman. Een onderzoek dat ik zelf heb gedaan. Gecombineerd met mijn tijd bij de vakbond dat ik lid was, en me doodergerde in vergaderingen.

    De sociale geschiedenis is door Europese historici veelal marxistisch ingekleurd. Nu komt er een herschrijving, die teveel weer aan de andere kant uit het lood schiet.

    Interessant is Siep Stuurman. Hij schreef over de liberale elite in de 19e eeuw. En vooral de tendens in zijn schrijven vanaf jaren 80 naar nu als hoogleraar bij Erasmus.

  17. 24

    Neemt niet weg dat ik van Karl een poster heb verstopt achter de verwarming en nog eens gaat ophangen (misschien vanavond?).

    Plus dat ik gisteren de gehele dag in een rode trui met een blij gezicht door de stad heb gelopen.

    En dat ik volkomen voorstander ben van inspraak zoals Marx dat voorstelde ipv top-down beleid.

  18. 28

    @17: Milton Friedman lijkt me – ondanks zijn onomstreden kwaliteiten als econoom – niet echt een goede bron als het gaat om arbeidersrechten. De huidige economische crisis is de ideeën van Friedman ook niet echt goed gezind. Die crisis zal ook de aanleiding zijn voor het opnieuw uitbrengen van Das Kapital.

  19. 30

    @28 Autch. Friedman was in zulke mate overtuigd van het heil van het economische neoliberalisme dat het een ideologie werd zonder weerga. Juist ook zijn kwaliteiten als econoom zijn daarom niet onomstreden.

  20. 31

    @29.

    Klopt maar je kan de medici gemakkelijk vervangen door de diamantslijpers (de oudste vakbond in Nederland) en dat ze dat voornamelijk deden voor hun eigen groep. Monopolisten, hoge lonen, uitsluiting concurrenten, enz. Dat is wat een vakbond doet. Zijn leden zijn heilig, die betalen en bepalen. Geen lid, sorry, of zoals huidige tijd de flexwerker, vrijwel geen vakbondslid plus concurrent van de vaste baan 40 plusser.

  21. 32

    @31: je blijft je focusen op de moderne tijd en niet de fabrieksarbeider in abominabele omstandigheden tijdens de industriele revolutie.

  22. 33

    @22
    Wellicht bedoelde hij algemene kennis wanneer je een universitiare studie gevolgd hebt zoals: geschiedenis, Internationale betrekkingen, european studies ects… Ik heb die kennis namelijk niet op de middelbare school opgedaan. Wellicht staan de boeken online op google? Het onderwerp is echter te groot dat je ff een quote van wikipedia kunt pakken denk ik.

  23. 35

    @15 Op zich is ?uitbuiting? een armzalig begrip van Jan en Alleman????
    Op zich is uitbuiting vrij aardig te definiëren: je gebruikt de ander als middel om er zelf beter van te worden. Het is in feite en heel algemeen (maar geen ‘armzalig’) moreel begrip dat eeuwenoud is, en in alle culturen terug te vinden is. Wat Marx liet zien is dat het kapitalisme deze grondregel voor het menselijk samenleven (letterlijk) systematisch overtreedt. Het najagen van winst door meerwaarde op de arbeid is de kern van het systeem.
    @ 17 Voor de ideeën van Milton Friedman kan ik het boek van Naomi Klein The Shock Doctrine aanbevelen. Friedman is meer ideoloog dan econoom.

  24. 36

    Vanmiddag vluchtig de VK doorgelezen. Een commentaar op Marx. Van iemand die werkt bij onderzoek naar totalitaire systemen. Hij merkte op hoe Marx schreef over vooruitgang en dat bepaalde mensen als Oosteuropeanen daar niet bij pasten. Hij hield niet van Joden, bekend. En vond dat oorlog en genocides nodig waren voor een betere wereld.

    Het artikel kan ik niet vinden op internet…

  25. 37

    Economie = Wetenschappelijke Economie = Smith ?Wealth of Nations? (1776) + Industriële revolutie.

    In haar beginfase (schiep) die Economie een welvaart die op haar beurt tot demografische groei leidde. Er verrees een massa nieuwe mensen die zonder die nieuwe economie niet zou hebben bestaan*.

    De oude balans van geboorte en sterfte was verstoord en er ontstonden de wantoestanden door Marx zo gehekeld. Van die ellende gaf hij de Economie (het kapitalisme) de schuld; de verkeerde dus. De ware schuldige door Malthus aangewezen wenste hij niet te zien.

    Jonas Comment 17,?s analyse lijkt mij juist.
    * Vrij naar F. Hayek (The Road to Serfdom)