Dat omgeving Tristan niet ingreep, verbaast niet

In de nasleep van het drama van Alphen wordt de vraag gesteld hoe het kan dat de radicalisering van Tristan van der V. niet eerder door zijn omgeving opgepakt werd. Daniël Wigboldus, hoogleraar Sociale Psychologie aan de Radboud Universiteit, is echter niet verbaasd.

’De Amerikaanse sociaalpsychologen John Darley en Bibb Latané hebben eind jaren zestig, begin jaren zeventig onderzoek gedaan naar de vraag wanneer mensen andere mensen helpen en wanneer niet. Ze hebben bijvoorbeeld een experiment gedaan waarbij iemand in een kamer een vragenlijst moest invullen en er rook onder de deur door kwam. Die persoon ging natuurlijk kijken wat er aan de hand was. Wanneer ze echter drie mensen in die kamer een lijst lieten invullen en die andere twee deden alsof er niks aan de hand was, dan bleef ook de persoon waar het om ging in de meeste gevallen zitten. Darley en Latané zochten verder uit hoe dat nou komt en hebben vastgesteld dat er vijf fasen zijn die een toeschouwer van een gebeurtenis doormaakt voordat hij of zij in actie komt.

Het gaat er ten eerste natuurlijk om of de persoon de gebeurtenis ziet. Stel: iemand krijgt op straat een hartaanval, dan kan het goed zijn dat veel voorbijgangers dat helemaal niet waarnemen. Maar stel dat je het ziet, dan komt de tweede vraag. Hoe interpreteer je wat je ziet? Krijgt de man die op straat ligt echt een hartaanval of is het een dronkenlap? Hier speelt de zogeheten ‘pluralistic ignorance’ een belangrijke rol. Wanneer je brand ziet en je hoort mensen schreeuwen, dan is het helder, daar is hulp nodig. Maar bij iemand als Tristan van der V. kan het goed zijn dat interpretatie veel lastiger was. Deed die jongen een beetje raar, er zijn zoveel jongens die vreemd doen en games spelen, of was hij echt gevaarlijk? Als mensen daar onzeker over zijn, gaan ze op anderen letten. Wat doen de anderen? Maar als iedereen onzeker is, doet niemand dus iets, omdat niemand een ander iets ziet doen. Dat is ‘pluralistic ignorance’.

Neem jij je verantwoordelijkheid?
Maar stel, je ziet het en je interpreteert de situatie als hulpbehoevend. Dan komt de derde fase. Neem jij de verantwoordelijkheid? As er iemand dreigt te verdrinken wordt de kans dat iemand helpt kleiner wanneer er meer omstanders zijn. Waarom zou jij en niet de ander erin springen? In het geval van Tristan van der V zou het zo kunnen zijn dat mensen dachten: “Waarom zou ik het doen, want ik vind het al een beetje eng en er zijn toch ook anderen?”

Als je dan toch de verantwoordelijkheid neemt, is het vervolgens de vraag of je weet waar je terecht kunt. Dit is wat in het publieke debat rondom gebeurtenissen als in Alphen snel ter sprake komt: of instanties wel laagdrempelig genoeg zijn. Maar dan wordt over het hoofd gezien dat je als omstander eerst ook door de eerste drie fases heen moet. Pas als een omstander ziet dat er iets aan de hand is, de situatie als hulpbehoevend interpreteert, de verantwoordelijkheid neemt en weet wat te doen, pas dan zullen mensen daadwerkelijk ingrijpen en hulp bieden wanneer ze daar ook toe in staat zijn.

Ik zeg niet dat dit verhaal zonder meer van toepassing is op Tristan van der V., daarvoor weet ik te weinig van deze specifieke situatie, maar dit is wel een kader van waaruit je naar zo’n vraag als “waarom heeft niemand eerder ingegrepen?” kunt kijken. En dan zie je dus dat dat niet zo verbazingwekkend is. Het is zelfs onvermijdelijk. En je ziet dat het lastig te voorkomen is’.

Daniël Wigboldus is hoogleraar Sociale Psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen

Meer bij Sociale Vraagstukken.

  1. 1

    of instanties wel laagdrempelig genoeg zijn.

    Toevoeging: ook instanties willen meldingen nog wel eens wegwuiven. Vaak volkomen terecht, soms hadden ze beter moeten luisteren naar het ‘niet pluis’ gevoel. Of dat moeten oppikken.

  2. 2

    Vijf fasen, ja hoor. We hebben weer een lekker makkelijk psychoschemaatje: de hersenen doen alles netjes in vijf toestanden. Alsof er niet -tig andere modellen voor dit verschijnsel zijn voorgesteld: gebaseerd op optimalisatie (kosten, energie, schaamte), schalen van verwantschap en identificatie, aan- of afwezigheid van alternatieven, etc. En als de vijf-toestands-verklaring al juist is, wat is er dan nodig om iemand het hele pad te laten doorlopen? Dit soort verklaring mag misschien in wetenschappelijke tijdschriften worden gehanteerd als theorie, maar niet in de publieke media worden gebruikt. En al helemaal niet als waarheid worden gepresenteerd.

    Is dit soms bedoeld om sociale psychologie onder de aandacht te brengen? Om Alphen recht te praten? Om ons verantwoordelijkheidsgevoel nog verder terug te dringen?

  3. 4

    @2 Waarom mag het niet in de “publieke media worden gebruikt”? Moet het geheim blijven? Of ben je de broer van Lilian Helder ?
    Jij bent zeker iemand die denkt dat er over het inrichten van een supermarkt niet wordt nagedacht? Je kunt je ogen wel willen sluiten voor informatie die je moeilijk te verhapstukken vindt, maar dan kan het nog wel zo lopen.

  4. 5

    @4 Er zal over het inrichten van de supermarkt wel nagedacht worden, maar wat mij betreft niet goed. Bij de AH zijn er bijvoorbeeld 3 verschillende plekken waar steeds verschillende merken nasi-bami kruidenmixen kan kopen. Voor de taco of burrito mixen zijn het er 2. Ook is de diepvriesgroente aan de andere kant van de winkel ver weg van de verse groente.

    Of zit ook daar een “moeilijk te verhapstukken” theorie achter? Publiceren op SocialeVraagstukken zou ik zeggen.

    >Insert commentaar van mensen die vinden dat je prefab kruidenmixen sowieso niet moet kopen omdat er alleen maar zout en kleurstoffen inzitten.

  5. 6

    @5: Er zal over het inrichten van de supermarkt wel nagedacht worden, maar wat mij betreft niet goed.

    Dat ligt eraan vanuit welke context je beoordeelt. Handig voor de klant betekent niet altijd winstmaximalisatie voor de supermarkt. Welke indeling denk je dat de AH het liefst heeft?

  6. 7

    De situatie lijkt me nogal verschillend van de situaties in de door u aangehaalde onderzoeken eigenlijk. In die onderzoeken gaat het steeds om neutrale omstanders, die geen emotionele band hebben opgebouwd met het slachtoffer. Daardoor zullen zij minder snel geneigd zijn zich persoonlijk verantwoordelijk te voelen. Dat verantwoordelijkheidsgevoel lijkt me zonder meer wel aanwezig als het om iemand in de naaste omgeving gaat.

    Bovendien gaat het steeds om momenten dat binnen een kort tijdsbestek een beslissing genomen dient te worden. Voor de omgeving van Tristan was er jarenland de mogelijkheid om tot een beslissing te komen.

    Kortom, de theorie lijkt op te veel punten niet van toepassing op de casus en lijkt dus niet geschikt om dit geval te kunnen duiden.

    Overigens ben ik er ook niet van overtuigd dat niemand iets deed aan de toestand van Tristan. Uit verschillende berichten in de media heb ik kunnen afleiden dat zijn ouders heel wat dingen gedaan hebben om te zorgen dat hij gelukkig werd. Helaas tevergeefs.

  7. 8

    Je moet prefab kruidenmixen sowieso niet kopen, omdat je dan aantoont dat je een culinaire idioot bent. Een kip kruid je met peper en zout, aanvullend met een extra smaak naar keuze. Een culinaire idioot denkt dat er speciale kipkruiden aan een boom groeien, gooit dit 1.89 euro dure poeder over zijn kip en eet zodoende een enorme zoute kip dat steevast naar paprikapoeder proeft. Want we zijn dol op paprikapoeder, dat vinden wij Nederlanders ‘pittig’.

    (heerlijk om over kipkruiden te praten onder een stuk van een hoogleraar over sociale spiegelogie)

  8. 9

    @bork:
    Alsof er niet -tig andere modellen voor dit verschijnsel zijn voorgesteld

    Ongetwijfeld. Maar het is ook een bekend gegeven dat van de mensen die zien dat d’r rook onder de deur komt, een aantal het opgeeft om iets te doen als de omgeving stug door blijft werken en doet alsof er niets aan de hand is.

    ‘als ik de enige ben die rook zie, dan zal het wel normaal zijn’.

    Een van de redenen waarom het dodental bij de titanic-ramp zo hoog was, was dat ’t orkestje gewoon door bleef spelen waardoor mensen in de overtuiging bleven dat er niets ernstigs gebeurd was.

  9. 10

    @8; misschien is er ook wel een vijf-fasentheorie te bedenken waarom mensen kipkruiden over hun kip gooien. Van het moment van de vraag ‘wat eten we vandaag?’ tot het moment dat ze een zakje kipkruiden over hun kip uitstrooien.

    “..eet zodoende een enorme zoute kip dat steevast naar paprikapoeder proeft.”

    Die kip is dood, dus die proeft niets meer, hihi.

  10. 11

    Gronk, volgens mij hadden ze op de Estonia geen bandje hoor. Het vijfstappen plan lijkt me overigens meer van toepassing op het moment dat het schieten begon.

  11. 12

    Waarom dit niet publiekelijk gepresenteerd mag worden als de waarheid? Omdat het dat niet is. Darley en Latane hebben het geopperd als verklaring, en anderen hebben laten zien dat er andere verklaringen zijn. Die vijf fasen hebben ook geen onderbouwing. Het is een oppervlakkige beschrijving van gedrag geobserveerd in hun experimenten. Het verklaart bijvoorbeeld net zo makkelijk waarom mensen niks doen als waarom ze wel iets doen (er wordt regelmatig toch ingegrepen). En er zit geen algemener mechanisme achter.

    Dus wat voor nut heeft het dan om met zo’n theorietje te komen?

  12. 14

    @12, vergelijkbaar algemener mechanisme op ander vlak; de moord op van Gogh* (=een persoon) doet veel mensen meer dan de moord van vele Tutsi’s* (=groep). *arbitraire keuze
    Nog een; klein beetje geld uitgeven aan boodschappen doet meer zeer dan een huis kopen (hypotheek). Etc …
    @13, wiskunde lijkt me ‘geschikter’ in zo’n geval, is tenminste lekker bewijsbaar allemaal ;)

  13. 16

    @14 “@13, wiskunde lijkt me ‘geschikter’ in zo’n geval, is tenminste lekker bewijsbaar allemaal ;)”

    Als informaticus (en halve wiskundige) zou ik ook nog wel een boompje kunnen opzetten over de filosofische dilemma’s van de wiskunde. Bijvoorbeeld of een bewijs uit het ongerijmde (ik kan bewijzen dat de stelling niet níet waar kan zijn) wel een bewijs is. Of over de stellingen van Gödel: we weten zeker dat ófwel er bewezen stellingen zijn die helemaal niet waar zijn (onwaarschijnlijk), ófwel er waarheden zijn die onbewijsbaar zijn. Die eerste zouden we uitgesloten moeten hebben, maar die laatste roept meteen de vraag op: welke stellingen dan? Waar maar bewezen onbewijsbaar… Hoe kan dat? Erg interessant, wel een beetje off-topic ;)

  14. 17

    @16: als je overlijdt voor je je stelling hebt kunnen bewijzen boeit het antwoord ook niet meer.

    /en zoiets kunnen die filosofen dan weer niet bedenken. Tsk, tsk.

  15. 18

    Heel vreemd persoonsgebonden mechanisme. Wanneer en op basis waarvan pak je “verantwoordelijkheid” en hang je aan de telefoon als je b.v. die veelzeggende foto op marktplaats ziet waar pedo Robert M. zich aanbied als kinderoppasser (de manier waarop ie dat kind tegen zich aandrukt). Hád je vooraf namelijk toch wel je “bedenkingkjes” tegen kunnen hebben. Nee, alleen striphelden kunnen dat ongekend observatievermogen gekoppeld aan reactievermogen, razendsnelle amateur psychologie en nog wat vaardigheden combineren, vervolgens uitmondend in 1 juiste snelle actie. Als gewone sterveling is paranoia je deel als je behept bent met deze voorzienende kwaliteiten. Bovendien zou je 1/3 van de bevolking in het gevang of gesticht moeten smijten want je ziet in dat geval overal spoken…

  16. 19

    Maar neem nou vrouwen. Vrouwen zijn wat paniek aangaat, of geen paniek wattuwil, sowieso hele rare ongrijpbare wezentjes. Fase 1 is al teveel, laat staan fase 2. Anticiperen in ’t verkeer b.v. ho maar. Ja, zomaar als voorbeeld hoor. Huis vlak naast brandweerkazerne. Er is bezoek, hieperdepiep een vrouw. Die teringsirene gaat voor de zoveelste weer af. Gaat voor raam met hand voor de mond staan en kijkt om met: “Er zal toch niks érgs gebeurd zijn?” Schiet mij dan maar lek. Wwat zeg je dan? a) Nee hoor, de sirenes gillen voor de lol; 2) Ach, tis 75% kans op vals alarm; 3) Don’t Panic! brand hoort nou eenmaal bij het leven…neuqen, of zo? 4) Aaarghhh…

  17. 21

    @gronk: Je mag het best onderzoeken, maar nogmaals: wat voor nut heeft het om Alphen te gebruiken om nietszeggende theorietjes nieuw leven in te blazen?

    @16: Gödel en Turing hebben hier dus geen ene biet mee te maken.

  18. 22

    @12:

    “Waarom dit niet publiekelijk gepresenteerd mag worden als de waarheid? Omdat het dat niet is.”

    Wie zegt dan dat dit de waarheid is?

    Het is toch slechts een theorie. Ik vind ‘m wel aannemelijk. Ik lees graag ook andere verklaringen. Als ze maar aannemelijk zijn…

    Er zijn weinig zaken zo uitgebreid onderzocht als de inrichting van een supermarkt. Als de diepvriesgroente naast de verse groente ligt, dan kies je toch altijd voor de verse groente? Die ziet er een stuk beter uit. De marge lijkt me echter veel kleiner. De verse groente staat (bij de AH althans) vaak bij de ingang om zo klanten te lokken (vers is goed).

  19. 23

    @16: Gödel en Turing hebben hier dus geen ene biet mee te maken.
    De grootste marge halen ze met groente en fruit
    @gronk, kevin, ik ben een hyperbool kwijt, ergens een gevonden?

  20. 24

    @22: De schrijver, een hoogleraar Sociale Psychologie, schrijft: “Darley en Latané zochten verder uit hoe dat nou komt en hebben vastgesteld dat …” Daar staat niet “en opperden de theorie dat …, maar …”. De beste man beweert dat het gewoon zo is. En zijn conclusie: eh, ja, kan gebeuren, pech gehad, niks aan te doen. Neem een paracetamolletje en kom over twee weken maar weer terug.

    Dit soort onzin legitimeert passiviteit en afschuiven van verantwoordelijkheid, want het is nu eenmaal zo. Dat is het kwalijke.

  21. 25

    “Verantwoordelijkheid nemen” gaat volstrekt voorbij aan de situatie die er aan de hand is.

    Als je nu even uitgaat van de volgende premissen:
    -dat iemand schizofreen is,
    -en het mogelijk kan zijn dat hij zijn medicijnen niet meer slikt,
    -dat hij houdt van games en schieten,

    dan haal ik daar ook nog niet direct de gevolgtrekking uit:
    dan gaat hij dus met een machinegeweer zoveel mensen neer schieten in het dichtsbijzijndste winkelcentrum.

    Ook niet met tien fasen, Gödel en Quines linguistisch relativisme derbij.

    Der zijn wel meer mensen schizofreen en die schieten ook niet direct iedereen dood. Neemt niet weg dat het heel goed kan gebeuren. Maar zien aankomen, sjee. Hier valt echt geen verantwoordelijkheid in te nemen. Afgezien van die wapenvergunningen dan maar dat is meer in het algemeen. Met de concrete situatie van Alphen hoef je / kun je / mag je / moet je geen rekening mee willen houden. Zoiets verzin je niet.

  22. 26

    Rekening houden–> rekening houden Van tevoren dan. Achterafrekening houden lijkt me het minste wat je kan doen.
    Ik bedoel bezwaar te maken tegen het idee dat je hier van tevoren op had kunnen acteren. Met fases, of wat dan ook.

  23. 29

    @24:

    Je hebt niet het hele stuk gelezen.

    De schrijver schrijft ook: “Ik zeg niet dat dit verhaal zonder meer van toepassing is op Tristan van der V., daarvoor weet ik te weinig van deze specifieke situatie”

    Jouw soort onzin legitimeert argwaan in de wetenschap. Dat lijkt mij een gevaarlijke ontwikkeling.