Hoeveel camera’s hangen er in Nederland?

ANALYSE - Cameratoezicht is wijdverbreid in Nederland. Hoeveel camera’s zijn er eigenlijk?

Het lijkt een simpele vraag: hoeveel toezichtcamera’s hangen er in Nederland? Maar het antwoord is verbazingwekkend moeilijk te vinden. Na 450 verzoeken op basis van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) en ongeveer een jaar speuren kunnen we een enigszins betrouwbare schatting geven van het aantal camera’s dat in Nederland hangt. Wie geen zin heeft om onze methode en de mitsen en maren door te lezen, kan naar het einde scrollen: daar geef ik een zeer voorzichtige en een realistische schatting.

In september 2011 plofte een interessant document in de mailbox van Sargasso: een overzicht van 172 ANPR-camera’s (kentekenherkenning) die het korps Amsterdam-Amstelland wilde gebruiken om een digitale slotgracht rond de hoofdstad te leggen. Op de redactie borrelde de simpele vraag op: hoeveel camera’s staan er eigenlijk in Nederland?

Niemand heeft het overzicht. Het openbare cameratoezicht is een zaak van lokale bestuursorganen: gemeenten, politiekorpsen, provincies en valt onder verschillende wettelijke regimes (Gemeentewet en Wet politiegegevens). Het private toezicht is al helemaal versplinterd. Dat ligt immers bij bedrijven en particulieren die geen meldplicht hebben. En deze gegevens vallen ook weer onder een andere wet, de Wet bescherming persoonsgegevens.

Toch hebben we veel gevonden. Laten we eerst eens kijken naar het openbare toezicht. We tellen vooralsnog alleen de camera’s en de locaties die aan ons of aan de politie zijn gerapporteerd door de beheerders zelf.

Publiek toezicht

We hebben onderscheid gemaakt naar type camera. Je hebt ‘gewoon’ cameratoezicht waarbij beelden in een toezichtcentrale al dan niet live worden uitgekeken. Daarnaast komt ‘slim cameratoezicht’ op, waarbij software kentekens, geluiden of afwijkend gedrag herkent. Over kentekenherkenning volgt binnenkort een achtergrondverhaal hier op Sargasso. Een telling vind je hier.

Aanvankelijk vroegen we enkele politiekorpsen en grote gemeenten om de posities van hun camera’s en wat aanvullende informatie (jaar geplaatst, type camera, etc.). Er bleek echter nauwelijks bereidheid om aan ons verzoek mee te werken. Daarom hebben we een team van zo’n twintig vrijwilligers geformeerd en alle gemeenten, politiekorpsen en provincies met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur gedwongen de informatie vrij te geven.

Fotokopietjes

Met het vrijwilligersteam hebben we uit al die documenten, fotokopietjes en losse aantekeningen circa 2700 camera’s gelokaliseerd en in een database gezet. Dit zijn doorgaans de camera’s die in uitgaansgebieden en op bedrijventerreinen hangen. Daarom zijn het er niet zo veel. De meeste gemeenten hebben immers maar een handjevol camera’s op het centrale uitgaansplein. De grote steden nemen het leeuwendeel voor hun rekening. Van Utrecht hebben we geen betrouwbare gegevens gekregen, maar we hebben begrepen dat er inmiddels een rechtszaak loopt van activist Rejo Zenger waarmee de weigerachtige houding van de gemeente wellicht doorbroken kan worden.

Daarnaast worden veel camera’s gebruikt voor ‘verkeersmanagement’. Rijkswaterstaat beheert ongeveer 1700 stuks langs de Nederlandse snelwegen. Daarnaast is de Nationale Databank Wegverkeersgegevens (NDW) verantwoordelijk voor zo’n 1000 ANPR-camera’s die verkeersdrukte meten in een aantal steden en provinciale wegen in de Randstad en Noord-Brabant. Die camera’s scannen kentekens om de gemiddelde reistijd tussen bijvoorbeeld de A10 in Amsterdam en het centrum te kunnen berekenen.

Een belangrijke trend is dat publieke camera’s op steeds minder locaties worden uitgekeken: de tijd dat een bromsnor in een hokje zat om de camera’s in zijn kleine gemeente uit te kijken is voorbij.  De meeste beelden worden gebundeld in regionale centra, vaak in meldkamers van de hulpdiensten.  Nederland telt daar 22 van. Soms worden complete stadsregio’s en provincies bestreken. Eindhoven, Rotterdam, Nijmegen, Alkmaar en Utrecht kennen bijvoorbeeld Regionale Toezicht Ruimtes waar ook camerabeelden van buiten die steden binnenkomen.

Topje van de ijsberg

Tot zover de harde data met exacte locaties van individuele camera’s. Deze vormen echter nog maar het topje van de ijsberg.

Bedrijven en wat meer vermogende individuen hebben vaak ook cameratoezicht om hun bezit te beschermen. Uit interne politiecijfers blijkt dat ongeveer 450.000 bedrijven zijn aangesloten bij een particuliere alarm centrale (PAC), waarvan er ongeveer 25 zijn in Nederland. Veertig procent van de gesurveilleerde bedrijven heeft cameratoezicht: dat zijn dus 180.000 locaties (vaak zullen er meerdere camera’s op een locatie hangen).

Er zijn ook nog 150 toezichtcentrales waar camera’s worden uitgekeken en 21 geld- en waardedepots waar een zeer groot aantal camera’s worden uitgekeken. Ik heb geen betrouwbare cijfers kunnen vinden over het aantal aangesloten objecten, maar het moeten er tienduizenden zijn. We tellen deze camera’s niet mee in ons voorzichtige scenario.

Openbaar vervoer

OV-bedrijven maken eveneens gebruik van grootschalig cameratoezicht. Een zoek- en belronde van de grootste bedrijven levert op:

Schiphol: 1400 camera’s
NS: 4200 camera’s (3500 op stations, 700 in treinen).
Arriva: Op 1113 objecten hangen camera’s (100 treinen, 1000 bussen en 13 boten)
GVB Amsterdam: 2628 camera’s (780 metro(stations), 1019 op de trams, 775 op de bussen, 54 op de veren).
RET: 6000 camera’s
Connexxion: 1900
Veolia: 1800 camera’s

De tussenstand

We kunnen zo langzaamaan een tussenstand opmaken. Het aantal locaties waar verifieerbaar een camera hangt is 204.441. Op de kaart hieronder is te zien waar een de camera’s die onder publiek beheer vallen zich bevinden. Zoom vooral in en uit. Klik hier voor een grote versie.

Veel meer camera’s

Maar dit getal is natuurlijk veel te klein. Neem de 140.000 locaties met cameratoezicht die in een PAC worden gevolgd. Daar zitten grote winkels tussen, supermarkten, grote kantoren, bedrijventerreinen. Een beetje supermarkt heeft zo al vijf camera’s, een grote supermarkt nog veel meer. Babywinkel Prenatal zit bij een PAC, heeft zo’n tachtig vestigingen en zal zeker meer dan één camera per vestiging hebben hangen.

Daarnaast is een aantal grootverbruikers niet in het overzicht meegenomen. De raffinaderijen nabij Rotterdam. Een flink aantal tankstations waar soms wel meer dan twintig camera’s hangen. De energiecentrales. De infrastructuur van Defensie. De grote industriecomplexen, zoals DSM, Hoogovens en AkzoNobel. De kleine vervoersmaatschappijen. Een flink deel van de overheidsgebouwen (die onder de Wet bescherming persoonsgegevens vallen, omdat het geen openbaar toezicht is en dus buiten het bereik van ons Wob-verzoek vielen). Scholen. Kleine kantoren en bedrijven die niet bij een toezichtcentrale of PAC zijn aangesloten. In ons bedrijfsverzamelgebouw hebben we bijvoorbeeld ook een paar camera’s staan die nergens zijn geregistreerd. Vele duizenden privé-personen die in of rond hun huis een camera hebben gemonteerd.

Als ik mij mag wagen aan een educated guess dan zeg ik dat we tegen een miljoen camera’s aanzitten in Nederland en wellicht zijn we daar al overheen.

Tips, commentaar en verdere hulp zijn meer dan welkom.

Aan dit artikel hebben achter de schermen veel mensen meegewerkt. Bij deze gaat onze dank uit naar in ieder geval: Jan, Rejo, Martijn, Rogier, Carolien, Eelco, Kees, Thijs, David, Rob, Maikel, Hajo, Chester, Pieter, Rutger, Xander, Mark, Petra, Joost, Heinze, Sander, Flip, Remko, Aafke en Koen. Mocht ik iemand vergeten zijn, bij voorbaat excuus en laat het even weten, dan plaats ik je erbij.

  1. 1

    “Het private toezicht is al helemaal versplinterd. Dat ligt immers bij bedrijven en particulieren die geen meldplicht hebben.”

    Geldt dat ook als private camera’s op de openbare weg/ruimte gericht staan?

    Eigenlijk zou je een manier moeten zien te bedenken waarop je crowdsourcend (vooral de “privé” camera’s) kan toevoegen. Ik zag zelf op het kaartje bv. al niet de camera’s die er wel degelijk rond de Universiteit Maastricht en het Ziekenhuis (“Medisch Universitair Centrum”) Maastricht staan. Daarbij zou je dan vooral moeten bedenken hoe verificatie voor zo’n systeem kunt inbouwen.

  2. 2

    Hoi,

    Prive camera’s mogen niet zomaar op de openbare weg zijn gericht. Volgens mij heb je daar toestemming voor nodig.

    Probleem is ook dat veel ruimten hybride zijn. Is een winkelcentrum openbaar of privaat?

    Ik denk ook niet dat het CBP hier echt veel op controleert.

    Er wordt bij de politie wel nagedacht over een meldplicht. Wie camera’s heeft, moet die melden bij de politie, zodat zij een beeld hebben van wat er allemaal hangt. Daarnaast loopt een groot programma voor de integratie van publiek en privaat toezicht. Ik heb daar net een stapel documenten over binnen en zal daar binnenkort over berichten.

  3. 3

    @Dimitri “Daarnaast loopt een groot programma voor de integratie van publiek en privaat toezicht.”

    Dat schept natuurlijk legio mogelijkheden, zeker als dit wordt gedeeld met het grote publiek. Als een bekende alcoholist de Prenatal binnenloopt, kunnen we hun camera’s ook gebruiken om hem te volgen. Als het concert van de Toppers is afgelopen, kunnen we de vechtpartijtjes in de McDonald’s naast de ArenA live in de gaten houden.

  4. 6

    Het zijn er meer. Ik heb me er toevallig vanochtend nog over verbaasd toen ik over de A12 reed. Bol-camera’s in het midden en om de paar honderd meter aan de rechterzijde staan er palen met 2 á 3 camera’s.

  5. 10

    @8: De slashes van de URL staan de verkeerde kant op:
    http:\\sargasso.nl\media\reportacamembed\embed.html

    Het kan zijn dat browsers er over struikelen omdat backslashes wordt gebruikt om “vreemde” karakters te “escapen”.

  6. 12

    Okee, aangepast, hopelijk nu wel goed.

    Qua aantal camera’s. Tja, dit is een momentopname. De meeste posities hebben we vorig jaar opgevraagd. Veel gemeenten hadden overigens zelf geen idee hoeveel camera’s ze hebben. Inmiddels zijn er weer flink wat bijgekomen. Ik las in een politiestuk dat het aantal camera’s jaarlijks met 15 procent groeit. Dat is een boel.

  7. 14

    Beste Dimitri:

    Wat een geweldige aanzet is deze site! Al veel verder dan ik had durven dromen! Mijn complimenten. Jullie vervullen op deze wijze een droom die ik ook had (zie mijn site -www.mauralto.nl- onder projecten en dan de introductie: ik noemde het project CamSpot: naam mag je zo gebruiken als je wilt, ook eventueel voor je site; hij bekt ook goed internationaal en als dit initiatief succes heeft en over de grens gaat…..).

    2 doelen zou ik willen voorstellen om met z’n allen te bereiken:

    1- Een (verplicht) openbaar register voor alle camera’s van vaste inrichtingen, te beginnen met alle overheden en later uit te breiden naar de private omgeving voorzover publieke observaties gedaan worden (dit staat allemaal niet in beton wat mij betreft dus vul gerust aan, schrap en denk mee). Waarbij dit register aangeeft merk, type, locatie, primaire doel, bijvangsten, wie de eigenaar is, wie de beheerder, wie bevoegd is de camera te bedienen en de beelden te bekijken, of de beelden worden opgeslagen en voor hoe lang en met welk eventueel afwijkend doel e.d.

    2- De introductie van een wapenvergunning voor iedere individuele camera van het register. De ratio hierachter is dat camera’s in de handen van betrouwbare en integere overheidsinstanties nog wel te pruimen zijn -wellicht- maar zodra de overheid niet meer te vertrouwen is of als er een ronduit dictatoriaal regime aantreedt (en ook dat kennen we uit ervaring in NL) zijn camera’s plotseling geweldige wapens geworden. Als we nu allemaal van tevoren op de hoogte zijn waar die dingen dan hangen en met welk doel, zijn we beter in staat die dan tot wapens omgevormde objecten te isoleren, bestrijden, te ontmantelen of anderszins te ontregelen. Vergelijk de poging tot vernietiging van het bevolkingsregister in den Haag door de geallieerden in de WO II om het de Duitsers niet makkelijker te maken dan nodig!

    Nog een vraag/verzoek: zou je in je tekst bij de verschillende soorten camera’s die je noemt, een foto’tje kunnen plakken? Ik denk dat ik weet welke camera’s b.v. de kenteken registratie bijhouden (volgens mij in een anti-terroristen-drive en niet zo zeer in een anti-automobilisten-drive) maar zou dat graag willen kunnen checken.

    Tenslotte: zullen we eens naar het College Bescherming Persoonsgegevens toegaan met een delegatie en een dialoog aangaan over de camera’s and all that jazz…?

    Geweldig initiatief! maurits de brauw

  8. 15

    Chapeau voor het werk. Het onderwerp interesseert me persoonlijk geen ene hol, maar dit is wel het soort journalistiek waarmee Sargasso zich kan en moet onderscheiden.

  9. 16

    De Volkskrant roept via een ANP-bericht dat het onderzoek mede is uitgevoerd door het ANP. Dat blijkt uit een onderzoek van de nieuwswebsite Sargasso.nl en het ANP. Klopt dat? Ik zie dat hier op Sargasso niet terug.

  10. 17

    Ik zag het nieuwsbericht op Nu.nl en werd een beetje moedeloos van de reacties daarop. Wel erg veel ‘als je niets te verbergen hebt’ mantra’s.

  11. 18

    Leuk initiatief! :) Bieden jullie ook een iPhone of Android APP aan, zodat iedereen mee kan helpen met camera’s spotten? Dan heb je zo heul veul GPS posities en fotojes om het type te bepalen…

  12. 19

    Helaas bestaat er nog geen technische oplossing voor de Heiligverklaring van Bezit en de Menselijke Controlezucht

    Heel geleidelijk zijn we afgedaald tot een niveau waarbij via het ‘ik-heb-niets-te-verbergen-syndroom’ een allesomvattende registratie van ons handelen over ons uitgespreid is.

  13. 22

    Volgens mij mogen camera’s alléén gebruikt worden ( in openbaar ) mits het duidelijk aangegeven staat. En de enige plek waar ze helemaal niet mogen is het toilet. Daarom vind ik het vreemd dat het zo moeilijk schijnt te zijn, een complete lijst.
    Volgens mij hebben de meeste mensen geen idee hoe erg onze privacy met de dag meer afbrokkelt, als je ziet welke reacties. Grootste dooddoener; ik heb niets te verbergen. Beweer je dat straks nog als ze bij je in huis hangen? En dan niet zeggen; zover komt het niet. Want er komen zoveel regels en verbod op alles, hoe denk je dat te controleren?
    Ik geloof er helemaal niets van dat cameratoezicht uitsluitend bedoelt is voor misdaad.

  14. 25

    @18. Lijkt me inderdaad een goed idee. Sowieso willen we graag dat anderen met onze data aan de slag gaan. Dat had ik nog wel even kunnen benadrukken. Het zijn open data wat ons betreft. Een app is mooi, maar we hebben geen geld om er eentje te laten ontwikkelen. Het initiatief zal van iemand anders moeten komen. Wij zullen het ondersteunen waar we kunnen. Inmiddels wachten ook weer andere grote onderzoeken. Verwacht de komende tijd in ieder geval veel over de lobby in Nederland en over de farmaceutische industrie. Daar hebben we mooie data over.