Het toeslagenschandaal wordt steeds schandaliger. Onlangs heeft Trouw onthuld dat ambtenaren van de Dienst Toeslagen weigerden toeslagenouders uit te leggen waarom zij van fraude verdacht werden, informatie waar zij volgens de wet recht op hebben. In het door Trouw op grond van de WOO achterhaalde memo staat dat de Dienst géén documenten verschaft die onderbouwen waarom ouders het stempel ‘Opzet / Grove Schuld’ kregen. De reden hiervoor is ‘een interne werkafspraak’. De Dienst neemt voor lief dat deze werkafspraak in strijd is met de wet. De afspraak is aan het begin van de toeslagenaffaire gemaakt en was vorig jaar september nog steeds van kracht met als gevolg dat de hersteloperatie nog steeds niet goed uitgevoerd kon worden. Want 'zonder volledige informatie kan een advocaat gedupeerde ouders niet goed bijstaan. Bovendien kan een rechter dan niet goed beoordelen in hoeverre de overheid ouders onrechtmatig heeft behandeld,' zegt advocaat Khadija Bozia.
Het is niet het eerste geval van geheimhouding in de Toeslagenaffaire. Het meest bekend is het memo van toenmalig ambtenaar, nu staatssecretaris Sandra Palmen uit 2017. Zij schreef toen al dat dat de Belastingdienst "laakbaar" had gehandeld bij de stopzetting van kinderopvangtoeslag en dat ouders gecompenseerd moesten worden voor het handelen van de dienst. Er werd niets mee gedaan. Pas kort voor de verhoren van de parlementaire ondervragingscommissie, in oktober 2020, werd het memo openbaar, na vragen van het Kamerlid Pieter Omtzigt. Nu moet Palmen zich in haar nieuwe functie verantwoorden over het recent opgedoken memo. Volgens haar gaat het om ‘een discussiestuk’ dat nooit ter besluitvorming aan haar is voorgelegd. Er zou een verbeterde versie zijn van de werkwijze, maar die werd kennelijk ook vorig najaar nog altijd niet goed toegepast.
De wanorde bij de Belastingdienst is compleet. Overigens niet alleen ten koste van de toeslagenouders. Het kan ook ten koste van de schatkist. Vorig jaar kwam uit de doofpot van het ministerie van Financiën (foto) het bericht dat mogelijk duizenden mensen ten onrechte als gedupeerde in het Toeslagenschandaal zijn aangemerkt en financieel gecompenseerd. Een intern rapport hierover is door het ministerie maandenlang geheim gehouden. Het zou om „heel veel ouders” gaan wier aanvraag met de juiste informatie waarschijnlijk anders was beoordeeld. Het ministerie had wel degelijk bewijs kunnen leveren over verstuurde rappelbrieven, die betrokkenen naar eigen zeggen niet zouden hebben ontvangen. Ze hoeven het ten onrechte verstrekte compensatiegeld niet terug te betalen.
Dat de administratie van de Belastingdienst niet op orde blijkt te zijn is één ding. Dat het ministerie daarover nog steeds niet transparant is lijkt me een zonde die zwaarder telt. Het suggereert dat de politiek beleden openheid en de noodzakelijke cultuuromslag in het ambtelijk apparaat nog steeds ver weg zijn.
Rutte III struikelde indertijd over het schandaal. Juist ook vanwege het achterhouden van informatie. Wat hebben Jetten, Bontebal en Yesilgöz hiervan geleerd?
Regeerakkoord
In het regeerakkoord van de minderheidscoalitie D66/VVD/CDA komt het woord openbaarheid niet voor. Wel staat er dat de regering in navolging van Estland alle overheidsdiensten online toegankelijk wil maken. Nog afgezien van dit bewijs van achterlijkheid (in Estland dateert de digitale overheid van vlak na de eeuwwisseling) zegt dit nog niets over transparantie van het bestuur. Onder het kopje 'Een betrouwbare en menselijke overheid' staat de invoering van een lobbyregister aangekondigd, maar ook dat is te zien als een hoogst urgente 'inhaalslag' voor een open overheid. Er staat als voorbehoud bij dat het register 'praktisch en werkbaar moet zijn voor zowel overheid als belangenbehartigers'. Nog meer vage praat: de Wet Open Overheid moet beter toepasbaar gemaakt worden op basis van de evaluatie (verwacht in 2026). 'In de tussentijd werken we aan de uitvoerbaarheid, onder andere door de informatiehuishouding beter op orde te krijgen en beter gebruik te maken van kunstmatige intelligentie.' Over gebreken in de informatiehuishouding en kaasstolpgedrag dat ten koste gaat van de veiligheid schrijft Sargasso al zo'n twintig jaar.
Verwacht dus niet te veel van dit kabinet als het gaat om de informatiehuishouding en openbaarheid van bestuur.
Over het toeslagenschandaal staat in het regeerakkoord: 'herstel van de financiële en emotionele schade is nodig en urgent. De lessen uit de parlementaire enquête en ondervraging verdienen daarom opvolging.' Dat ligt dan op het bordje van de herbenoemde (tijdelijke?) staatssecretaris Palmen (partijloos). In het vorige kabinet is zij daar nog niet veel mee opgeschoten. Het eindrapport van de enquetecommissie is inmiddels twee jaar oud. De nieuwe regering kondigt nu een ingrijpende herziening aan van het belasting- en toeslagenstelsel. 'Nodig en urgent' is vooral een verantwoordelijke, rechtvaardige en controleerbare belastingdienst. Het valt te betwijfelen of het nieuwe kabinet dit voor elkaar kan krijgen.
[overgenomen van Free Flow of Information]
