De Nieuwe Beurskoers (DNBK) is een oecumenische vereniging van christelijke beleggers die een benchmarkonderzoek heeft gedaan naar de rol die Nederlandse beursgenoteerde bedrijven kunnen spelen bij het terugdringen van moderne slavernij wereldwijd. Uit het onderzoek blijkt dat acht van de tien onderzochte bedrijven al mogelijkheden hebben om actief misstanden op te sporen, maar ze doen dat slechts in beperkte mate. Zes bedrijven voldoen aan de basisverwachtingen en twee bedrijven presteren bovengemiddeld. Maar wanneer het gaat om het daadwerkelijk aanpakken van misstanden, benutten bedrijven gemiddeld slechts 15% van de beschikbare mogelijkheden.
In het voorwoord bij het rapport verwijst Mgr. De Korte, bisschop van Den Bosch, naar de bekende pauselijke encycliek Rerum Novarum waarin de kerk eind negentiende eeuw de erbarmelijke arbeidsomstandigheden onder het kapitalisme aankaartte. De Korte, meer dan een eeuw later: “Het lijkt alsof het systeem dat wij hebben opgebouwd niet kan bestaan zonder uitbuiting. Bedrijven en investeerders schuwen winst op korte termijn allerminst, vaak ten koste van arbeiders en Gods schepping.” Het rapport laat zien dat het anders kan, maar het gebeurt dus niet. Er is gebruik gemaakt van een Britse methode voor dit soort onderzoek, ‘Find It, Fix It, Prevent It’. Alleen Ahold Delhaize en JDE Peet’s (met Douwe Egberts) halen meer dan de helft van de punten die onderzocht werden. DNBK adviseert de bedrijven onder meer actief onderzoek te doen, te zorgen voor ‘passend herstel’ bij aangetroffen gevallen van slavernij en interne preventiemechanismen te versterken.
Moderne slavernij kent geen eenduidige definitie, maar waar internationale organisaties het over eens zijn, is dat er in ieder geval sprake moet zijn van dwang en van uitbuiting – in welke vorm dan ook. Zodra een mens een ander mens behandelt als zijn of haar bezit, en het slachtoffer niet aan die situatie kan ontsnappen, is er sprake is van moderne slavernij. In vergelijking met de oude slavernij is er meestal sprake van een illegale situatie. En dat is des te moeilijker te onderzoeken en te bestrijden omdat het niet meer in het volle daglicht plaatsvindt en de slachtoffers zelf niet bij machte zijn een einde te maken aan de misdaad. De World Slavery Index schatte het aantal slaven enkele jaren geleden op 50 miljoen wereldwijd. Grote landen als India en China tellen de meeste werkers in slavernij. De World Population Review laat zien waar in 2026 nog steeds slavernij voorkomt. Afgezet tegen het inwoneraantal voert Noord-Korea de lijst aan. Maar ook Eritrea en Saoedi-Arabië scoren hoog. Volgens een historisch overzicht van Our World in Data is de afschaffing van de slavernij vooral na de dekolonisatiegolf in de vorige eeuw snel gegaan. Negen landen hebben nog steeds grootschalige gedwongen arbeid die door de staat in stand wordt gehouden. Denk aan werkkampen, verplichte arbeid van burgers voor de staat en dwangarbeid van gevangenen.
Rijke landen hebben dan wel geen werkkampen, maar ze kunnen wel verantwoordelijk worden gehouden voor de stijging van de slavernij in de productieketens van veel wat hier geconsumeerd wordt. Een EU-wet zou de zakenwereld moeten verplichten om preventief de hele bedrijfsvoering te herbekijken en meer inspecties te doen bij al hun verre toeleveranciers. Ze zouden daarbij meerdere wanpraktijken moeten aanpakken: milieumisdrijven, allerlei mensenrechtenschendingen én uitbuiting. Deze ‘antiwegkijkwet’, geheel in de geest van het initiatief van De Nieuwe Beurskoers, is op aandrang van het bedrijfsleven vorig jaar stevig afgezwakt. Met dank aan de christelijke partijen, waaronder het CDA van toenmalig Europarlementariër en huidig minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen. Er is nog wel een beperktere richtlijn tegen dwangarbeid in ‘risicogebieden‘. Die kijkt niet naar alle misbruiken, alleen naar situaties waarin mensen zonder loon of instemming aan de slag moeten. Het gaat niet om een algemene verplichting om preventief te werken, maar meer om een correctiemechanisme achteraf.
Naast de slavenarbeid elders ten dienste van westerse consumenten stijgt ook de dwangarbeid hier. In het Verenigd Koninkrijk berichtte de BBC enkele jaren geleden al over ‘een meedogenloze en schijnbaar onontkoombare cyclus van uitbuiting en misbruik. Voor geld, voor seks, voor huishoudelijk werk. Voor klusjes die grenzen aan criminaliteit, totdat ze uitgroeien tot voltijdse, zij het onofficiële en slecht betaalde, banen.’ Nieuwe cijfers van het Ministerie van Binnenlandse Zaken tonen aan dat meldingen van dergelijke uitbuiting in Londen in 2025 met bijna 10% zijn gestegen ten opzichte van 2024. In vijf jaar is het aantal slachtoffers van moderne slavernij meer dan verdubbeld. De geschiedenis van een van de slachtoffers die de BBC beschrijft eindigt bij de charitas van het Leger des Heils. We zijn weer terug in de 19e eeuw. In Rome kan Rerum Novarum wel weer opnieuw worden uitgegeven. En het nieuwe Slavernijmuseum in Amsterdam mag wel een apart kamertje reserveren voor de 21e eeuw.