Niet-verlengen is de beste exitstrategie

Met enige regelmaat biedt Sargasso ruimte voor gastredacteuren. Vandaag een stuk van Ingo Piepers. Ingo Piepers heeft de nodige ervaring opgedaan met de Nederlandse Krijgsmacht. Vorig jaar verscheen hier een kort stuk naar aanleiding van de publicatie van zijn onderzoek naar de onvermijdelijkheid van oorlog.
— Update: Ingo is inmiddels associated blogger. Daarom staat dit stuk nu onder zijn eigen naam —

Het kabinet zal op korte termijn besluiten over verlenging van de Nederlandse Uruzgan-missie in Afghanistan. De contouren van het kabinetbesluit zijn duidelijk: verlenging in de rol van lead nation, met ongetwijfeld een aantal verschrikkelijk harde voorwaarden. Voorwaarden die vooral als wishful thinking zullen uitpakken. Verlenging zal echter niets opleveren, is gebaseerd op een aantal (naïeve) veronderstellingen en is een potentieel strategische blunder.
Nederland had – luid en duidelijk – afgesproken twee jaar te zullen participeren aan deze ISAF-missie. Door gewijzigde omstandigheden (ook een naïeve inschattingsfout, of was het gewoon marketing, en ben ikzelf naïef ) is de oorspronkelijke opbouwmissie in rook opgegaan. Het is een vechtmissie, waarbij de NAVO in belangrijke mate is verworden tot een angel in dit steeds verder escalerende conflict. De NAVO past namelijk een conventionele aanpak toe – met grote nadruk op vuurkracht – terwijl een counter insurgency strategie noodzakelijk is. De aanpak moet niet gericht zijn op vernietiging van de vijand, maar op de loyaliteit van de bevolking. Dit is geen hogere krijgskunde, maar de NAVO-strijdkrachten blijken niet in staat de vicieuze cirkel die ze zelf en met behulp van de Amerikanen hebben gecreëerd te doorbreken. Alleen de Talibaan blijkt tot op heden een effectieve olievlekstrategie te kunnen uitvoeren: de gebieden die de Talibaan controleren zijn toegenomen en de papaverproductie heeft dit jaar een recordhoogte bereikt. Dit is niet de opbouw die we voor ogen hadden.

Blijven, met als argumentatie dat Nederland de internationale rechtsorde en mensenrechten geacht wordt te bevorderen (grondwettelijk vastgelegd), is in deze context geen argument, maar vooral emotionele chantage. Dit soort argumenten zijn dooddoeners, die tegenstanders van verlenging diskwalificeert als onmenselijk. Nederland heeft straks twee jaar deelgenomen aan deze veeleisende missie en aan haar internationale verplichtingen – in ieder geval in Afghanistan – voldaan. De genoemde grondwettelijke taken kunnen elders – zoals in Afrika – beter en sneller worden gerealiseerd.
Wat mij ook blijft verbazen is dat het kabinet wederom – net zoals ten tijde van de ‘eerste ronde’ – zo makkelijk over het gegeven stapt dat de oorlog in Afghanistan ‘gekoppeld’ is aan de Amerikaanse war on terror, waarbij op grote schaal mensenrechten worden geschonden. Ik doel hierbij onder andere op de gevangenen op Guantanamo Bay, waar nog steeds honderden mensen gevangen zitten, zonder een enkele vorm van proces. Dit klinkt als ‘oude koeien uit de sloot halen’, maar we mogen dit niet vergeten. Bij de verlengingsdiscussie had deze kwestie weer actueel kunnen worden gemaakt.
Over bevordering van mensenrechten gesproken.
Na vier jaar deelname wordt Nederland voor hetzelfde dilemma geplaatst: weer verlengen, of weer bedreigd worden door de secretaris-generaal van de NAVO, dat we het bondgenootschap aan het opblazen zijn. Een soort zelfmoordaanslag op Jaap en zijn organisatie. Het is een fundamenteel foute strategie van het NAVO-bondgenootschap geweest om het voortbestaan van deze organisatie met zoveel woorden te koppelen aan het succes van de missie in Afghanistan. Dat is chantage, management by fear en belemmerd een eerlijke en open discussie, niet alleen over de verrichtingen van de NAVO in Afghanistan, maar ook over de ontbrekende bestaansgrond van dit bondgenootschap. Ik voorspel: als Nederland niet verlengt, stapt een ander land in.
Zoals gezegd is verlengen naar alle waarschijnlijkheid ook een strategische blunder. Ik ben geen doemdenker, maar ben wel tot de conclusie gekomen dat de conflicten in het Midden-Oosten zich op korte termijn kunnen ontwikkelen tot een grootschalig conflict. Deze regio is zogezegd ‘kritisch georganiseerd’ (een begrip uit de complexiteitswetenschappen), waarbij een relatief klein incident kan resulteren in een kettingreactie. Denk daarbij aan conflicten en spanningsbronnen in: Afghanistan, Irak, de Koerdische kwestie, Israël en de Palestijnen, Al Qaeda, spanningen tussen Sjiieten en Soennieten, de nucleaire ambities van Iran, oliebelangen van het Westen, China en India, Pakistan, Kashmir, etc. etc. Kort voor de Eerste Wereldoorlog bevond Europa zich ook in een dergelijke kritische conditie.
Een schot was uiteindelijk genoeg om een vernietigend en zichzelf versterkend proces op gang te brengen.
Aan zo’n kritische toestand liggen in ieder geval twee oorzaken ten grondslag. Simpelgezegd: een aantal fundamentele ‘meningsverschillen’ en bijbehorende frustraties, en het onvermogen van ons anarchistische internationale systeem zich geweldloos te reorganiseren. De Amerikaanse wereldorde is failliet (Amerika trouwens ook), hetgeen onder andere blijkt uit het onvermogen van de Verenigde Naties om de belangen van haar leden te waarborgen. De VN zijn een relikwie van de Tweede Wereldoorlog geworden, helaas. Als de spanningen in het MO nu zonder conflict kunnen worden opgelost, dan zou dat een trendbreuk zijn met de dynamiek en ontwikkeling van het internationale systeem, de afgelopen vijfhonderd jaar. Dit is nou typisch zo’n geval, dat je geen gelijk wil hebben.
De strategische blunder waar ik nu op doel kan het beste worden uitgelegd aan de hand van het spel Risk. Soms is een offensieve strategie de beste aanpak, soms kun je het beste participeren in een aanval of verdediging van een ander, en soms – en dat is wat mij betreft nu aan de orde – kun je het beste een beurt overslaan. En dat vanuit de gedachte – visie klinkt beter – dat we onze krachten beter kunnen sparen, omdat die op (korte) termijn – effectiever kunnen worden ingezet. Ter bevordering van een vernieuwde internationale rechtsorde en mensenrechten.

  1. 1

    Dat de wettige Afghaanse regering heeft gevraagd of Nederland willen blijven en dat diezelfde regering heeft geprobeerd vredesonderhandelingen te openen met de Taliban, maar dat dat is afgeketst op onwil bij die Taliban, schijnt helemaal niet mee te spelen in de discussie. Voor mij zijn dat nou net de twee redenen waarom Nederland voorlopig wel moet blijven.

  2. 2

    @1 True, maar ik vind het “bigger picture” argument van Ingo Piepers ook wel valide.

    Het wordt tijd om onze handen af te trekken van de war on terror.

  3. 3

    Als we iets aan afganistan zouden willen doen (met nadruk op ‘zouden willen’), dan hoeven we geen soldaatjes daarheen te sturen.

    Het simpelste zou zijn om opium te verstrekken aan verslaafden, op europese schaal.

    Zal je zien: hele oorlog met de talibaan gaat uit als een nachtkaars.

    Ra, ra, hoe kan dat?

  4. 4

    ISAF weg, Taliban terug in Kaboel.
    Wederom bloedvergieten bij de machtsgreep en daarna een nietsontziend fundamentalistisch regime zoals we dat kennen van voor de Amerikaanse inval. Wekelijks aangrijpende beelden en berichten over openbare terechtstellingen, vernietiging van cultuurgoed en een permanente onderdrukking van vrouwen. Ondertussen wordt het land weer een safe haven voor internationale terroristen met als kers op de taart: Osama bin Laden die op een plein in Kaboel de wereld toespreekt.

    Maar we doen niks, want de War on Terror is immers een leugen. Indien de Amerikanen zich nog niet hebben terugetrokken uit het Midden-Oosten zullen er weer aanslagen volgen. Maar deze keer reageert het Westen niet. We leunen geduldig achterover en hopen op tribale opstand tegen de Talibaan. Ik verwacht dat we daar dan nog minsten 20 jaar op kunnen wachten. Maar goed, wel met een schoon geweten en dat is ook wat waard!

  5. 5

    Bedoel je nou dat Afganistan even erg gaat worden als Chad?

    Dan moeten we onmiddelijk soldaten naar Chad sturen.

    Valt er verder nog iets te poldermodelleren hier?

  6. 9

    Sorry, sorry, sorry: Weer vergist, Somalie natuurlijk. Dat zijn ook fundamentalisten en Ethiopie (De Helden!) probeert daar de vrede te herstellen.

    Lang leve Ethiopie!

  7. 11

    Richard, de relatie Taliban- Al Qaida en 911 was overtuigend genoeg om een inval te rechtvaardigen (alhoewel dit hier door sommigen hardgrondig wordt bestreden, deze relatie stond al in artikelen en boeken beschreven ver voor 11 september 2001). Het was een uitgelezen kans geweets om de moslimwereld te betrekken in de strijd tegen Al-Qaida, de maanden na 911 heersde er namelijk nog redelijke mondiale consensus over het afkeuren van Taliban en Al Qaida.

    En wat betreft al die ander landen waar staatsterreur wordt toegepast op burgers, die verdienen onze aandacht. Militair ingrijpen is niet altijd de oplossing maar zal zeker niet moetn worden uitgesloten, met een brede inetrnational coalitie kan deze namelijk werken. Dit is echter fout gegaan in Afghanistan toen de VS verzuimde écht te investeren in het land omdat ze alweer doormarcheerde naar Irak.

  8. 12

    Saoedi-Arabie bedoel je zeker? Of was het Jemen? Of toch Sri Lanka? Nee, Colombia dan? Congo misschien? Zimbabwe? Niet Noord-Korea? Westelijke Sahara dan maar?

  9. 13

    @Carlos. OK, maar dan laten we ons dus gijzelen door de Taliban én de Amerikanen die alles aan elkaar ge-axis-of-evil-d hebben. Ook best. Hoe lang wilde je er nog blijven? En je gaat voorbij aan de vraag: heeft het zin?

  10. 14

    Hoezo “Voorwaarden die vooral als wishful thinking zullen uitpakken.”

    Bedoelt je nu dat Nederland die “verschrikkelijk harde voorwaarden” weliswaar wenst, maar dat de afloop van het besluitvormingsproces zal inhouden dat er helemaal niets van het gestelde eisenpakket terecht komt? Met andere woorden: dat het kabinet evengoed meteen kan verlengen?

  11. 15

    Bismarck je weet best dat meerdere kapers hun gevechtstrainingen in Afghanistan kregen.

    Dit is een beetje een flauw spelletje dat nou niet bepaald bijdraagt aan het vinden van een oplossing (ja ik weet dat jou oplossing is volledig meegaan met Osama bin Laden en Amerikaanse troepen weghalen uit het Heilige Schiereiland).

  12. 16

    @Carlos:

    Wat is de huidige prognose? Ik hoor toch geregeld getallen van 20 jaar ISAF interventie met alle bijbehorende collateral damage en uitputting van de betrokken legers.

  13. 17

    @1: Zat je bij de onderhandelingen, dat je zo goed op de hoogte bent? Verder vind ik door gastland gevraagd worden geen voor-argument (maar alleen een minimale eis).

    @4: Ingo geeft aan dat het vertrek van Nederland niet exit ISAF betekent. Overigens is het verdere verhaal ook puur speculatie.

    Wat ik me afvraag is waarom kunnen de Afghanen, met wapenleveranties en militaire training (want die krijgen ze doorlopend), niet zelf de Taliban aan? Als je de oorzaak daarvan niet wegneemt (even vooropgesteld dat het een feit is), sta je namelijk voor de keuze van eeuwig daar blijven of de taliban de baas (dat lijken me beiden ongewenste situaties). Richt je eens wat meer daarop!

  14. 18

    @15: mijn #12 was @10. Om maar even aan te geven dat je wel enkele tientallen landen hebt waar het heel boehoe is, maar waar we niet besluiten in te grijpen (laat staan er ettelijke jaren te blijven camperen), daarmee aangevend dat juist hier dat wel doen een tikkeltje willekeurig is. Ik ben er van overtuigd dat ons leger op minstens 1 andere plek veel effectiever ingezet kan worden om het er voor de plaatselijke bevolking prettiger op te maken.

  15. 20

    De deal tussen de VS en Saoedie-Arabie is al heel oud: wij geven jullie als klein volkje heel veel bescherming. En als je dat niet meer wil, tuurlijk, dan vertrekken we toch ?

    SA heeft geen enkele keuze hier. Want zonder leger van betekenis krijgen ze van iedereen klop. Dan zal de VS ze best weer willen redden, en komt er een nieuw regime.

  16. 21

    Raar dat de toename van de taliban en die van de opiumproductie als één beweging worden genoemd, de taliban is de enige regering ooit die een rem heeft kunnen zetten op de opiumproductie in afghanistan.

  17. 22

    @Carlos:
    Je vergeet 3 zaken:
    1. De amerikanen hebben de taliban zelf geholpen en ook OBL. Toen tegen de russen.
    2. het probleem in A is veel complexer dan fundi-talibani. A. is conglomeraat van stammen die voornamelijk vechten om de macht over de productie en distributie van papavers.
    3. De taliban was snel verjaagd toen er geld werd geboden aan diverse heren met machtige baarden en dito schietgeweren.

    Nu raak je wel een snaar met je opmerkingen over enge regimes en vernietiging van cultuurgoed maar de vraag blijft: is wat we nu doen wel effectief en zijn de menen die het doen (USA) wel de juiste personen (in moreel opzicht dan)?

  18. 23

    Een onmogelijke keuze: ofwel de Afghaanse bevolking als een baksteen laten vallen en de Taliban en hun vriendjes vrij spel geven, ofwel als een keurig afgericht hondje achter de VS aan lopen en daarmee meewerken aan een aanpak die zich, voorzichtig uitgedrukt, niet echt bewezen heeft en waarvan de afloop nogal onduidelijk is. Ik weet het echt niet.
    Een alternatief zou zijn: voorwaarden stellen, als we blijven. Echte, harde voorwaarden. En dat niet alleen; Nederland zou ook zo veel mogelijk steun moeten zien te krijgen voor die voorwaarden bij andere landen. Helaas zie ik dat nog niet gebeuren zolang Balkenende en Verhagen het buitenlands beleid bepalen.

  19. 24

    Je zou je eens moeten afvragen wat de netto-effecten van de Afghaanse oorlog zijn. Ik zie er maar twee die echt essentieel zijn: 1. allerlei rijke landen lopen aan de leiband van de VS 2. je houdt wat druk op het ventiel met Pakistan.

    De rest: olie, vrede, opium, och kom.

  20. 25

    En Carlos, volgens mij ga je een beetje te veel mee in die terrorisme hype, hoeveel doden zijn daar nou daadwerkelijk door gevallen?

    En dan denk je ook nog dat je het in de toekomst kunt voorkomen?

    En als er nou weer een terroristische aanslag wordt gepleegd, moeten we dan nog meer vrijheden inleveren?

    De meest effectieve bestrijding van terrorisme is het gewoon over je heen laten komen en misschien een beetje de voedingsbodem wegnemen door te zorgen dat moslims wat rijker en wat gelukkiger zijn en wat minder gediscrimineerd worden.

  21. 26

    @19: Hee, daar staat toch heel wat anders dan je #1. Daar kun je zelfs uit concluderen dat de vraag aan nederland om te blijven gemotiveerd wordt uit het dan niet hoeven te onderhandelen met de Taliban.

  22. 27

    Hier lijkt vooral de discussie te ontaarden in de keus vertrekken uit Afghanistan en dat de Taliban weer aan de macht komt of blijven en vechten.
    Maar Ingo Piepers’ verwachting is dat als wij vertrekken, dat er dan een ander land zal opstaan om in te stappen.
    Ik verwacht eigenlijk ook zoiets, maar zo’n land zal echt niet opstaan voordat ze zeker weten dat Nederland vertrekt. Dus vertrekken betekent niet meteen dat de Taliban meteen het alleenheerschappij krijgt.

  23. 28

    Freek, ik laat me niet meeslepen in de waanbeelden van Washington, maar ontkennen dat er helemaal niks aan de hand is als het WTC omlazert, het pentagon lekgeprikt wordt en het Witte Huis er ook nog bijna aan had moeten geloven. Een land dat zichzelf een beetje serieus neemt reageert op z’n minst. Aanslagen gewoon maar laten passeren omdat het leven toch wel doorgaat vind ik een beetje merkwaardig.

    ALO, ja je merkt terecht op dat er een voorgeschiedenis is. Maar dat verandert niets aan het feit dat OBL zich inmiddels tegen de VS heeft gekeerd. Ik heb ook geen panklare oplossing voor Afghanistan, het land ligt nu al meer dan dertig jaar in puin. Maar na de verdrijving van de Taliban en aanwezigheid van Westerse troepen was het perspectief op democratie en vrede in tijden niet zo dichtbij geweest.

  24. 29

    @ Mauz: Ja, die typisch Nederlandse opstelling, dat kan natuurlijk ook. Kritiekloos de War on Terror steunen, maar als het te link wordt om het hoekje gaan staan wachten tot anderen de kastanjes uit het vuur hebben gehaald. Te laf om de Grote Broer tegen te spreken, maar ook te laf om echt mee te doen in een oorlog.

    Ondertussen zijn we natuurlijk wel medeverantwoordelijk voor de toestand in Afghanistan. Want, of je het nu leuk vindt of niet, Nederland heeft vanaf het begin steun beleden aan de aanpak van de VS. Daar kun je niet zomaar voor weglopen, vind ik.

  25. 31

    @26:
    Dat is natuurlijk onzin. De Taliban kan niet voor de onderhandelingen beginnen al allerlei eisen gaan stellen. Daarover moet onderhandeld worden. Wat je al helemaal niet kan eisen is dat jullie je pistool eerst moeten neerleggen, want dan gaan we onderhandelen en – eerlijk waar, geloof ons – niet schieten.

  26. 32

    @31: Dat is behoorlijke onzin. Welke zin heeft het voor de taliban te onderhandelen met de regering zolang de buitenlandse troepen er zijn? Die doen namelijk niet mee met de onderhandelingen (we onderhandelen niet met terroristen), met als gevolg dat enig resultaat van de onderhandelingen dode letter is. Of denk jij dat als ze tot het besluit komen een gezamelijke regering te bouwen en Mullah Omar komt naar Kabul, dat de amerikanen dan laten begaan? Daarom precies, eerst dat mijnenveld opruimen dat tussen ons ligt en dan kunnen op de neutrale grond gaan onderhandelen. Bepaalde eisen moeten juist wel vervuld zijn voor onderhandelingen. Nu verschuilt de Afghaanse regering (of beter, de warlords, waar die regering een marionet van is) zich achter de buitenlandse troepen, om niet met de Taliban te hoeven onderhandelen. Die buitenlandse troepen zijn zo niet veel anders dan een pion in hun handen, om de Taliban van hun papavervelden weg te houden.

  27. 33

    Onmogelijke keuze inderdaad. Terwijl ondertussen in elke denkbare strategie om Taliban buiten spel te zetten het heen-en-weer wheelen & dealen in drugs en wapens gewoon doorgaat. Taliban van wapens afsnijden en de drugs wereldwijd legaliseren misschien. Hoe? Geen idee. Maar, om in risktermen te blijven, je krijgt de Taliban niet op de knieën door (zoals nu met ISAF) maar met 1 dobbelsteen aan te blijven vallen met 5 of wat legers. Of beurten over te slaan. Je zal de opdracht namelijk nooit kunnen vervullen, tenzij je constant zessen gooit. En in risk is onderhandelen uitgesloten tenzij iemand de spelregels veranderd, maar dan heet het monopolie. En als je helemaal niet met ze wilt spelen (i.c. Afghaanse bevolking laten vallen) gaan de snoodaards vast net als vroeger weer fijn verder met pimpampetten. Misschien als je all-in gaat met alle legers en drie dobbelstenen en net zolang gooit tot er 1 de vlag strijkt. Maar meestal zijn dan de verliezen aan weerszijden enorm. Bovendien zaten ze gewoon verscholen in grotten tot iedereen weer weg was! “Potverdorie, wat hadden we nou gezegd: Géén Taliban meer, ze waren toch opgeruimd we blijven niet aan de gang.”

    Pff, tis net een (hele nare) one- reelerklucht van Laurel & Hardy daar. Onder aan de steiger staat een grote bak met verf. Je ziet het steeds al van ver aankomen. Hardy lazert er een keer of drie in, piekt dan de verf van zijn stropdas en trommelt met zijn vingers op rand van de bak…

    “That’s another fine mess you’ve gotten me into”

  28. 34

    @ Bismarck: Ten halve keren, dat klinkt mooi. Maar hoe zit het dan met de rotzooi waarvoor wij mede-verantwoordelijk zijn? Kijken we daar niet meer naar en laten we het opruimen aan anderen over?

  29. 35

    een counter-insurgent strategie inzetten nog wel tjonge tjonge , jaha , dat werkt…
    en het is niet de afghanen laten vallen als een baksteen , het is terug leggen zoals je het vond.

  30. 36

    @34: Welke rotzooi denk je dan dat onze militairen daar opruimen? Denk je uberhaupt dat onze militairen daar rotzooi zouden kunnen opruimen (even ervan uitgaande dat de mogelijkheid tot functiewissel toegestaan zou worden door de VS)? Ik heb het gevoel dat ze er vooral meer rotzooi maken.

  31. 37

    En een goeie post trouwens @Ingo Piepers.

    Behalve dat Irak al vijf jaar lang het fiasco markeert van Amerika’s superpower – en daarmee nieuwe haarden van escalatie voorkwam (Iran en Libanon bv), heeft het uiteindelijk een nieuwe powerdrain in gang gebracht: er zijn extra biljarden Amerikaanse dollars naar buitenlandse schuldeisers gegaan in ruil voor niets in plaats van de ingeplande Irakese olie. Of ja, toch, in ruil voor nog sneller oplopende spanningen, want de VS wil die schulden eigenlijk niet terugbetalen. Als Irak is geweest zal de eerstvolgende Amerikaanse militaire aktie weer moeten gaan om een profijtelijke overwinning. Golfstaatjes, beware.

  32. 38

    @Bismarck#32:

    Zelfs tijdens de heftigste periodes van the troubles was er overleg tussen Downing Street en de Provo’s. Oplossingen zoeken zonder overleg is m.i. geen optie.

  33. 40

    Of denk jij dat als ze tot het besluit komen een gezamelijke regering te bouwen en Mullah Omar komt naar Kabul, dat de amerikanen dan laten begaan?

    Ja. Tenminste, mullah Omar zelf in de regering is ze waarschijnlijk net een stap te ver, maar de Amerikanen (en Nederlanders) zullen maar wat blij zijn als ze weg kunnen uit Afghanistan. Voor de presidentsverkiezingen liefst, die vredesovereenkomst.

  34. 41

    @SciInv niet zomaar mee eens. De VS willen alle NAVO-landen permanent aan het militaire werk hebben. Al is het maar om een paar resultaatjes in Afghanistan zelf. Europa beter nutteloos in Afghanistan inzetten dan de druk van hun ketel halen. Wij hebben de spierballen, die moeten zij in ieder geval blijven voelen.

  35. 42

    En de politieke schade in het Nederlandse parlement wordt zoals altijd (want ze gaan door met de missie) opgenomen door…… de PvdA.

  36. 48

    ach ja, we moeten gewoon van onze mentaliteit af iedereen te willen helpen. Klinkt fout, maar eigen belangen eerst.
    Gewoon het Midden-Oosten stabiel houden (niet automatisch hetzelfde als democratiseren) zolang we er een strategisch belang (olie) bij hebben, daarna zoeken ze het zelf maar uit. Dus, weg uit Afghanistan, terug naar Irak, daar een nieuwe pro-westerse dicator neerzetten, en gewoon het midden oosten beinvloeden zolang de olie niet op is.
    Al dat gedoe van mensenrechten enzo, de westerse wereld heeft dat ook in zijn eentje opgelost, ik zie niet waarom “wij” “hun” daarbij zouden moeten helpen. Als het lukt, leuk, zo niet, is niet ons probleem.

  37. 49

    @48: Helpen is ok, opleggen werkt niet (blijkt wel). Kwestie van de wil van de mens respecteren. Verde sta ik niet zo te popelen van het omgekeerde (dictator opleggen puur uit eigenbelang).

    Doe mij maar de carrot: beloon gewenst gedrag, dat werkt veel beter dan straffen, hetgeen je aleen in de ergse gevallen moet doen (en dan nog liever in de vorm van bepaalde boycot’s, het bevriezen van corrupte bankrekningen ed.). Daarnaast altijd zorgen dat je veel gradaties hebt, want alles of niets werkt zelden.