Nederland is af

De inrichting van Nederland is zo goed als af, stelt econoom Elisabeth Ruijgrok. Het land is in de fase van groot en klein onderhoud gekomen. Dit inzicht is nog niet tot veel ambitieuze plannenmakers doorgedrongen. Zij begrijpen maar niet dat kosten-batenanalyses keer op keer laten zien dat voor de belastingbetaler de kosten van nieuwe, grote projecten de baten overtreffen. Het is daarom logisch dat zij de logica van kosten en baten graag inruilen voor ‘visie’ en emotie.

Gezond verstand vs. ‘visie’ en emotie
Onlangs constateerde Louise Fresco in de Kohnstammlezing dat in de Nederlandse politiek (investerings)beslissingen genomen worden op grond van emotie in plaats van op basis van “de beste, per definitie altijd onvolledige kennis”. Marcel van Dam voegt hier in de Volkskrant aan toe dat de beleving belangrijker is dan feiten en dat soms wetenschappers impliciet politiek bedrijven. De vraag is hoe het zover heeft kunnen komen? Er bestaat immers een rationeel alternatief om te beslissen over investeringen in windmolenparken, woningbouwprojecten, wegaanleg en het onder water zetten van polders: de maatschappelijke kostenbatenanalyse (MKBA).

De MKBA is een instrument dat uiteraard niet perfect is, maar wel rationele informatie oplevert. Een geavanceerde vorm van gezond verstand met wat ‘best practice’-getallen. De methode wordt in Nederland regelmatig toegepast. Dit heeft als voordeel dat kritisch gekeken wordt naar projecten die volgens de initiatiefnemers vanwege doelstellingen van duurzaamheid of andere bestuurlijke ambities hoe dan ook doorgang moeten vinden. Vooral voor projecten gericht op gebiedsontwikkling die subsidie uit het Fonds Economische Structuurversterking nodig hebben blijkt keer op keer dat zij de belastingbetaler meer kosten dan hij of zij er in termen van welvaart en welzijn voor terug krijgt.

Valt dat even tegen
Voor plannenmakers en bestuurders die al besloten hebben dat het goede plannen zijn is een ongunstige uitkomst van een MKBA natuurlijk een enorme teleurstelling. PvdA-politicus Adri Duivesteijn, een actieve plannenmaker, ontpopte zich tot tegenstander van deze in zijn ogen ondeugdelijke rekenmethode. Een methode met een uitkomst die niet aansluit bij de beleving kan in zijn ogen niet correct zijn. Dat de plannen niet in orde zouden kunnen zijn, is natuurlijk onmogelijk.

Als opsteller van vele MKBA’s van allerlei overheidsprojecten doet deze kritiek mij afvragen of ik iets verkeerd heb gedaan: is het kostenbatensaldo negatief door een rekenfout of is er een logische verklaring? Met deze vraag in het achterhoofd heb ik een flink aantal projecten met een negatief saldo bestudeerd en dan valt het volgende op:

  • De maatschappelijke baten zijn klein als de uitgangssituatie goed is, dan wel het probleem klein is: water wat al best schoon is nog iets schoner maken levert niet veel op;
  • De investeringskosten zijn dan vaak groot omdat alle simpele goedkope maatregelen reeds gedaan zijn.

Dit komt regelmatig voor, omdat we het in Nederland fysiek gezien best goed voor elkaar hebben: schoon water stroomt uit de kraan, we hebben redelijke huizen, geasfalteerde wegen, er is groen, er zijn dijken en in veel wateren kun je gewoon zwemmen. Dit alles dankzij investeringen in het verleden.

Dure operaties niet meer nodig
Toch gaan we door met het formuleren van ambitieuze en dure beleidsdoelen op deze terreinen. Ziet dan niemand dat Nederland bijna af is? Natuurlijk valt er heus nog wel het nodige te verbeteren, maar we zijn in de fase van het groot en klein onderhoud gekomen. Alleen op het sociale vlak, denk bijvoorbeeld aan vroegtijdige schooluitval, zijn nog echte problemen die grote investeringen vergen. Dit is wat de uitkomsten van de kostenbatenanalyses ons proberen te vertellen.

Normaliter zijn mensen blij als de dokter zegt “u hoeft geen dure operatie, want u bent gezond”, maar plannenmakers denken niet zo. Hun beleving is anders. Zij willen als vanouds doorgaan met waar ze goed in zijn: bouwen en aan de weg timmeren. Als daar geen rationele argumenten voor zijn, dan maar emotionele.

Elisabeth Ruijgrok is omgevingseconome bij Witteveen + Bos. Het stuk is overgenomen van Me Judice.

  1. 1

    Weinig overtuigend. Volgens mij zijn wij op het gebied van bvb luchtvervuiling nog steeds een van de vieze landen in Europa. Nederland was af in de jaren ’70.

  2. 2

    “De maatschappelijke baten zijn klein als de uitgangssituatie goed is, dan wel het probleem klein is: water wat al best schoon is nog iets schoner maken levert niet veel op;”

    Het levert schoner water op, is dat niet genoeg?

  3. 3

    Thema’s zijn vervoersinfrastructuur, herijking landschapeconomievolkshuisvesting.

    En Bos&Kalis moeten bouwen. Geld moet stromen. NL moet meer waard worden.

    Dit stukje levert echt te weinig op. Cui bono ?

  4. 4

    De auteur van dit stukje begrijp het idee van MKBA niet helemaal. Deze zijn (in hogere zin) namelijk alleen geschikt (en bedoeld) om de waarde van projecten te Vergelijken (ipv te meten).

  5. 5

    @2 Nee. Voor 100 euro per liter kan het zelfs NOG schoner, maar waar ligt de grens? Het water is allang schoon genoeg.

    @4 Als je er dan ook een maakt van “niets doen”, dan heb je dus een nulmeting. De auteur betuigt dat “niets doen” helaas te vaak niet wordt meegenomen als alternatief.

    Prima stuk, overigens. Misschien moeten we eens wat minder gaan doen in NL. Het is al best goed zo. Kunnen we eens gaan afbetalen, bijvoorbeeld.

  6. 6

    Nee hoor, Nederland is nog helemaal niet af. Binnenkort gaan de inspraakrondes voor de startnotitie Diepzeehaven “Rijnzoate” (tussen Arnhem en Nijmegen) van start.

  7. 7

    @5
    Ja maar dat is dan toch een psychologische grens. Dat mensen op een gegeven moment zeggen, maar zoveel ga ik niet voor schoon (drink)water betalen.
    Dat heeft toch verder niets met de economische baten van doen, en is dan toch ook lastig te kwantificeren, als het een psychologische/emotionele afweging is.

    Zolang het electoraat bereid is meer te betalen voor schoner water, en dit als een maatschappelijke baat ziet, is het economische argument toch slechts onderdeel van de totale berekening.

  8. 8

    @7 dat is waar, maar dan kun je kijken naar welke grens water “ongezond” wordt, daar nog een marge bovenop nemen, en vervolgens misschien nog wat schoner door eenvoudige aanpassingen, maar zodra het te duur wordt en je zit al binnen die marge, slaat het nergens meer op.

    En daarnaast: fuck het electoraat. Tip voor politici: Gebruik andermans verstand eens, als je het zelf niet hebt.

    Dit stukje: “Een methode met een uitkomst die niet aansluit bij de beleving kan in zijn ogen niet correct zijn. Dat de plannen niet in orde zouden kunnen zijn, is natuurlijk onmogelijk.”
    Komt zo veel voor… Ook in het bedrijfsleven. Krijg je voordat je met het rapport begint al de instructie wat de conclusies moeten gaan worden. Lachen man, al die ego’s :)

  9. 9

    Jezus…en Zij zag dat het goed was. Af? Nee natuurlijk niet, Nederland is nog niet eens goed begonnen. De huidige ruimtelijke ordening is toch een regelrechte ramp? In de 17e eeuw werd er meer over nagedacht als nu. Hoe we onze steden en vooral wijken neerleggen: alles maar dan ook alles gericht op consumeren en vooral de auto (en óveral parkeerplaatsen: 1 voor het huis 1 voor de super 1 voor het pretpark 1 voor de binnenstad… x 8 miljoen x 7,5m² = ??% landoppervlak). Oliedom natuurlijk. Zit helemaal geen ziel in die slaapwijken en bedrijventerreinen, om depressief en crimineel van te worden. Maar dan over 20 jaar niet gaan klagen als hangjongeren met hun opgevoerde elektrascooters voor je deur staan te gassen …

  10. 12

    @5
    Onzin, als “niets doen” een relevante keuze is zou “iets doen” bijna altijd winnen. Ik ga er hier vanuit dat het hier niet gaat om projecten die de boel duidelijk slechter maken. Bij een zinnige mkba gaat het natuurlijk vooral om verschillende soorten “iets doen”.

  11. 13

    @12: Dat is het punt net. Een bepaald iets doen zou het in een objectieve analyse helemaal zo vaak niet winnen van niets doen. Alleen is dat een door initiatiefnemers ongewenst resultaat, dus mag niets doen niet winnen.

  12. 15

    De naam is gevallen: Louise Fresco. Ik ben een fan. Er moet veel vaker naar deze dame geluisterd worden, want meestal heeft ze gelijk.

  13. 17

    Een paar zeer zinnige overwegingen in het stuk, bijvoorbeeld dat een van echt grote projecten waar met een forse investering echt nog winst te halen is het bestrijden van schooluitval is. Jammer voor de bouwboeren.

  14. 19

    @JSK, ik zat daarbij niet te denken aan passend onderwijs. Ik zat daarbij te denken aan de tientallen procenten voortijdige schooluitval op VMBO en MBO. Nu ik het even nakijk blijkt het percentage zonder startkwalificatie de laatste 15 jaar van bijna 20% naar iets meer dan 10% te zijn gedaald, dus daar is de grote winst klaarblijkelijk ook al binnen.

  15. 20

    Dat begrijp ik. Het is makkelijk om in het onderwijs aan te geven waar het fout gaat, het is moeilijk om een kosten-effectieve oplossing te verzinnen. Vandaar het voorbeeld van het Passend Onderwijs: als een financiële regeling er blijkbaar voor zorgt dat leerlingen en ouders zich afhankelijker opstellen dan kan je vraagtekens zetten bij de effectiviteit van de maatregel. Ongeacht de nastrevenswaardig van het doel.

  16. 21

    Overigens heb ik nu te veel echt megalomane projecten gezien waar klaarblijkelijk van te voren geen goede kosten-baten analyse is gemaakt, en heb ik een grondige hekel aan bestuurders (meestal mannetjes) die analyses onzinnig vinden omdat ze niet overeenkomen met hun gevoel.
    Het ergste voorbeeld is de containerterminal in het Amsterdamse Havengebied. Amsterdam heeft er 100 miljoen in geïnvesteerd. Nu staat die dacht ik leeg. Nou dan maar 700 miljoen in de vergroting en verdieping van de zeesluis Ijmuiden (deels voor de containerschependiepgang). Helaas blijken dan de twee tunnels (Wijker- en Velzertunnel) de drempels te zijn. EN dat alles voor een foute investering van 100 miljoen te redden.
    Niet nadenken = geld weggooien. Ik ondersteun dan ook van harte de oproep in het stuk, van te voren beter analyseren waarin niet doen ook als alternatief serieus wordt genomen.

  17. 24

    Nederland is niet af, maar ecologisch uitgewoond. Verpest dus. Voor nadere info: De Club van 10 miljoen.

    Deze noodzakelijke ‘Club’ slaat bij ons niet aan, en representeert daarmee Nederlands misère. We zijn een natalistisch, fallistisch volk. Een smerig volk eigenlijk.

  18. 25

    @Frank is die containerterminal het ergste voorbeeld? Helaas kent Amsterdam wel meer ondoordachte megaprojekten vaak met de steun van bijna de voltallige gemeenteraad! De stad heeft een grote kolenhaven en de grootste benzinehaven en streeft tegeljk naar een duurzame stad. Wie prikt daar doorheen?

    Met een MKBA kun je niet op tegen echo’s die hun toko willen achterlaten en tuk zijn op schaalvergroting.