Links, rechts en premier Cohen

Poll of polls

De peilingen, zowel de fingerspitzenprognose van Maurice de Hond als de Politieke Barometer, laten in het laatste half jaar grote veranderingen in het electoraat zien. Het Job effect domineert in de laatste weken: hiernaast (klik op het plaatje voor een grotere versie) zie je hoe in een soort poll of polls (gemiddelde van De Hond en de Barometer) de PvdA omhoog springt na maanden van relatieve stabiliteit. Cohen heeft grote kans om premier te worden denkt men. ‘Yes, We Cohen!‘ was de boodschap van het PvdA congres. Echter als je goed kijkt naar de patronen die onder de peilingen liggen, is de kans erg klein dat Cohen premier wordt.

Poll of polls stacked

Als we de uitslagen van de verschillende partijen op elkaar leggen in plaats van naast elkaar wordt het al snel duidelijk dat er een grote mate van stabiliteit is tussen blokken. Wat de PvdA in de laatste weken heeft gewonnen lijkt vooral door andere linkse partijen te zijn verloren. Maar net zo: wat de VVD wint wordt verloren door het CDA en de PVV. De Nederlandse politiek lijkt verdeeld te zijn in twee stabiele ongeveer even grote blokken. Een linker- en een rechterblok. Bij de verkiezingen van 2006 haalde dat linkse blok 76 zetels. In de prognose van De Hond en de barometer staan dit blok op 73 respectievelijk 74 zetels. Dat is in vergelijking met al het peilingsgeweld dat we voortdurend zien een redelijk rustig beeld.

Poll of polls in blocs

Dit alles hangt natuurlijk af van je definitie van links en rechts. Ik zou links willen definieren als de generaal pardon-meerderheid van 2006. Het generaal pardon is echt een typisch issue voor wat links sinds ongeveer 2002 inhoudt: het opnemen voor asielzoekers en niet meteen iedere migrant als een misdadiger zien. Hier zitten elementen van zowel traditioneel links in (het opnemen voor zwakkeren in de samenleving) als ook van progressief of tolerant links (het open staan voor migranten). Dan bestaat links uit de PvdA, de SP, GL, D66, de CU en de PvdD. En rechts dus uit Wilders, Verdonk, de SGP, de VVD en het CDA. We kunnen debateren over de vraag of de CU wel echt tot links gerekend kan worden, maar die partij is de peilingen in het laatste half jaar zo stabiel geweest dat het weinig uitmaakt.

En zo kan het dus gebeuren dat met alle gebeurtenissen van de laatste zes maanden: de val van het kabinet, de wisseling van de wacht bij de SGP, de SP en de PvdA, het Job-effect en het verminderen van de Pechtold-bonus, de zoveelste Wilders-hype en de Balkenende-moeheid die Nederland langzaam bekruipt, de blokken min of meer even groot blijven, zoals je in het figuur boven heel duidelijk kan zien. Alhoewel de uitslag soms iets wisselt is het ongeveer 50% links en 50% rechts.

Electorale verschuiving lijken zich dus grotendeels binnen het linkse c.q. het rechts blok voor te doen: wat de VVD wint verliest het CDA. Het kan overigens nog heel wat complexer: wat de ene partij van het ene blok verliest maakt een andere partij uit dat blok goed. Zo zal de D66 ongetwijfeld ook wat zetels zijn kwijtgeraakt aan de VVD. Maar PvdA heeft dat goed gemaakt door ook zetels te winnen van de CDA.

Dit fenomeen is overigens niet mijn observatie voor deze ene casus: Peter Mair, professor vergelijkende politiek in Florence stelt dat dit fenomeen zich sinds de jaren ’50 in heel West-Europa voortdoet. Alhoewel er grote wisselingen zijn geweest tussen allerlei partijen, blijft de verdeling tussen links en rechts in veel landen grofweg het zelfde is.

We kunnen hier drie centrale conclusies uit trekken:

Ten eerste: laten we ophouden over een linkse coalitie. Die haalt nooit of te nimmer een stabiele meerderheid. Als we zelfs D66, de PvdD en de ChristenUnie tot ‘links’ rekenen dan is er op momenten een meerderheid van maar een paar zetels. De zeer spectaculaire groei van de PvdA in de laatste peilingen is gepaard gegaan met een daling van de andere linkse partijen. Ook historisch gezien komt links in Nederland nooit ver boven die 50% uit. Coalities in Nederland zijn altijd coalities van links en rechts, of van rechts. Halsema, Roemer en Cohen kunnen nog zo veel koffie met elkaar drinken, daar komt geen verandering in.

Ten tweede, omdat er geen linkse meerderheid is, is het mogelijk dat de PvdA de grootste partij wordt maar dat er zonder haar een coalitie kan worden gevormd van centrum-rechtse en centrum-linkse partijen. Al dat gedroom over premier Cohen of Paars Plus ten spijt, kiezen de centrum-rechtse partijen ‘niet dan bij uiterste noodzaak‘ ervoor een coalitie met de PvdA te vormen. Dat de PvdA misschien de grootste partij is of de meest logische keuze heeft daar niets mee te maken: denk maar aan 2003 toen er een mogelijkheid met D66 open lag die CDA en VVD gretig aangrepen. Er zijn genoeg punten om te breken tussen PvdA en CDA, of PvdA en VVD en genoeg overeenstemming tussen VVD en CDA om regering met de PvdA onwaarschijnlijk te maken.

En als laatste, er is geen meerderheid van VVD en CDA met elkaar. Daar zijn meer partijen voor nodig. Samen halen de twee centrum-rechtse partijen in de laatste peilingen zo’n 57 zetels. Dus 19 zetels moeten erbij komen voor een meerderheid. D66 en de ChristenUnie zouden de meest logische voorkeurspartners vormen: flexibele, pragmatische partijen die het idee delen dat de Nederlandse publieke sector moet worden hervormd. Een partij die dicht bij het CDA staat en een partij die dicht bij de VVD staat. En samen zijn die in de laatste peilingen goed voor precies 20 zetels. Zolang de mogelijkheid CDA/VVD/D66/CU open blijft, kan Cohen nog zo groot groeien, maar premier wordt hij toch niet.

  1. 1

    Ik ben ook aanhanger van de blokhypothese, dus hulde voor het artikel.

    Als het echter gaat om de centrale PvdA loze coalitie is er denk ik nog wel wat op aan te merken:
    – ook deze coalitie bestaat uit 4 partijen en heeft maar net een meerderheid. Met name de VVD verliest nog wel eens wat kamerleden, risicovol dus.
    – D66 zit niet echt te springen om deze coalitie. CU is de christelijke tegenpool van de meest seculiere partij in Nederland. De vorige keer dat D66 in een rechts kabinet ging zitten werden ze gehalveerd, dat zijn ze nog niet vergeten. Je grootste concurrent (PvdA) buiten de coalitie laten is politieke zelfmoord
    – Soortegelijke overwegingen gelden voor CU. D66 is de antichrist, bovendien zijn ze in sociaal opzicht vrij links. Dus liever oppositievoeren tegen een rechts CDA dan gedwongen worden rechts en liberaal beleid uit te voeren.
    – Als straks de PvdA de grootste wordt, krijgen ze het initiatief. Het komt erop neer dat ze één rechtse partij moeten overtuigen, D66 en GL hebben ze al mee. Ze zijn dus in staat om VVD en CDA tegen elkaar uit te spelen. In die situatie is het voor die partijen niet makkelijk om D66 los te weken, omdat deze partij ook een paarse voorkeur heeft.

  2. 2

    Alles valt of staat met hoe je de blokken indeelt…

    Neem je er drie (links, midden en rechts, waarbij ik onder midden dan CDA, CU en D66 versta – wat uiteraard op zichzelf al weer discutabel is) dan zie ik dat zowel links als rechts de laatste tijd groter zijn geworden ten koste van het midden…

    Mijn stelling: je kunt met dit soort niet-wetenschappelijke reeksen (immers: de veranderlijke mens is er bij betrokken) bijan altijd je eigen hypothese wel bevestigen door een bepaalde manier van ordening en interpretatie van de cijfers.

  3. 3

    Mooie analyse. Twee opmerkingen:

    Volgens mij zijn er ook een tweetal ‘cross-over-partijen’: CU en D66 die met zowel links als rechts door één deur kunnen, zonder al te harde concessies aan hun partijprogramma te hoeven doen. De afgelopen twee decennia hebben beide partijen in ieder kabinet (behalve Balkenende I) deelgenomen en soms als smeermiddel tussen midden-links en midden-rechts gediend.

    En tot slot: ”Zolang de mogelijkheid CDA/VVD/D66/CU open blijft, kan Cohen nog zo groot groeien, maar premier wordt hij toch niet.”
    Ja, maar niet als JP de MP wordt. Ik denk dat Pechtold zich wel twee keer achter de oren krabt voordat hij weer met hem in een kabinet stapt. (of misschien is dat wishful thinking mijnerzijds :-) D66 heeft iig veel meer baat bij Paars-plus. Misschien dat met de legacy van van Mierlo (geen CDA aub) weer hoog houdt na diens dood en na de collectieve herinnering aan BalkenendeII.

  4. 4

    VVD centrum-rechts noemen, ja hoor. De VVD is de rechtsbuiten van de Nederlandse politiek.

    Verder wat al eerder gezegd werd (je kan beter spreken van drie blokken, waarbij ik behalve de partijen uit #2 ook PvdA onder midden versta). Overigens blijken er dan wel degelijk forse schommelingen plaats te vinden.

    Zelfs bij het simplistische 2-blokkenmodel is het maar de vraag of er niet veel kiezers van blok verwisselen (denk aan SP naar PVV, dat veel gesuggereerd wordt, of VVD naar D66 en de afgelopen jaren ook CDA naar CU). De betrekkelijke gelijkheid van de (erg arbitraire) blokken is dan ook meer een verhaal van kansrekening.

  5. 5

    De blokhypothese (zoals #1 het noemt) is zo ongeveer waar, per definitie. Een politiek spectrum deel je namelijk niet in op basis van een duidelijke visie op links en rechts, maar wordt ingedeeld op basis van het midden in de politieke realiteit. Zo is links en rechts in Amerika ook in evenwicht, maar is links daar toch veel rechtser dan links in Nederland.

    Daarom is het ook een beetje onzinnig om te kijken naar machtsverhoudingen tussen links en rechts te praten. Links en rechts houden elkaar per definitie in evenwicht. Verschuivingen in zetels tussen links en rechts zijn dan ook altijd heel erg klein en worden vervolgens weer gecorrigeerd omdat bijvoorbeeld hele ideologische spectrum van partijen opschuift. Er wordt dan dus een nieuw midden gevonden tussen links en rechts. Zo kan je stellen dat de huidige samenleving linkser of rechtser is dan 20 jaar geleden, maar dat de verhoudingen hetzelfde zijn gebleven.

    Uiteraard zal je ook hierop uitzonderingen kunnen vinden, maar volgens mij is dit wel een praktische wetten binnen de politiek. Dat maakt het praten over ‘links blok vs rechts blok’ ook zo onzinnig. Het is een beetje zeggen alsof de relatie tussen vraag en aanbod nog steeds vrij logisch werkt op de kapitalistische markt. Ja duh, zo werkt het nu eenmaal.

  6. 8

    Ik zie de conclusie niet zo. Als de PvdA de grootste partij wordt, dan mag Cohen onderhandelen over de coalitie. We weten inmiddels dat de man uiterst pragmatisch is en goed in partijen bij elkaar brengen. Ook kan je in dat geval aannemen dat het CDA verliest, Balkenende zijn biezen pakt en de partij er voor kiest zijn wonden te likken in de oppositie. Dat maakt Paars+ de meest waarschijnlijke optie, waarbij de + zowel GL als CU kan zijn.

    Zelfs in het geval dat de VVD de grootste wordt, blijft het probleem met een coalitie met VVD en CDA de rommeligheid die ongetwijfeld in de laatste partij gaat ontstaan in de overgangsfase na Balkenende. Dus een voorwaarde voor die coalitie lijkt ook dat het CDA niet mag verliezen of hoogstens een paar zetels.