Geert, kool en geit

COLUMN - Onderzoek naar kiezersreacties op uitspraak Wildersproces (onderzoek in het kader van NWO Vidi-project 452-14-002).

Schuld, maar geen straf. Het vonnis dat de rechtbank Den Haag vorige week velde over PVV-leider Geert Wilders lijkt het beste van twee werelden: zij die een veroordeling wilden werden tevredengesteld en zij die geen straf wilden ook. Maar onderzoek laat een ander beeld zien.

“Deze uitspraak is geweldig.” De advocaat van de Raad van Marokkaanse Moskeeën Nederland, Lucien Nix, zei tegen de Volkskrant het handig te vinden dat de rechters geen straf hebben opgelegd: “Zo vermijden ze een discussie over de vraag: welke straf is passend? Daar gaat het niet om, en daar heeft iedereen een ander idee over. Het gaat erom dat er nu een duidelijke norm is gesteld.”

Is dit inderdaad zo’n handige, geweldige uitspraak? Om geweldig te zijn zou een uitspraak in elk geval het vertrouwen in onze democratische rechtsstaat niet moeten schaden, zou je zeggen. En ook het vertrouwen in de eerlijkheid van strafprocessen niet moeten verlagen. Maar juist deze twee effecten blijken uit onderzoek dat ik heb uitgevoerd samen met onderzoeksbureau Kantar Public.

In de week voorafgaand aan de uitspraak trok Kantar Public een steekproef, representatief voor alle volwassen Nederlanders. Vervolgens confronteerde ik deze 1.070 personen elk met één van zeven mogelijke uitspraken in het Tweede Wildersproces. Sommigen werd wijsgemaakt dat Wilders zou worden vrijgesproken, anderen dat hij zou worden veroordeeld tot een geldboete, enzovoorts.

Schuldigverklaring zonder strafoplegging was ook één van de zeven scenario’s. Aansluitend stelde ik vragen over politiek vertrouwen. Analyse van de antwoorden leidt tot twee conclusies. De eerste conclusie betreft kiezers die nooit op de PVV zouden stemmen. Dat is ongeveer de helft van de steekproef.

In die specifieke groep zien we beide genoemde effecten: afname van het vertrouwen in onze democratische rechtsstaat en afname van het vertrouwen in de eerlijkheid van strafprocessen. Zo is het aantal niet-PVV’ers dat onze rechtsstaat wantrouwt 23% bij schuld zonder straf, tegenover gemiddeld 14% bij andere uitspraken; wat betreft wantrouwen in strafprocessen is dat 19% tegen 16%.

Zo handig en geweldig vinden niet-PVV’ers de uitspraak blijkbaar niet. Het effect is het grootst onder twee groepen kiezers die een PVV-stem uitsluiten: kiezers die in 2012 VVD stemden en kiezers die toen thuisbleven. Het vertrouwen onder VVD-kiezers is laag in scenario’s waarin Wilders schuldig wordt bevonden; het vertrouwen onder thuisblijvers is laag zolang Wilders geen fikse straf krijgt.

Schuld zonder straf lijkt dus twee groepen in de kou te laten staan: zij die graag vrijspraak hadden gezien en zij die graag een straf hadden gezien. Door de kool en de geit te willen sparen lijken de rechters het vertrouwen in onze democratische rechtsstaat onbedoeld te schaden – althans tijdelijk. Maar aan de andere kant kan het afzien van strafoplegging ook wantrouwen voorkomen, zo blijkt.

De tweede conclusie luidt namelijk: Onder fervente PVV-aanhangers – een tiende van het electoraat – is het vertrouwen beduidend lager bij strafoplegging. Dit geldt niet alleen voor het vertrouwen in de rechtsstaat, maar ook in rechters. Niet verrassend, maar toch van belang. Door geen straf op te leggen heeft de rechtbank dat vooralsnog voorkomen. Totdat Wilders weer over de schreef gaat.

Nu is dit maar één onderzoek, en is elk onderzoek beperkt. Maar de twee conclusies passen bij twee eerdere. Eén: de vervolgingsbeslissing in 2009 maakte multiculturalisten, die van de beslissing hadden gehoord, tevredener met de wijze waarop onze democratische rechtsstaat werkt , en anti-multiculturalisten ontevredener. Niet verbazingwekkend dat een vonnis soortgelijke effecten heeft.

Twee: het eerste Wildersproces had ook een klein effect. Vertrouwen in rechters daalde niet onder hen die het proces volgden en rechters kregen hoge cijfers voor hun rol . Vertrouwen in de rechtsstaat daalde licht door de media-aandacht maar herstelde zich na de vrijspraak in 2011, volgens onderzoek van Jan Kleinnijenhuis en Wouter van Atteveldt (VU). Opnieuw een soortgelijk effect.

Tot dusver werd Wilders geen straf gegeven. In andere gevallen werden politici wel bestraft voor hun uitspraken: Kamerleden Theo Joekes (VVD), die in 1980 een boete moest betalen, en Hans Janmaat (Centrumdemocraten), die in de jaren ’90 boetes plus voorwaardelijke celstraf kreeg. In Duitsland, Wallonië en Frankrijk is de leiders van de destijds grootste anti-immigratiepartijen straf opgelegd.

Afgelopen week wilde de rechtbank Den Haag kennelijk niet zover gaan en kwam de rechtbank met deze genuanceerde uitspraak. Een uitspraak die voor sommige kiezers niet het beste van twee werelden in zich verenigt, maar het slechtste. En als Wilders doorgaat met dit soort uitspraken, zoals hij aankondigde – en zoals vaak bij overtuigingsdaders – zal er een moment komen dat hij straf krijgt.

Opnieuw staat dan het vertrouwen in de rechtsstaat op het spel.

Graag bedank ik Koen de Groot en Tim de Beer (beiden Kantar Public) alsmede Rachid Azrout (UvA) voor hun medewerking aan de totstandkoming van dit onderzoek.

  1. 1

    Het is afwachten wat deze zaak in hoger beroep gaat doen. De meeste nederlanders vinden deze rechtszaak en de uitspraak belachelijk.

    Ik en heel veel nederlanders met mij hopen dat Geert Wilders in het hoger beroep word vrijgesproken en dat de vooringenomen D66 rechters een tik op hun vingers krijgen.

    Nogmaals deze hele rechtszaak is te zot voor woorden. Het riekt naar een politike proces. Het zal me niet verbazen als Pechtold hier achter zit.

  2. 4

    @1: Jij kent de rechters? Persoonlijk? Hoe kom je dan aan de kwalificatie “D66-rechters”? Nog afgezien van het feit dat rechters per definitie apolitiek zijn.
    Grappig dat je Geert’s woorden niet achter die van jezelf ziet, maar wel de schim van Pechtold achter je wanen. Wie de schoen knelt trekke hem een ander aan, nietwaar?

  3. 5

    Wanneer houdt het journaille eens op met Wilders en Trump en soortgelijken een platform te geven? Ik kan geen krant opslaan of ik word steeds maar weer geconfronteerd met die onbenullen.

    Oja, lalala geld.

  4. 6

    De kool en de geit sparen is een kwalificatie die uitsluitend voor rekening van de auteur komt.
    De rechters volgden het OM niet in de eis voor een geldboete omdat deze zaak niet vergelijkbaar werd geacht met zaken die het OM voor de strafoplegging als voorbeeld had genomen. Zit wat in, toch?
    Het onderzoek is gehouden voordat de uitspraak bekend werd. De rechters hebben daarbij een heldere motiviatie gegeven die in veel media is overgenomen. Het is dus niet duidelijk in hoeverre de uiteindelijke uitspraak het effect heeft gehad zoals dat hierboven is beschreven.

  5. 7

    @5: Nou, persoonlijk vind ik het een hele belangrijke discussie of het wenselijk is dat extreem rechts via de rechterlijke macht bestreden wordt.
    Nu in dit geval gaat het dan om Wilders, maar in het naoorlogse verleden in Nederland speelde dezelfde vraag natuurlijk bij de veroordeling van Janmaat en de illegaal verklaring van de CP86.

  6. 8

    #1:

    Ik en heel veel nederlanders met mij hopen dat Geert Wilders in het hoger beroep word vrijgesproken en dat de vooringenomen D66 rechters een tik op hun vingers krijgen.

    Moet jij niet op GeenStijl zijn met dit soort droevige uitspraken?..

  7. 12

    @7

    Nou, persoonlijk vind ik het een hele belangrijke discussie of het wenselijk is dat extreem rechts via de rechterlijke macht bestreden wordt.

    En waar draaide die discussie op uit? Alleen maar over totaal irrelevante kwesties zoals de vraag of Marokkanen een ras zijn of niet, en of “mínder Marokkanen” wel of niet een racistische uitspraak is. (Tenminste, die indruk kreeg ik van de media.) Allemaal semantisch geneuzel, in plaats van gewoon duiden dat Wilders een volksmenner is, een opruier die zijn achterban ophitst tegen hele bevolkingsgroepen, een onbenul die het verschil niet ziet tussen crimineel gedrag en nationaliteit/afkomst.

    Die rechtszaak was een farce. Het ging helemaal nergens over.

  8. 13

    @11.

    Een bron van mij op een feestje met allemaal juristen, chirurgen en bankiers vertelde mij na een aantal glazen dure champagne dat de (lagere) rechters allemaal meer naar rechts gaan. En dat zou blijken uit hogere straffen. D66 zou uit zijn. ;-)

  9. 14

    @0 – het zal allemaal wel volgens de beste tradities van de enquete in de politieke wetenschappen zijn opgezet, maar het overtuigt me al niet qua aantallen en gedefinieerde categorieën. 1070 personen zeven verschillende uitspraken voorgelegd, daarvan zou de helft nooit PVV stemmen, en van diegenen die de uitspraak “wel schuld, geen straf” kregen voorgelegd is dus 1070/14= 75 personen. Daarvan VVD-stemmers en de niet-stemmers, heb je misschien nog maar 30 in je steekproef over – ik ben niet onder de indruk.

    Ook: een 23% daling in vertrouwen – hoe heb je dat gemeten? Met een ja/nee vraag of op een schaal van 1-10? Staat er in andere groepen een stijging tegenover?

    Ook: in hoeverre kwamen de politiek gezindten van de steekproef overeen met die in 2012? Wat was de jong/oud; allochtoon/autochtoon samenstelling van die 1070? Is er gecorrigeerd voor bias in de steekproef?

    Wat ik constateer op het eerste gezicht: veel te veel categorieën, geen correctie daarvoor in je conclusies. Deze lijken me daarom boterzacht en te veel door toeval veroorzaakt.

  10. 15

    @12: We hebben het over een andere discussie denk ik.
    Al sinds mensenheugenis wordt er binnen links radicale kringen gediscussieerd over de wenselijkheid van bestrijding van extreem rechts door wetgevende, uitvoerende en rechterlijke machten. Ik doelde meer op die discussie.

  11. 16

    Ik hoop op een ‘nieuws-over-Geert vrij’ 2017. Het enige wat ik nog over dat nepfiguur wil horen is dat hij voorgoed geëmigreerd is naar Verweggistan.
    Dat hij ongestraft zo idioot te keer kon gaan na de uitspraak, dat hij daar zo’n groot platform voor kreeg, dat schaadt de rechtstaat oneindig veel meer dan zijn rechtszaak.

  12. 17

    @16.

    Sweet dreams. Als Wilders er niet is dan is er weer iemand anders die het reservoir van de boze burgers bedient. De nationalistische geest is uit de fles – zowel tegen migranten als tegen de EU.

  13. 18

    Straf of geen straf, dat is de kwestie.

    Geldboete? Een geldboete van 5000 euro is een lachertje in het geval van Wilders. Mag je groepsbelediging en aanzetten tot discriminatie afdoen met de belachelijk lage som van 5000 euro? Dat klinkt als een taakstrafje van de slappe, theedrinkende D66 rechter uit @1

    Gevangenisstraf? Levenslang komt niet meer in aanmerking vanwege de onmenselijkheid er van. Wilders een jaartje of 5 opsluiten maakt een martelaar van Wilders. (merk op, de analogie met het moslimextremisme) En zelfs als ik dat mis heb, dan treedt het scenario uit @17 in werking.

    Voor het moment sta ik achter de wijsheid van de rechters: geen straf. Of dat ook juist is? Voortschrijdend inzicht zal het uitwijzen.

  14. 19

    @11: Jezus. Een mens wordt toch helemaal lijp om datzelfde linkje, dat de eerste link is als je Googlet ‘rechters d66’ opnieuw te moeten posten?

    Nou je doet het lekker zelf maar, want het Reformatorisch Dagblad, waar het in staat, is vandaag dicht.

  15. 22

    Nogal wiedes dat de uitspraak het vertrouwen in de democratische rechtsstaat schaadt. Ik als niet-PVV-stemmer vind de uitspraak zelfs rampzalig voor de democratische rechtsstaat. Rampzalig voor de democratie omdat de opvatting van de helft van de Nederlanders in het belangrijkste politieke debat (integratie) met de uitspraak zo maar illegaal wordt verklaard (hetgeen aan de toestanden in Noord-Korea of Turkije doet denken). Rampzalig voor de rechtsstaat omdat de rechters nu een partij hebben gekozen in dat politieke debat zodat minstens de helft van de Nederlanders vanwege de uitspraak moeilijk nog vertrouwen kan hebben in de rechtspraak dan wel in de rechtsstaat die blijkbaar wetten heeft waarmee je de politieke opvatting van half Nederland illegaal kunt verklaren. Dat zijn dan hele, hele foute wetten die je kunt verwachten in Noord-Korea of Turkije maar die niet thuishoren in een beschaafd, vrij land als Nederland.

  16. 23

    @15: Jullie weten zo onderhand dat ik werkelijk alles weet en begrijp :) maar dat is toch niet helemaal waar: dat je politiek onwenselijke opvattingen wilt verbieden gaat werkelijk mijn verstand te boven. Ik kan werkelijk niet begrijpen hoe een mens zo intolerant kan zijn. Onbegrijpelijk. Wat is er mis met het weerleggen van een opvatting die je fout acht? Is dat weerleggen ook niet veel leuker en tevens veel beter voor de samenleving omdat je na bereikte overeenstemming weer een eenheid vormt door de ander te overtuigen met argumenten? Het kan niet anders dan dat intolerante mensen blijkbaar zo weinig vertrouwen hebben in hun eigen argumenten dat ze daarom het debat niet eens aan willen maar in de plaats daarvan de ander de mond willen snoeren. Damned, begrijp ik het toch weer… :)

  17. 24

    @21: Hij doelt op een onderzoek van de SSR (opleidingsinstituut rechters) uit 2010 onder hun studenten (al weet ie dat zelf vast niet en praat ie simpelweg Geenstijl of DDS oid na).
    Daarin werden politieke voorkeuren van studenten vergeleken met de toenmalige voorkeuren onder de bevolking.
    D66 kwam daarin met 31% naar voren als de populairste partij onder de studenten tegenover 7% onder de bevolking, het grootste verschil student-bevolking uit het onderzoek, op de voet gevolgd door natuurlijk de PVV met respectievelijk 0% vs 15%.
    Het kleinste verschil studenten vs bevolking was te vinden bij de PvdA, met respectievelijk 17% vs 20%.
    Iets zegt me echter dat rechts dat laatste toch stiekem ook niet als heugelijk feit wil zien.

  18. 27

    @23: Mijn bijdragen zijn vaak zo lang omdat ik vaak meteen anticipeer op de te verwachten tegenwerpingen. Ditmaal dacht ik die tegenwerping even af te wachten, maar die komt nog niet dus doe ik ‘m toch maar even zelf: ‘maar die mensen zijn veel te dom c.q. irrationeel om te kunnen worden overtuigd!’. Maar dat is een verdomd rechtse, zelfs nazistische uitspraak, omdat dat de inferioriteit van andersdenkende mensen impliceert. Linkse/liberale mensen behoren als premisse te nemen dat alle mensen gelijk zijn, meer in het bijzonder dat alle mensen participeren in de universele rede (waarin de mens zich onderscheidt van het dier en waarop de respectwaardigheid van elk mens is gebaseerd). Als je echter niet gelooft dat andersdenkenden voor rede vatbaar zijn, dan acht je die mensen dus niet volwaardig mens (en dus ook niet respectwaardig). Zoals je ziet is het nooit een grote stap van socialisme naar nationaal-socialisme… :(

  19. 28

    @24 Tja, en als je onder ondernemers gaat peilen komt daar vooral VVD uit de bus, bij ambtenaren vooral de PvdA en ik wil wedden dat als je onder militairen en politie peilt, je vooral PVV aantreft.

    Bepaalde beroepen trekken nu eenmaal bepaalde typen mensen aan, en dat vertaalt zich ook weer in stemvoorkeuren.

    Rechters moeten vooral onbevooroordeeld en ondogmatisch argumentatie en bewijsvoering evalueren, en bij het oordeel allerlei factoren en belangen tegen elkaar afwegen (bijv. bij de kinderrechter: het belang van het kind tegenover de rechten van de ouders, etc.) en zo tot een zo fair mogelijke en constructief mogelijke oplossing komen.

    Dat fascistoïde, autoritair denkende types nou eenmaal niet graag beoordeeld willen worden door gestudeerde lieden die de liberale rechtsstaat hoog in het vaandel hebben staan, daar zouden we maling aan moeten hebben.

  20. 30

    Politici die veroordeeld worden door een rechter dit doet mij eerder denken aan een bananenrepubliek dan aan nederland.

    Een politicus moet zich verantwoorden in de 2ekamer en niet voor een rechter.

    Politici moeten ook buiten het 2ekamer gebouw hun werk als politicus kunnen doen. Daar ook kritische scherpe opmerkingen kunnen maken en hiervoor onschendbaar zijn.

    Er is maar een lachende 3e dat zijn de Marokkanen die na de uitspraak stonden te juichen op straat.

  21. 32

    @30 Politici die veroordeeld worden door een rechter wanneer zij strafbare feiten begaan, lijkt me eerder een teken van een goed functionerende rechtstaat waarin niemand boven de wet staat.

    Het is pas een ‘bananenrepubliek’ (slechte, in mijn ogen, racistische term die suggereert dat dit louter een probleem is van de zogenaamde ‘apenlanden’) wanneer de machthebbers OM en rechtbank aansturen om dergelijke veroordelingen voor elkaar te krijgen. In Nederland is het met de scheiding der machten echter vrij goed gesteld.

  22. 33

    @32: In Nederland is het met de scheiding der machten echter vrij goed gesteld.

    Dat is nu juist met het wilders proces de groot vraag. De meningen zijn hierover nogal verdeeld.

    Als Knoops geen kansen zag om dit aan te vechten dan had hij het zeker ook niet gedaan.

    De rechter begeeft zich op glad ijs door onbetreden paden te betreden.

  23. 34

    @33

    1. Het gaat niet om onbetreden paden. Er worden vaker mensen op dezelfde artikelen veroordeeld.
    2. De rechter is onafhankelijk want kan vrij oordelen op basis van wet en jurisprudentie. De politieke macht heeft daar helemaal niks over te zeggen en/of mee te maken.
    3. Het OM is onafhankelijk, want beslist zelfstandig – zonder aanwijzingen vanuit de regering – om al dan niet tot vervolging over te gaan.

    Dat is scheiding der machten. Scheiding der machten betekent niet dat een rechter niet mag oordelen over politici of over zaken die ook in de politiek worden bediscusieerd.

  24. 35

    @19: stel je niet aan. dat eerste linkje is waarschijnlijk een blaat op een forum van een type zoals jij: It-nerd niveautje hbo denkt ergens iets gelezen te hebben en kletst het gewoon na. we kunnen er van uit gaan dat je weer peop praat?

  25. 37

    @30: Politici die veroordeeld worden door een rechter dit doet mij eerder denken aan een bananenrepubliek dan aan nederland.

    Goh.
    http://nieuws.tpo.nl/2015/08/18/deens-politicus-veroordeeld-tot-betalen-boete-vanwege-racistische-tweet/

    Denemarken: het nieuwe Venezuela?

    http://www.rd.nl/vandaag/…/oud-premier-juppé-wegens-corruptie-veroordeeld-1.203450

    Frankrijk: nog corrupter dan Nigeria?

    etc, etc.

    Juist in een bananenrepubliek staan politici boven de wet.

    De meningen zijn hierover nogal verdeeld.

    Hoi Lex, je zzegt het toevallig helemaal juist: de *meningen* zijn inderdaad verdeeld. kom weer langs als je inhoud (argumenten, feiten, etc.) hebt

  26. 39

    @36: Nee, maar wel de grootste partij. Je ziet nu ook met de PVV dat rechts denkt dat dat hetzelfde betekent. Daarbij werd die 31% door rechts destijds schromelijk overdreven. DDS bijvoorbeeld bakte er doodleuk 41% van. Nog steeds geen meerderheid, maar toch maar mooi 10% er bij verzonnen.

    Edit: ach en even teruglezend wordt er nergens beweerd dat het om een meerderheid gaat. Er wordt beweerd, pats boem, dat het D66 rechters zijn. Kunnen twee dingen mee bedoeld worden.
    1. Alle rechters zijn D66
    2. De kans dat een rechter D66 “is”, is groter dan de kans dat hij/zij iets anders “is”.
    In geval twee heeft ie natuurlijk gelijk, ook met die 31%, mits je 1 op 1 voor rechtenstudenten ook senior rechters kan invullen. Vertel eens KJH, kan dat?

  27. 40

    Edit: ach en even teruglezend wordt er nergens beweerd dat het om een meerderheid gaat. Er wordt beweerd, pats boem, dat het D66 rechters zijn. Kunnen twee dingen mee bedoeld worden.
    1. Alle rechters zijn D66
    2. De kans dat een rechter D66 “is”, is groter dan de kans dat hij/zij iets anders “is”.

    2. zou toch nergens op slaan? Er wordt letterlijk gezegd:

    en dat de vooringenomen D66 rechters

    Waarop KJH onderbouwt met: “statistiek”

    Volgens mij betekent dat op z’n minst dat de kans dat een willekeurige rechter D66-stemt groter is dan dat ie dat niet stemt. Anders gezegd: als 31% van de rechters D66 stemt, stemt 69% (een ruime meerderheid) dat niet. Heel wonderlijk dat je op basis van dat cijfer zou kunnen zeggen dat deze rechters D66 stemmen.

  28. 41

    @0: Eerlijk gezegd vind ik het onderzoek ondermaats. In een rechtsstaat motiveert een rechter zijn vonnis. Zo ook in deze strafzaak. De uitkomsten zijn hier zonder motivering aan het panel voorgelegd. Ik meen dat kennisname van deze m.i. uitstekende motivering bijdraagt aan het vertrouwen. Die vraag is echter niet gesteld.

  29. 42

    @40: Je hebt gelijk, al denk ik dat je weet wat ik bedoel: de kans dat de voorkeur onder een willekeurige student D’66 is, is groter dan de kans op een voorkeur voor een andere afzonderlijke partij, niet het geheel aan andere partijen.
    Waarom ik zo loop te muggenziften op iets volslagen onbelangrijks en oninteressants als dat weet ik ook niet. Misschien voel ik me vandaag bijzonder zacht en speel ik daarom advocaat van de duivel. ’t Zal zijn omdat ik thuis zit met een griepje ;)

  30. 43

    @1: En dus moet het maar toegestaan worden. Want als de meeste Nederlanders Marokkanen willen slaan, moet je dat ook maar toestaan. Omdat de meeste buren van Jan hem niet moeten, mag jan het huis uitgezet worden. Omdat de meerderheid vind dat Homos en zigeuners maar vies zijn…. mag je ze opsluiten in her opvoedingskampen.
    Dat is namelijk democratie?

    Want voor een democratie moet je de minderheid niet beschermen van de meerderheid? OOOH WACHT!

  31. 44

    @16: En zijn inkomsten in de vingers snijden zeker? Hij is niet gek! Gratis 10000 Euro per maand omdat gekke Ingrid en Malle Henkie wel op hem stemmen als hij schreeuwt. Menig artiest is er jaloers op.

  32. 46

    @1: Ik hoop eigenlijk dat zijn hoger beroep leid tot een daadwerkelijke straf. Koekje van eigen deeg, hardere straffen van onze ‘softe’ rechters. Stuur hem maar naar een strafkolonie ofzo, daar zou uitgesproken meneer Wilders dolgelukkig van moeten worden.