Eigen groep eerst!

OPINIE - Politieke besluitvorming pakt doorgaans vooral goed uit voor de beter gesitueerden. Hoe komt dat toch?

Politici zijn gevoeliger voor de belangen van de haves dan van de have-nots. Zo verdween onlangs het voorstel voor een inkomensafhankelijke zorgpremie, die vooral mensen met een hoger inkomen in de portemonnee zou treffen, binnen no time van tafel. Flinke demonstraties tegen de bezuinigingen op de geestelijke gezondheidszorg onder Rutte I hielpen daarentegen helemaal niets.

Evenzo hadden protesten tegen bezuinigingen op de huurtoeslag weinig effect, terwijl de hypotheekrenteaftrek lang volstrekt onaantastbaar bleef. Om dit in context te plaatsen: in 2008 was de overheid ruim twee miljard kwijt aan huurtoeslagen en liep dik tien miljard aan belastinginkomsten mis dankzij de hypotheekrenteaftrek. Maar liefst de helft van deze misgelopen belastinginkomsten kwam bovendien ten goede aan de twintig procent rijkste huishoudens (met een jaarinkomen van 81.000 euro of meer). Of zoals een Zweedse hitmachine ooit (min of meer) zong: we’re living in a rich man’s world.

Leven na de politiek

Eén oorzaak hiervan is dat het voor politici bijzonder lonend kan zijn om gevestigde belangen te ontzien. Dat is een internationaal verschijnsel. Zo tekende Bill Clinton op 21 december 2000 een wet die de regulering van financiële derivaten verbood. Twee maanden later ontving hij 125.000 dollar van de zakenbank Morgan Stanley als vergoeding voor een toespraak die hij hield voor de top executives van dit bedrijf. Een paar weken later kwam Credit Suisse met hetzelfde bedrag over de brug, eveneens voor een ‘toespraak’. Inmiddels heeft Bill Clinton tenminste tachtig miljoen dollar bij elkaar gesproken.

In Groot-Brittannië werd voormalig minister van cultuur James Purnell onlangs aangenomen als director of strategy and digital voor een salaris van 295.000 pond per jaar. Ongetwijfeld worth every penny, zoals de Engelsen zeggen.

In Nederland zag ons aller Wim Kok in 2006 zijn inkomen met maar liefst achttien procent stijgen tot 235.000 euro. Recenter wist oud-staatssecretaris van Defensie Jack de Vries een mooie baan te scoren bij een communicatiebureau dat – geheel toevalligerwijs – ook de fabrikant van de Joint Strike Fighter als klant heeft. Eelco Brinkman doet tegenwoordig iets lucratiefs bij Bouwend Nederland. En zo zijn er wel meer voorbeelden te noemen.

Wil je als politicus uitzicht houden op een mooie carrière na de politiek dan is het dus raadzaam niet op bepaalde tenen te trappen. In hoeverre politici hiermee bewust rekening houden is onduidelijk, maar dát het meespeelt lijkt onvermijdelijk. Ook al heb je weinig meer gedaan dan Jan Driedubbelmodaal zijn belastingvoordeeltje afpakken, dan nog heb je jezelf – zo niet bij je toekomstige werkgever – dan toch bij je toekomstige collega’s onmogelijk gemaakt. En dat zal ongetwijfeld invloed hebben op je baanperspectief.

Politiek als opstapje

Daarnaast heb ik het idee dat politici meer dan vroeger zijn geïnteresseerd in een (vervolg)carrière buiten de politiek. Ooit was het zo dat als je als politicus over je hoogtepunt heen was je ergens burgemeester werd, of vertrok naar de Provinciale Staten dan wel iets in Brussel of bij de VN ging doen. Tegenwoordig word je als voormalig premier of politiek leider eerder consultant met (ongewtijfeld) een huizenhoog uurtarief.

Kortom: hoe meer jaren ná de politiek moeten worden gevuld, hoe groter de kans dat politici netwerken belangrijker gaan vinden dan volksvertegenwoordigen. Best mooi dat volk, natuurlijk, maar je wilt vanzelfsprekend niet je carrière voortzetten bij Buurtbakkerij Jansen in Heerhugowaard.

Klassenbewustzijn

Er is overigens, denk ik, nog een andere, minder naar corruptie riekende reden dat politici vooral oog hebben voor degenen die het goed voor elkaar hebben. Het is immers bijna een natuurwet dat mensen de meeste sympathie hebben voor leden van hun peer group. Tegenwoordig zijn de natuurlijke peers van politici hoogopgeleide, succesvolle professionals met – statistisch gesproken – kinderen zónder zware handicaps of mentale problematiek.

Nog niet eens al te lang geleden was het zo dat afkomst een minstens zo belangrijke rol speelde als opleiding en inkomen. ‘Wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit kwartje,’ luidt immers het gezegde. Zodoende waren politici afkomstig uit gevarieerder peer groups. Dit verklaart wellicht ook waarom de PvdA van 1970 een stuk linkser was dan de PvdA van nu.

In 1970 bestond de beroepsbevolking voor minder dan tien procent uit hogeropgeleiden. Tegenwoordig ligt dat percentage boven de 35 procent. Inmiddels valt de Nederlandse samenleving dan ook behoorlijk meritocratisch te noemen. Klassenbewustzijn, in de traditonele betekenis van het woord, bestaat daarom in de praktijk niet meer. Eén gevolg hiervan is dat solidariteit met de maatschappelijke klasse werd ingeruild voor solidariteit met de peer group.

Hoewel de onderliggende maatschappelijke ontwikkeling natuurlijk valt toe te juichen, betekent dit niettemin dat de have-nots van de moderne Nederlandse samenleving nauwelijks nog vertegenwoordigd worden in de landelijke politiek. En dat is te merken.

  1. 1

    De trend die je signaleert van het vermengen van politiek en bedrijf klopt zeker. Zie ook het opstapje via Verkeer en Waterstaat naar de KLM-directie van Camille E. Dat zou toch niet moeten mogen.

    Nog erger wordt het nu de 1e kamer steeds politieker wordt en actief meeknutselt aan wetgeving. Bouwlobbyist Eelco Brinkman die rechtstreeks invloed heeft op bouw- en woonbesluiten?

  2. 2

    Democratie is net als elke andere bestuursvorm gerelateerd aan geld. Alleen als het maar een paar mensen zijn met geld en bestuursmacht noem je het een oligarchie en als het bereikbaar is voor veel mensen noem je het een democratie. De inspraak gaat via het geld.

    Niet oorspronkelijk zo bedoeld geloof ik maar het werkt wel zo.

  3. 3

    Een andere oorzaak is mogelijk dat de have nots steeds gedesillusioneerder raken, en niet meer gaan stemmen. En wie niet stemt, is voor politici per definitie niet interessant.

    Het opkomstpercentage daalt iirc al jaren.

    Daarnaast denk ik dat mensen met geld en belangen ook effectiever kunnen protesteren tegen hen onwelgevallige maatregelen. En vol Malieveld kun je lachend de rug toekeren. Wie geld heeft, kent de juiste kanalen, en kan lobbyisten en clubjes inschakelen.

  4. 5

    @1: Waarom zou dat niet mogen? Het zou toch gek zijn dat bedrijven geen invloed zouden hebben op dit soort besluiten? Je gaat toch ook niet de pensioenen aanpassen zonder met de pensioenfondsen en pensioengerechtigen in overleg te gaan? Ik ben wel voor meer openheid wat en hoe de lobbyisten te werk gaan. Daarnaast zou het wel fijn zijn politici te hebben die onafhankelijk zijn… Dat is wat anders dan lobbyisten vrij.

  5. 6

    En voeg daar nog aan toe dat de partijen waar de have-nots wel op stemmen – de SP en PVV – door politici, journalisten en zogenaamde “opiniemakers” bewust en met plezier worden zwart gemaakt. 50Plus zal ook wel zwaar onder schot blijven worden genomen.
    Emilie Roemer, de onderwijzer, wordt bij De wereld draait door onderuit gehaald en wordt als te oprecht gezien, maar de leugenachtigheid van Samsom, de nucleaire wetenschapper, en andere PvdA-ers bij het breken van verkiezingsbeloften wordt geaccepteerd.
    En ten faveure van wie worden die verkiezingsbeloften gebroken? Niet de have-nots en de have-less.

  6. 7

    @6: Ik zou 50PLUS toch niet als partij voor de have-nots classificeren, gezien de rijkdom van de ouderen vandaag de dag… 50PLUS is m.i. een partij voor het behoud van die rijkdom.

    En de PVV is toch vooral voor de bange burger in zijn doorzonwoning in Almere met DSB-hypotheek.

  7. 8

    Dit is nog steeds een van mijn favoriete artikelen op The Onion: het Amerikaanse volk huurt een lobbyist in om hun belangen te vertegenwoordigen.

    “The goal is to make it seem politically advantageous for legislators to keep the American people in mind when making laws,” Weldon said. “Lawmakers are going to ask me, ‘Why should I care about the American people? What’s in it for me?’ And it will be up to me and my team to find some reason why they should consider putting poverty and medical care for children on the legislative docket.”

    Misschien ook iets voor Henk en Ingrind om te overwegen

  8. 9

    ” betekent dit niettemin dat de have-nots van de moderne Nederlandse samenleving nauwelijks nog vertegenwoordigd worden in de landelijke politiek. En dat is te merken. ”

    Zeer goede conclusie. Zie ook alle maatregelen en beleid om babyboomers te paaien/ontzien, terwijl de verloren generatie steeds groter wordt.

  9. 11

    @5: het bedrijfsleven als entiteit op zich zien is eigenlijk heel vreemd. Het laat zien hoever we hebben geabstraheerd vanaf mensen. Het bedrijfsleven op zich is niet iets wat hoeft te blijven bestaan… het heeft uitsluitend zin voor de producten die het aflevert die gebruikt worden door mensen en het inkomen dat het genereert voor mensen. Als je de belangen van de mensen als uitgangspunt neemt, dan kan dat leiden tot het verdedigen / beschermen van het bedrijfsleven… maar er is geen enkele reden waarom dat een stem op zich moet hebben.

    Idem dito voor pensioenfondsen. Ze hebben het recht op inspraak als belangenvertegenwoordigers van de mensen die pensioen opbouwen, maar er is niets wat pensioenfondsen op zich bestaansrecht geeft als daar niet een belang van mensen aan vast zit.

  10. 12

    – Zijn de huidige belasting minder gelijkmakend dan voorheen? Zou kunnen, maar de feiten mis ik.
    – In bedrijven wordt fors betaald, dus ook voor politici. Verbieden zo’n overstap en alleen naar EU of VN, ook met forse beloningen?
    – Het aantal hogeropgeleiden mag van 10% naar 35% gestegen zijn. “Klassenbewustzijn bestaat DAAROM niet meer”
    Werd die in de landelijke politiek die 90% wel vertegenwoordigd en die 60% niet of is de volgzaamheid verminderd?

  11. 13

    @7: “Rijkdom van de ouderen” is een fictie. De meeste mensen hebben voor een laag salaris gewerkt en daarmee hebben ze op hun vijfenzestigste echt geen fortuin kunnen opbouwen. Ik lees dit op Joop.nl, met cijfers van het CBS: 67% van de 65-plus huishoudens en 49% van de Nederlandse huishoudens onder 65 jaar hebben een besteedbaar inkomen van minder dan 30.000 euro. Ik ben het ook eens met de mening van die schrijver (Ad Broere): “Als er wordt gesproken over een evenredige verdeling van de lasten, dan past daarin niet een verhoging van het belastingpercentage in de laagste inkomensschijf (tot 19.500 euro) van 1.9% naar 5,85%.” Want als het je om het sparen van de laagste inkomens gaat, verhoog je het tarief natuurlijk pas in een hogere schijf, zodat de mensen met een inkomen onder de 20.000 er geen last van hebben. (Dit is overigens een mooi voorbeeld van de leugenachtigheid van de PvdA, want deze belastingmaatregel valt toch echt niet als “nivelleren” te beschouwen.)

  12. 15

    De oorzaak van dit probleem alleen zoeken bij de politici is te beperkt. Kijk ook naar de journalistiek: die heeft een enorme macht om problemen te agenderen of juist te negeren. Ook zijn rijke mensen zelf beter in staat om voor hun belangen op te komen.

  13. 19

    @12
    In die goeie ouwe tijd betaalde ik nog 72% en later 60% belasting. Bedrijven betaalden toen nog 48% vennootschapsbelasting. Dat was nog voor Paars. Daarna werd alles veel beter. En toen de HRA verdrievoudigde door aflossingsvrije 125% hypotheken liepen we helemaal binnen.

  14. 21

    @5: “Je gaat toch ook niet de pensioenen aanpassen zonder met de pensioenfondsen en pensioengerechtigen in overleg te gaan?”

    Het aanpassen (lees korten) van pensioenen zonder voorafgaand overleg met de pensioengerechtigden is volgens mij inmiddels ‘standard practice’. Tenzij je gelooft dat deze vertegenwoordigd zijn door de vakbonden.

  15. 24

    @23:
    Typisch een geval van “niet eigen groep eerst” ;-)

    Gereformeerden en mislukkelingen in het bankwezen hebben wat dat betreft een beter circuit om werkloze kameraden weer aan werk te helpen.

    Maar toch ook wel een geval van eigen schuld:
    Je schofferend uitlaten, over bijvoorbeeld Turkije (een land met een goed groeiende economie) en andere islamitische landen, kost indirect ook voor verlies van werk.