Bestaat de ‘eigen’mening?

Hoe eigen is mijn eigen mening? Die vraag kwam bij me op na het zien van een commercial over een Franse auto. De voice over in de reclame zegt zoiets als: “Eerst moest je niets van meisjes hebben, later wel. Eerst moest je niets van kinderen hebben, later wel. Eerst moest je niets van saaie middenklassers hebben, later wel.” Bij mij kwam de boodschap over, dat de factor tijd van grote invloed is op je mening. En, dat iedereen op den duur verandert in een grijze muis. Geen opwekkende boodschap. En vast niet zo bedoeld door de reclamejongens en meisjes. Door de commercial vroeg ik me af, in hoeverre we werkelijk een eigen mening hebben en in hoeverre die mening wordt gevormd door andere factoren? Bestaat een ‘eigen mening’ wel?

Keeping up appearances

Zoals de commercial laat zien, is de factor tijd van grote invloed op onze meningsvorming. Kinderen, pubers, jongvolwassen en senioren, over het algemeen veranderen opvattingen alleen al door het verstrijken der jaren. Naast de factor tijd, is de omgeving van invloed op meningsvorming. Het volgende onderzoekje dat ik in een boek van Ap Dijksterhuis heb gelezen laat dat zien. De vraag in het onderzoek luidde: ‘zou je liever 100.000 € verdienen in een land waar het gemiddelde jaarsalaris 200.000 € is, of geef je de voorkeur aan een jaarsalaris van 60.000 € in een land waar het gemiddelde jaarsalaris 30.000 € bedraagt?’ Uiteraard bleven de overige omstandigheden in dit hypothetische voorbeeld gelijk. Het merendeel van de mensen koos voor de 60.000 €. Hier berooft de ‘schone schijn ophouden’ de meeste mensen van zo’n 40 mille.

Het slimme onbewuste

Het boek ‘Het slimme onbewuste’ van Ap Dijksterhuis laat zien, dat we veel vaker onbewust een mening vormen dan bewust. Ons onbewuste bepaalt in zeer grote mate op wie we stemmen, hoe gelukkig we ons voelen en wie we aardig vinden. Schijnt de zon?Onderzoek toont aan, dat je op zo’n moment veel positiever over je partner denkt. Dijksterhuis schrijft aanstekelijk en overtuigend. Vol prikkelende voorbeelden levert hij overtuigend wetenschappelijk bewijs dat het onbewuste ons doen en laten stuurt. Dit stukje is te kort om er diep op in te gaan, maar als ‘teaser’ noem ik graag het citaat waarmee hij het boek opent: “Wat is de mens? Een steen in de lucht, die voorzien is van een besef van vrije wil, en die denkt dat de baan die hij door de lucht beschrijft, door hemzelf gekozen is…”

Zelfzuchtige genen

Een ander boek, dat ruim dertig jaar geleden voor het eerst uitkwam, beschrijft dat mensen niets meer zijn dan ‘robotmachines die blind geprogrammeerd zijn om de eigen genen door te geven’. De zelfzuchtige genen beweert, dat het de genen zijn die ons aansturen. Niet alleen onze seksuele driften, maar ook altruïsme, bedrog en naastenliefde. Die begrippen krijgen na het lezen van Dawkins boek, een heel andere betekenis. Het neemt de illusie af, dat we zelf de knoppen van de afstandsbediening bedienen. Volgens de schrijver sturen de genen ons en dienen wij, de lichamen, slechts als ‘tijdelijk transportmiddel’. De genen doen er alles aan te overleven, soms offeren ze zelfs zichzelf op, om hun identieke genen die leven in broers, zus, neef of nicht te laten voortleven.

Nature-nurture debat

Dawkins mengt zich bewust niet in de ‘nature-nurture’ discussie. Hij wil slechts demonstreren dat de mens, door aansturing van de genen, geneigd is tot zelfzuchtig gedrag. Mensen zijn de enige dieren, die hun door de natuur gestuurde gedrag kunnen veranderen door ander gedrag aan te leren. Cultuur, opvoeding en educatie hebben ontegenzeggelijk veel invloed op mensen. Het menselijk vermogen tot het leren is goed te zien in (te?) goed geïntegreerde buitenlanders. De meest typische Nederlander die ik ken heeft twee Spaanse ouders, maar is in Nederland geboren en getogen. De voorbeelden van de invloed van cultuur en educatie zijn eindeloos. Onze meningen zijn beïnvloed door de plek waar we geboren zijn, de ouders die we hebben en het onderwijs dat we genoten hebben.

Aanpassing evolutietheorie

Dawkins past de theorie van Darwin zodanig aan, dat het ook altruïstisch gedrag kan verklaren. De evolutietheorie verklaart altruïsme niet volledig. Neem het voorbeeld van de aap die door hard te krijsen, zijn soortgenoten waarschuwt voor dreigend gevaar. De kans dat de waarschuwende (altruïstische) aap het overleeft, is klein. Hoe kan de dode aap de eigenschap altruïsme ooit doorgegeven? Dawkins beweert dat de aap weliswaar dood is, maar dat zijn genetische verwante soortgenoten wel overleven. In die zin sturen de zelfzuchtige genen, de houder van de genen, dat de betreurenswaardige aap zich opoffert. Zowel Dijksterhuis als Dawkins onderbouwen hun toegankelijke boeken met wetenschappelijk bewijs. Al lezende ging ik helemaal op in hun theorieën, maar na afloop dacht ik toch stiekem dat ik wel bewust nadenk, en ook weldegelijk een eigen mening heb. Zonder uitzondering, geen regel, nietwaar?

Mijn ‘eigen’ mening

Ons bewustzijn, onze eigen meningen, ons idee dat we zelf beslissingen nemen, is de mens liever dan wat dan ook. We zien onszelf liever niet als robotten die gestuurd worden door de tijd, de omgeving, het onbewuste of onze zelfzuchtige genen. Immers, wie levert zijn bewustzijn in, voor onmetelijke rijkdom? Of voor al het geluk op de wereld? Ik in ieder geval niet!

  1. 1

    Mensen zijn de enige dieren, die blablabla

    Blablablablabla dus. Bla.

    Dawkins (…) wil slechts demonstreren dat de mens (…) geneigd is tot zelfzuchtig gedrag.

    Aldus Dawkins na een grondige zelfstudie!

  2. 5

    Hmm.. ik ben niet zo overuigd van dat voorbeeld. Dat naast genoemde bedragen ‘de overige omstandigheden gelijk blijven’, is in elk geval strijdig met de intuïtie. Hypothetisch voorbeelden gaan mank zodra ze strijdig zijn met de logica. Wellicht prikten de proefpersonen daar doorheen.
    Bij grote verschillen in gemiddelde inkomens redeneert een slimme student als volgt: De koopkracht in landen waar het jaarsalaris gemiddeld laag is (zeg: 30 duizend) is met 60 duizend waarschijnlijk gróter dan de koopkracht van 100 duizend in een land waar men gemiddeld 200 duizend verdient.
    Vreemd is dat niet. Het gaat om de purchasing-power parity (PPP): http://en.wikipedia.org/wiki/Purchasing_power_parity
    Je ziet het bijvoorbeeld terug in de wereld-hamburgerindex: http://www.economist.com/markets/indicators/displaystory.cfm?story_id=13055650
    Deze mening had ik als kind al, trouwens. In mijn opvattingen over de PPP is niets veranderd.

  3. 6

    Nu is er voor het vormen van een mening, het nemen van beslissingen, het maken van keuzes wel input nodig.
    Daar kun je heel bewust mee omgaan. Wel of geen televisie kijken, de krant niet, gedeeltelijk of helemaal lezen, etc.
    Ook hier is nog onbekend in hoeverre het onderbewuste of basale reacties in en om de hersenpan daar een rol in spelen, maar ik meen dat zulke eenvoudige beslissingen redelijk vrij en bewust to stand komen.

    Wat het gebeurt na het innemen van de input is een complex raadsel, maar dat we daar als vrij mens veel minder sturing aan kunnen geven dan we zouden willen ben ik met sommige deskundigen eens.

    Misschien wordt dat ooit anders. Lang gelden hoorde ik van Piet Vroon dat het bewustzijn nog zo’n jonge geschiedenis in onze evolutie heeft, dat je er dus niet teveel van mag verwachten.
    Biedt de toekomst hoop?

  4. 7

    Ja goed stuk zeker, dank poster.

    Maar terzijde “het:” is allemaal nep. Neem de rituelen weg en wat is er nog over dan. Innerlijk en uiterlijke toestanden. The universe is flat, omega is min een!…geheel leeg/piet

    Kent U het verhaal van :

    http://en.wikipedia.org/wiki/Joey_Deacon

    (één maal in hun bestaan hebben Koot en Bie een inzameling gehouden..ze wonen nu superdeluxe dankzij Koot en Bie)

    Kom er maar in Sikbock..give us a Bouddha quote :)

  5. 8

    Ik ben het ook zeker met Crachàt eens en mis ook Daniel Dennett, die haarfijn aantoonde dat onze geest ook een product van evolutie is en een bepaalde vorm van vrije wil heel goed mogelijk is in een deterministisch universum.

  6. 9

    Interessant thema. Een paar losse gedachten hierover:

    – Dat de bewuste invloed op ons leven beperkt is, beperkter dan het ons toeschijnt, lijkt me duidelijk. Genen, opvoeding, cultuur, omgeving, ervaringen, alemaal beperken ze de vrijheid van keuzes.

    – Dat wil niet zeggen dat wij in alles voorspelbare machines zijn. Zolang je je bewust bent van je handelen, kan je iets anders doen, en draag je ook de verantwoordelijkheid voor je handelen. Zolang mensen verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor hun daden, is er een vrije wil.

    – Het is niet zinnig om bewustzijn en onbewustzijn teveel te scheiden. Het grootste deel van hersenprocessen gebeurt onbewust, een fractie bewust. Er is veel meer wat ons handelen bepaalt dan wat je je bewust wordt. Tegelijkertijd is het mogelijk om gedrag te sturen met je bewustzijn, je kan bewust de beslissing nemen om dingen anders te gaan doen, en hoe dan.

    – er zijn verschillende lagen om dit soort dingen te bestuderen (op soortniveau, individueel niveau, psychologisch, sociologisch, inhoudelijk etc.). Het heeft niet zoveel zin om alles te willen verklaren vanuit slechts een gezichtspunt. Dus alles terugbrengen tot de genen is niet zinnig, en zeker niet willen proberen om alle menselijk gedrag te willen vangen onder ‘genen doorgeven’. Het zegt niets over de keuzevrijheid die we nu hebben. De mens als egoïst is een veel te simpel verklaringsmodel.

    – Steeds blijkt dat dieren en mensen meer op elkaar lijken dan eerder aangenomen. Zijn mensen de enige die hun gedrag kunnen veranderen? Veel ‘typisch menselijk’ gedrag wordt ook bij andere dieren aangetoond. Apen hebben ook cultuur en maken gebruik van gereedschappen; kunnen planmatig handelen en zich inleveren in anderen. Het is dat bewustzijn zo moeilijk te onderzoeken is…

  7. 10

    Ach je moet maar denken dat er een paar interacties zijn die het geheel van de eigen mening wat minder voorspelbaar maken dan de lineaire mens wil denken.

  8. 11

    Ik ga gewoon zeiken over twee citaten uit de write-up:

    “En, dat iedereen op den duur verandert in een grijze muis. Geen opwekkende boodschap. En vast niet zo bedoeld door de reclamejongens en meisjes.”

    Eh ja. Dat is wel zo bedoeld door de jongens en meisjes. Dat heeft markt segmentering.

    “Zonder uitzondering, geen regel, nietwaar?”

    Nee ! Ook niet waar. Een regel kan best een regel zijn, zonder uitzonderingen.

  9. 13

    Even zonder dollen Bismarck..tijdje geleden werd ik bevlogen door publicaties van penrose en Hameroff, me kapot gelezen en geen eenvoudige hap.

    De post hierboven is me veel te simpel gesteld vrees ik ondanks de moeite (dank nogmaals) maar niet het zwarte garen uitvinden.

    http://www.quantumconsciousness.org/

  10. 14

    AB, ben soms wat onbeholpen. Je onderwerp is iets wat al millenia speelt en vaak uitgediept vanuit verschillende invalshoeken. Maar altijd subjectief, ons lot..niet mogelijk om uit een spiegel te stappen.

  11. 16

    @larie “De post hierboven is me veel te simpel gesteld” en “(…)iets wat al millenia speelt(…)

    Helemaal waar, maar wel zo intrigerende materie dat een simpel mens tot dit soort postjes komt. Het gaat immers om wat we zijn, wat we doen en hoe dat komt?
    En al is het dan geen doorwrochte, wetenschappelijke taal, mogen we daar zelf ook iets over zeggen of vragen bij stellen?

    Je probeert toch op podia als deze, af en toe als leken onder elkaar, iets te maken van de complexe brei die wetenschappers over ons loslaten? En misschien oppervlakkig, het hoeft niet tot lariekoek te leiden.

    On topic: is dit een eigen mening?
    Welnee,
    1. de mening wordt vast gedeeld door meer mensen
    2. het is een mening die zo in de historische archieven van boertige wijsheden kan worden opgenomen. Ofwel, tot stand gekomen langs simplificerend redeneren, hetgeen ingetwijfeld is geërfd van mijn vader, mijn opa en hun voorouders. Een kopietje dus.
    3. En ja, heel even een zenuwtrekje gehad waarna bovenstaand eruit rolde. Spasmen en meningen zullen dus wel iets met elkaar te maken hebben?

  12. 17

    Alles mag in deze gewaardeerde Peter. Begrijp/weeg me niet verkeerd/te licht aub. Ik heb o.a. een filo-diploma.(VU)

    Veel denk/lees-tijd in mijn leven besteed aan “de” vraag. Studiepunten omdat ik dit een ware vraag vond in meerdere studies ook nog, “het” laat me niet los..de wil.

    Ik kom er niet uit

    Het is allemaal nep, daar blijf ik bij en bovenal ik ben een stofje en een lul in het diepst van m’n gedachten. (if U get my drift:)

  13. 18

    aardig on topic:

    Mathematicians John Conway and Simon Kochen of Princeton University have proven that if human experimenters demonstrate ‘free will’ in choosing what measurements to take on a particle, then the axioms of quantum mechanics require that the free will property be available to the particles measured, or to the universe as a whole.

    link

  14. 21

    @18 Wel, beste larie, dat het allemaal nep is, ben ik met je eens. En ik zou, in het diepst van mijn hart dat willen/kunnen baseren met een filo-diploma op zak.

    Ik struikelde even over dat simpele van de post. Zelf dacht ik al het een en ander gelezen te hebben over het onderwerp, maar de post en de reacties nodigen uit tot verdere exploratie.

    En do I get your drift? Nou en of, die herken ik meteen, als u begrijpt wat ik bedoel.

  15. 22

    @allen: dank voor de complimenten, kritiek en suggesties.

    @20 ik heb de filosofen er niet bij gesleept, omdat die geen toevoegde waarde voor het stukje hebben. Is dan natuurlijk wel mijn mening, die gevormd is door een schandalig gebrek aan filosofische kennis. (wordt aan gewerkt).

    @22 ik beschouw de ‘simpele’post juist als een compliment. Het moeilijk opschrijven is namelijk een stuk eenvoudiger.

  16. 23

    Boeken die ik aanraad op dit gebied:

    1) Ontdekking van de vrije wil, Pieter Bieri
    2) Consciousness Explained, Daniel Dennet
    3) Selfish Genes van Richard Dawkins
    3) Godel, Escher en Bach van Douglas Hofstadter

    Het boek dat de doorslag gaf is ontdekking van de vrije wil van Pter Bieri. Sinds ik dat boek heb gelezen is me duidelijk dat we een vrije wil hebben, zonder in verwarring te raken over het feit dat we het product van onze hersenen zijn.

    Martijn

  17. 24

    Volledige predeterminatie is het best te omschrijven als ONZIN.
    Gedachte-experiment: kies A of B.
    Neem een van de twee in gedachten. Tadaa, er is een keuze gemaakt.

    Doordat we in staat zijn meerdere opties te herkennen, moet er per definitie een keuze worden gemaakt. Als wij geen verschillende opties zouden herkennen, zouden wij inderdaad niet bewust, dan wel onbewust, keuzes kunnen maken. Het feit dat we verschillende wegen naar Rome kunnen identificeren betekent dat er gekozen moet worden. Wie of wat bewust of onbewust de keuze maakt is een andere vraag.

    Het alternatief dat ieders levensweg vastligt en we ‘on the go’ reflecterend op dit pad er meerdere opties bij verzinnen terwijl ze niet ‘bestaan’ klinkt mij onzinnig in de oren.

  18. 25

    @25: Dat mooie experimentje ontkracht ook de stelling waarmee Dolores (@21) komt aandragen: als je als extra voorwaarde stelt dat je binnen drie seconden een keuze moet maken, dan zouden researchers ons antwoord kunnen voorspellen zeven seconden vóórdat de vraag gesteld wordt.

    Aan de andere kant echter is er het probleem van het gooien van een euro. Daar komt kop of munt uit, maar er zullen weinig mensen zijn die beweren dat de munt een keuze maakt.

  19. 29

    @26 Het onderzoek waar @21 naar refereert is een onderzoek waar het onderzoeksgebied alleen tot zeer simpele dilemma’s is beperkt. Hoe complexe keuzes worden gemaakt is nog onduidelijk.

    Wat betreft de euromunt; als deze munt van te voren kan de verschillende opties kan voorstellen en invloed kan uitoefenen op het eindresultaat dan heeft de euromunt een vrije wil. Aan beide voorwaarden wordt niet voldaan.

    Wij zijn het die de verschillende opties zien en een geoefend muntwerper kan het muntwerpen zo beïnvloeden dat de gekozen optie boven komt, bijvoorbeeld kop.

    Waar de deterministen, naar mijn mening, de fout in gaan, is als er door een onverwachte invloed (een windvlaag) opeens munt boven komt. En daarin het bewijs zien van predeterminatie. Ik geef direct toe dat er veel zaken zijn waarin ik wel de verschillende mogelijkheden kan zien, maar nooit een beslissende invloed heb gehad op de ‘gekozen’ mogelijkheid. Bijvoorbeeld; mijn geboorte, het natiesysteem, kapitalisme enzovoort. Binnen dit gegeven raamwerk echter zijn er nog genoeg richtingen waaruit gekozen kan worden.

  20. 31

    Eeuwig jammer dat zulke stukken zo gauw op de achtergrond komen.

    Ik las net een volkomen serieuze uitspraak die hier het citeren waard is:

    “Daniel, hoe je het noemen wilt noem je het. Ik heb nooit iets gezien in Darwin. In GEHEEL de literatuur der veterinaire geneeskunde zijn er geen bewijzen voor te vinden. In een veterinaire praktijk van bijna een halve eeuw hebben wij nooit iets gezien wat leek op de door Darwin ontwikkelde evolutie-leer en in mijn ogen zijn zij die zich het beste weten aan te passen in hun omgeving “de sterksten”, altijd een relatief begrip.
    Hoe dan ook, ik ben geen Darwiniste, hoewel ik aan de andere kant ook niet stel dat de leer van Darwin botst met Genesis. Hoe scheppen in zijn werk gaat kunnen wij mensen immers toch niet bevatten?”

  21. 32

    Ha, da’s een mooie voor de zondagcontemplatie.
    Een vee-arts, wiens taak het is exemplaren op te lappen, die uit Darwin’s “sterksten” dreigen te vallen, doet er een niet te bevatten schepje bovenop.