RECENSIE - Terwijl alle publieke praatpalen blijven wijzen naar buitenlandse bedreigingen zijn er gelukkig ook nog mensen die aandacht vragen voor de binnenlandse bedreiging van de democratie en de rechtsstaat. Het jaar dat wij antifascisten werden is een boekje van een groep mensen die zich verenigd hebben om tegenwicht te bieden tegen allerlei nieuwe vormen van fascisme.
Antifascisme moet normaal worden, is de boodschap. Fascisme bedreigt de democratie. Dat was niet alleen vroeger zo. Kenmerken van fascisme zoals we die uit de geschiedenis kennen zien we vandaag de dag in eigentijdse vormen opnieuw: het leiderschapsprincipe, de uniformering van ‘het volk’, de uitsluiting en vervolging van minderheden, het appelleren aan een nationale wedergeboorte, en zelfs de toepassing van geweld. ‘In essentie is fascisme een beweging die zich voedt met onvrede over democratisering en die vervolgens democratie gebruikt om die de nek om te draaien’, schrijven de auteurs. ‘Democratie probeert verschil van mening in goede banen te leiden…door het conflict te institutionaliseren…door allerlei vormen van tegenmacht te organiseren…het is een open uitnodiging tot meerstemmigheid en dus onenigheid…De kern van democratie is daarom pluriformiteit.’ Zo beschouwd moet het toch in een democratische samenleving volstrekt normaal zijn om zich te keren tegen de tendens om dit alles om zeep te helpen? Maar wat gebeurt er? Een meerderheid van de Tweede Kamer stemt voor een motie van FvD, PVV en BBB om ‘antifa’ als ’terroristische organisatie’ aan te merken. Los van het feit dat de regering de motie makkelijk naast zich neer kan leggen omdat ‘antifa’ nu eenmaal geen organisatie is, kunnen we deze uitspraak, die ook door de VVD werd onderschreven, wel als een dieptepunt beschouwen van de hedendaagse Nederlandse politiek. Het versterkt de oproep van de groep die dit boek schreef om ook antifascist te worden en alle vormen van fascisme met woord en daad te bestrijden. ‘Het is noodzakelijk. Het is vanzelfsprekend. En het werkt.’ Je kunt op dit punt niet volstaan met een neutrale houding van enerzijds, anderzijds.
Maar de bestrijding van het fascisme lijkt mij toch niet zo makkelijk als de auteurs van Het jaar dat wij antifascisten werden het doen voorkomen. Er is nogal wat tegenwind. Antifascisme wordt geframed als extreem, radicaal. En veel media zijn eerder geneigd radicaal rechts te normaliseren dan antifascisme. Radicaal rechtse geluiden krijgen veel aandacht, ze worden voortdurend herhaald in debatten en kritiek heeft niet zelden een averechts effect. Het is ‘spelen met vuur‘ zoals onderzoekers van de universiteit van Utrecht al een paar jaar geleden concludeerden. Daartegenover vind ik de adviezen die in dit boek worden gegeven af en toe wel erg vaag en naïef. Solidariteit bevorderen, jawel. Maar de meeste mensen komen maar heel moeilijk uit hun bubbel. Met andersdenkenden ‘samen onderzoeken hoe realistisch een zondebokstrategie is’. Kom op, zeg! Je komt er echt niet met een standaard therapie voor gedragsbeïnvloeding. Het fascisme is keihard en niet louter een cultuurfenomeen. Er is ook een materiële onderbouw. Kijk wie extreemrechts promoten met hun kapitaal, hun relaties, hun macht. Er is meer te bestrijden dan foute gedachten.
Een laatste vraag. Ik begrijp niet dat de auteurs anoniem willen blijven. Ze presenteren zich met een website onder de naam Wombats als een ‘affiniteitsgroep’ voor alledaags antifascisme. Waarom zou je dit anoniem doen? Toch niet vanwege die domme Tweede Kamer-motie? Anoniem blijven suggereert toch een beetje dat het om een heel bijzonder soort actie gaat. Maar als je pleit voor het normaliseren van antifascisme, als je het opkomen voor democratie, solidariteit en pluriformiteit vanzelfsprekend en noodzakelijk vindt, wat houdt je tegen dit met open vizier te doen?
Het jaar dat wij antifascisten werden. Wombat (red.) Uitgeverij Mazirelpers/Walburgpers, €22,50.