Het nut van anti-terrorismewetgeving

DATA - ‘Meer dan 200.000 professionals werken samen om de kans op een terroristische aanslag zo klein mogelijk te maken.’ In 2008, toen de publiekscampagne ‘Nederland tegen terrorisme’ liep, werkten er al heel wat mensen in het ‘anti-terrorismebestel’. Dat zijn er anno 2011 waarschijnlijk meer, want het budget groeit gestaag door (bekijk de ontwikkeling verderop in dit artikel).

Het anti-terrorismebestel is inmiddels een gevestigde orde in Nederland. Dat schrijft ook Erik Akkerboom, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb), in een beschouwend stuk over de afgelopen 10 jaar terrorismebestrijding in de Militaire Spectator. ‘Het heeft institutioneel en operationeel stevig vorm en inhoud gekregen.’ Hij is er stellig in dat dit nog verder moet worden uitgebouwd. In de Nationale Terrorismestrategie staat hoe: ze pakken de vijf peilers verwerven, voorkomen, verdedigen, voorbereiden en vervolgen aan. Verder geeft Akkerboom aan er naar te streven anti-terrorismewerk een ‘normale’ tak van beveiligings- en opsporingswerk te maken. Goed ingebed dus.

Akkerboom gaat nogal vanzelfsprekend uit van voortgang. Van doorgaan, van groei (investeringen), en zelfs van ‘in beton gieten’. Maar is dat wel echt hoe het verder moet met het anti-terrorismebestel?

Sinds 2001 is er een aantal wetten en maatregelen ingevoerd om het voorkomen van terroristische daden te vergemakkelijken. Zo mogen personen ook bij vage verdenkingen opgepakt worden, kunnen bankrekeningen van personen eenvoudig geblokkeerd worden en is een van deze wetten de reden dat telecomaanbieders al onze gegevens verplicht een half jaar lang moeten bewaren.

Rond het invoeren van deze wetten werd gesproken over de mogelijkheden om de wetten weer ongedaan te maken. Op dat moment stond nog niet onomstotelijk vast dat we anti-terrorismewetten voor altijd in onze wetboeken zouden hebben. Maar de vraag of we verder moeten gaan op deze voet, of misschien een stapje terug kunnen doen, wordt op dit moment niet luid genoeg gesteld. En dat zouden we wel moeten doen. Is dit hoe we verder moeten en willen?

Er is wellicht veel dat niet de publiciteit haalt, of waar we niet van mogen weten. Een niet onaanzienlijk deel van het budget van de AIVD wordt immers besteed aan geheime zaken, en in principe moet tegen elke prijs voorkomen worden dat er een terroristische aanslag in Nederland plaatsvindt. Maar staan de vele miljoenen die er aan worden uitgegeven in verhouding met het dreigingsniveau? En wat heeft 10 jaar anti-terrorisme opgeleverd?

De terroristische dreiging waar ons land volgens de National Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) aan blootstaat, heeft de afgelopen jaren gefluctueerd. De NCTb brengt sinds 2005 het dreigingsbeeld in kaart. Vanaf het begin van de registratie (ten tijde van de aanslagen in Londen en de Deense cartoons van de Profeet Mohammed), was de dreiging ‘substantieel’ (de kans op een aanslag in Nederland of tegen Nederlandse belangen is reëel). In 2007 was het ‘beperkt’ (de kans op een terroristische aanslag tegen (belangen van) Nederland is gering, maar zeker niet geheel uit te sluiten), en rond het uitkomen van de film Fitna van Geert Wilders werd dit niveau (mede uit voorzorg) weer verhoogd. Nu is het alweer bijna twee jaar terug op het niveau ‘beperkt’.

Het succes van maatregelen is moeilijk langs een meetlat te leggen. Wat is voorkomen, is voorkomen, over de impact die iets had kunnen hebben, is niets met zekerheid te zeggen. Een van de speerpunten van het anti-terrorismebeleid is het verstoren van het rekruteren van mogelijke terroristen. Akkerman schrijft dat ze succesvol het ronselen van jongeren op schoolpleinen zijn tegengegaan en dat het goed gelukt is om ook de islamitische gemeenschap in Nederland mee te laten helpen fundamentalisme te signaleren en te voorkomen. Dat is zeker mooi, maar niet meetbaar.

Wel meetbaar zijn de arrestaties die op grond van terroristische activiteiten zijn verricht. Er is geen officieel overzicht, maar de journalisten van het onderzoeksjournalistieke radioprogramma Argos hebben geturfd op basis van oude nieuwsberichten. Het zijn er volgens hen 274. Daarvan hebben 7 arrestaties tot een veroordeling geleid, (vooral leden van de Hofstadgroep). 7 arrestaties, dat is 2,5 procent. De andere 97,5 procent van de gearresteerden is onschuldig bevonden wat betreft terrorisme.

Aan terrorismebestrijding is in 2010 224 miljoen euro uitgegeven, waarvan 191 miljoen aan de AIVD en nog eens 33 miljoen euro via de NCTb. Dat is een stuk meer dan tien jaar geleden. In 2001 bestond de NCTb nog niet en werd er aan de AIVD 59,4 miljoen uitgegeven. Dit budget is nu dus meer dan verviervoudigd.

Dat we inderdaad door moeten gaan op deze voet, het anti-terrorismebestel verder moeten inbedden en onderdeel moeten laten zijn van de ‘normale’ diensten zou niet zo vanzelfsprekend moeten zijn als het nu is. Dat het dreigingsniveau nu al lange tijd gedaald is, spreekt niet voor extra investeringen. En het feit dat er zoveel mensen die onschuldig zijn aan terrorisme wel zijn opgepakt, spreekt niet voor het klakkeloos handhaven van de wetten en maatregelen.

In een aantal landen zoals de VS, maar ook in de Europese Unie worden wetten, waarvan verwacht wordt dat ze inbreuk maken op onze grondrechten, voorzien van een horizonbepaling. Na een aantal jaren wordt gekeken of de wet – die meestal is genomen als tijdelijke maatregel – nog wel nodig is en of hij doeltreffend is. Zo niet, dan wordt hij weer afgeschaft. In Nederland hebben we dat niet.

Daarnaast blijkt al dat sommige wetten niet effectief zijn, zoals de richtlijn dataretentie – die de bewaartermijnen in de telecom regelt. Die bevoegdheid wordt voornamelijk ingezet voor andere doeleinden dan terrorisme, namelijk voor huis- tuin en keukenvergrijpen. We komen er niet meer vanaf.

Organisaties hebben de neiging te willen overleven en daardoor allerlei taken naar zich toe te trekken. Het NCTb is daar een goed voorbeeld van. Het heeft niet zoveel meer te doen. En zie daar, ineens gaat het zich met Koninginnedag en grote evenementen bemoeien. Het gaat om terrorismebestrijding, niet om gewone criminaliteit. Grenzen vervagen dus.

Het is desondanks niet te verwachten dat de maatregelen worden afgeschaft, of dat budgetten weer substantieel naar beneden gaan. Geen politicus die voor ‘minder veiligheid’ zal pleiten in deze tijd. Kortom: wat er is, blijft en zal waarschijnlijk verder groeien…

Hieronder een tijdlijn van de gebeurtenissen rond terrorisme in Nederland. Door de scrollbalk onderaan breder of smaller te maken kun je in- en uitzoomen. Heen en weer schuiven kan door met de muis op het grijze gedeelte van de scrollbalk te staan.

Met medewerking van Dimitri Tokmetzis

  1. 3

    Zeven veroordelingen, toch?

    ‘Daarvan hebben 7 arrestaties tot een veroordeling geleid, (vooral leden van de Hofstadgroep).’

    Maakt een verschil voor de calculus van de business case (ca. 30 miljoen euro per veroordeling). Maar maakt het ook een verschil voor je kwalificatie? Kosten-batenanalyse in anti-terrorismebeleid, interessant vraagstuk voor economen. En politicologen/bestuurskundigen/juristen, natuurlijk.

    Razend interessant om te lezen over de bestuursstijl van dhr. Akerboom. Het is een beproefde techniek om met het organiseren van bureaucratische verknopingen je legitimiteit (en budget) te verhogen. Het zou goed zijn als er meer informatie beschikbaar is over dit specifieke fenomeen. Dit artikel vormt wat dat betreft een waardevolle bijdrage.

  2. 7

    Kosten-baten analyse:

    Ik kan me nog goed herinneren wat mijn vader (ingenieur obij de KEMA) voor commentaar had toen heel Nederland verplicht werd om een aardlekschakelaar te installeren: Dat is dus 600 gulden per huishouden, maal 3 miljoen, waarmee je mogelijkerwijze 6 dodelijke ongelukken per jaar in Nederland voorkomt. Nou, dan heb ik wel ideeen hoe je met die hoeveelheid geld méér dodelijke ongelukken kunt voorkomen.

  3. 8

    De AIVD doet natuurlijk ook nog wel wat anders dan achter moslimterroristen jagen, dus 200 miljoen lijkt me wat veel. Aan de andere kant zijn de kosten van de Nationale Recherche, al die zinloze angst-aanjaagspotjes, campagnes, beveiligingskosten, proceskosten, economische schade vanwege het ontruimen van treinen, meubelboulevards en afsluiten van tunnels en wegen niet meegenomen. En oh ja, de immateriele schade van al die onschuldige mensen ook niet… Maar we zijn wel veilig tegen het moslim-gevaar.

  4. 9

    Uhm nee, in 10 jaar is ongeveer 1,4 miljard euro uitgegeven aan terrorismebestrijding. Vandaar de 200 miljoen euro per veroordeling.
    En ja, dat zijn interessante maar vooral ook relevante berekeningen.
    Uiteraard moet je hier ook nog de factor “vermeden aanslagen plus slachtoffers” bij pakken. Maar dan nog vraag ik het me af of je niet beter het geld in iets als onderzoek naar hart- en vaatziekten kunt steken.

  5. 10

    Advocaat van de duivel: Het lijkt me dat een terrorist met een beetje goed uitgevoerde actie best méér dan €200 miljoen schade kan aanrichten. Al bij al toch niet zo’n slechte business case?

  6. 12

    Nou, 200 miljoen euro is best veel. Moet je wel een torenflat neerhalen.
    En dan is het natuurlijk de vraag of je de juiste terrorist gevangen hebt. Heb je die in staat was de grootste aanslag te plegen te pakken? Of loopt juist die nog vrij rond en slaat op een zeker moment toe. Dan was al het geld dus voor niets.
    Is moeilijk een sluitende analyse van te maken. Maar soms helpt het wel om dingen in perspectief te plaatsen.

  7. 13

    Gut, ja, je hebt natuurlijk gelijk. Ik ging er van uit dat die zeven veroordelingen over 2010 golden. 200/7, circa 30.

    Ik heb sterk de indruk dat hier ‘preventieve beslissingsspijt’ gaande is.

  8. 15

    Wat als je een terroristische aanslag voorkomt, door bijvoorbeeld inerte onderdelen voor een bom te leveren als dienst, of anderszins een aanslag frustreert, maar de terrorist niet op weet te pakken en/of veroordeeld weet te krijgen. Is dat dan ook een verspilling van het geld, aangezien de terrorist niet permanent uitgeschakeld is, ondanks dat er wellicht enkele tot vele levens gered zijn?

    Of moet je echt alleen kijken naar het aantal veroordeelde terroristen per zoveel miljoen euro uitgaven?

  9. 16

    En dan heb je nog de kosten van de identificatieplicht, alle camera’s, bodyscanners ed. die weliswaar voornamelijk voor heel andere doeleinden gebruikt worden, maar er alleen maar door zijn gekomen vanwege het terrorisme-argument.

  10. 17

    Nee, je moet niet alleen maar kijken naar euro’s per veroordeling natuurlijk. Maar het is wel een indicator.
    En bij gebrek aan andere indicatoren, eentje die bv vergelijking met andere landen mogelijk maakt.
    Maar belangrijker nog, het is er eentje die helpt de discussie open te breken over nut/noodzaak/rendement van het huidige beleid. De aanname is dat het namelijk nodig is. Maar is dat zo? En als het zo is, is dit wel de slimste manier?

  11. 18

    Het dreigingsniveau staat nog op beperkt. Na de aanslag op de rechtbank en Ritthem zou je hem toch moeten opschalen? Of een aanslag crimineel of ideologisch is zou niet moeten uitmaken.

  12. 21

    Jammer (maar wellicht begrijpelijk) dat het tijdsoverzicht van gebeurtenissen rond terrorisme in Nederland slechts teruggaat tot 1999. Ik meen me nog wat gebeurtenissen te herinneren die meer impact hadden: kapingen van treinen, kleuterscholen, ambassade, provinciehuis, Makro’s die in brand vlogen, etc. Met hoeveel geld en bevoegdheden zijn die perikelen indertijd bestreden?

    Door eea in verder perspectief te zien, valt op dat onze uitzonderlijke tijden normaler zijn dan ze lijken. Sterker nog, dat het nog steeds veiliger is dan ‘vroeger’.

  13. 24

    Anti terreurwetgeving is uitgevonden om er voor te zorgen opdat men zich een tweede keer bedenkt om te gaan demonstreren tegen bezuinigingen . Anti -terreurwetgeving en wetten wordt alleen maar gebruikt om rijk rijker te maken en dat in tijden waarin ze van gekheid niet meer weten waar de rekening van het onbetaalbaar geworden Europa en de bonus cultuur van moet worden betaald . Terreur is er altijd al geweest . De anti terreurwetgeving wordt slim misgebruik van gemaakt om minder macht bij de gewone burger te leggen en meer bij de ondernemer . Ook Hitler heeft met zijn nieuwe wereldorde verdeel en heers gebruikt.

  14. 25

    Negen en negentig procent van de geradicaliseerde moslims neemt Israel als voorbeeld . President Iran/ Wilders enz . Ze moeten er eerst maar eens voor zorgen dat dat probleem normaal wordt opgelost .

  15. 28

    Het spijt me, maar redelijk vage dingen waarbij nul gewonden vallen zijn gewoon geen reden om het dreigingsniveau op te krikken. Dat het dreigingsniveau eerder hoger werd aangegeven is op zichzelf al onzin genoeg (in feite is zelfs het hele construct in Nederland totale waanzin). De gevallen die je noemt zijn trouwens nog geen van beiden boven twijfel verheven aangetoond terroristische aanslagen.

  16. 29

    De situatie die je daar schetst is nogal onwaarschijnlijk. Als een terrorist een bom in elkaar steekt die inerte delen bevat (die de AIVD heeft aangeleverd) en die bom ergens plaatst, waarna die niet af gaat, dan zal de AIVD hem vervolgens niet laten ontsnappen. De kans op vrijspraak is ook nihil, sinds in Nederland het voorbereiden van een terroristische aanslag ook al strafbaar is. Aangezien in je hypothetische voorbeeld de AIVD de aspirant-aanslagpleger al in de voorbereidingsfase in de smiezen had, moet verzameling van voldoende bewijs geen grote moeite zijn.

  17. 31

    Dat lijkt mij een vrij goede graadmeter inderdaad (waarbij natuurlijk rekening moet worden gehouden met de mogelijkheid dat meerdere veroordeelden samen werkten aan één aanslag).

  18. 32

    Terrorisme is een tactiek,hoe verklaar je de oorlog aan een tactiek????????
    Oorlog is prima,maar het is verboden om schaarbewegingen te maken,of je te verstoppen…..lol

  19. 34

    Zolang er niets bekend is omtrent daders valt het niet uit te sluiten dat het een opmaat is voor erger. Vooralsnog is de dreiging nu toch iets groter als voor deze gebeurtenissen.

  20. 35

    Ach, de kans op vrijspraak nihil. De rechterlijke macht heeft vaak toch nog wel conflicterende zienswijzen op terroristische motieven dan vanuit overheidswege wordt aangedragen, dunkt me.
    Daarnaast is dat uiteraard slechts een enkel voorbeeld dat me als eerste op kwam.
    Er kan ook informatie worden verzameld die leidt tot het voorkomen van aanslagen in andere landen, het bevriezen van gelden, het in kaart brengen van ondersteunende structuren binnen en buiten onze landsgrenzen. Zeker de acties van de dienst buiten de landsgrenzen brengt uiteraard beperkingen met zich mee tot vervolging van mogelijke terroristen alhier.
    Daarnaast is het volgens mij ook zo dat mislukkingen van geheime diensten altijd breed worden uitgemeten maar dat de meeste successen nooit bekend zullen zijn vanwege het type werk waar het om gaat.

  21. 37

    Als je op die angstzaaierige manier gaat redeneren moet je dus het dreigingsniveau opkrikken bij elke achtergelaten tas. Immers zo lang je nog niet meer weet kan het een bom zijn met terroristische bedoelingen. Ik zou dat toch andersom doen: Pas als aangetoond is dat er sprake is van een terroristische dreiging, kan het dreigingsniveau omhoog. Wat mij betreft is vooralsnog het dreigingsniveau niet groter dan een week geleden. Overigens schaar ik een ontploffing in een leeg gerechtsgebouw en op een dito strand beide niet onder terrorisme.

  22. 40

    Ja, het aantal veroordelingen zegt iets over het aantal voorkomen aanslagen. Het voorbereiden van een aanslag kan namelijk tot een veroordeling leiden. Kennelijk zijn er buiten de Hofstadgroep geen mensen aangehouden, waarvan bewezen kon worden, dat ze een aanslag voorbereidden. Er is dus geen enkele aanslag voorkomen.

  23. 41

    Redactie, er zitten typos in de genoemde cijfers. U schrijft dat er in 2010 124 miljoen is uigegeven, waarvan 192 miljoen aan…
    Ik sta achter de conclusie van het artikel, maar de bwargumentering slaat natuurlijk nergens op zo.

  24. 42

    En vroeger was er ook geen wetgeving op bijv. het gebied van de BVD. Toch heeft die heel wat activiteiten ontplooid. Die werden dus niet begrensd door een wet, alleen door de minister.
    Het lijkt mij dus juister te stellen dat met het opstellen van allerlei wetgeving er juist minder mag/kan dan vroeger.

  25. 43

    Onzinnige redenering. Dit gaat alleen op als “aanslag voorkomen” slechts dan gebeurt als “iemand veroordeeld” wordt.
    Kullekoek!
    Er zijn meer dan genoeg voorbeelden te noemen om een aanslag te voorkomen op een andere manier.

  26. 44

    Ja Bas, er had natuurlijk 224 moeten staan. En inderdaad is het suf dat de kersverse dataredacteur het niet zo nauw neemt met de cijfers.
    Maar om nou meteen te roepen dat de “bwargumentering” fout is, dat is natuurlijk nog veel erger.

  27. 45

    In feite zijn alle kosten uitgegeven aan defensie ook anti-terroristische maatregelen om te voorkomen dat we in de toekomst worden aangevallen. En omdat we tegenwoordig in 1 Europa leven zou het tevens interessant zijn om te zien wat er in heel Europa meer is uitgegeven. Nederland is wat dat betreft maar een klein stipje. Ik schat vele tienatallen zo niet honderden miljarden en ineens wordt het duidelijk waarom de economie niet meer zo florisant is terwijl bovenop het hierboven gestelde ook de omzet van de heleveiligheids branche nog moet worden bijgeteld, de kosten van het gehele politie apparaat en alle andere kosten die worden gespendeerd aan ‘veiligheid’. Angst een slechte raadgever misschien?