Afscheid van het grijze midden

RECENSIE - Een pleidooi om de waarheid niet altijd in het midden te zoeken.

Literatuurcriticus Gijsbert Pols merkte dat hij steeds meer moeite kreeg met wat hij het ‘alomtegenwoordige centrisme’ noemt: ‘het idee dat het kwade altijd op een van de uiteinden van het politieke centrum te vinden is, dat goed beleid altijd een kwestie van overleg, consensus en pragmatisme.’ In tegenstelling met de neiging altijd het midden op te zoeken meent hij dat ‘progressie alleen mogelijk is doordat radicaal nieuwe ideeën vanuit de marge binnen kunnen dringen tot de politieke mainstream.’ Met dit intrigerende uitgangspunt schreef Pols onder de titel Het onhoudbare midden zeven essays over uiteenlopende onderwerpen als kunst, racisme, geweld, seksualiteit en ruimtelijke ordening. Hij gebruikt daarbij zowel zijn persoonlijke ervaringen als literaire beschouwingen over onder meer Nescio, Reve, Wolkers en Cremer.

Het midden als politiek probleem. Ik was benieuwd waar Pols na zijn afscheid van het centrisme dan de gewenste politieke progressie gaat vinden. Zoeken is misschien een beter woord. Want zijn beschouwingen leiden niet direct tot afgeronde conclusies. Ze zetten aan tot nadenken. Met de opdracht verder, dieper, radicaler te gaan dan gemiddelde, voor de hand liggende, veel gehoorde standpunten.

Reve’s racisme

Literatuur is een waardevolle ingang om dat nadenken te bevorderen. Pols is neerlandicus en Gerard Reve was de reden dat hij zich voor literatuur ging interesseren. Maar hij zet nu vraagtekens bij het racisme dat in verschillende van zijn geschriften openlijk tot uiting komt. Provocatie, ironie, zegt men. Maar kunnen we het op deze wijze neutraliseren van de standpunten van een vermaard schrijver wel zo verdedigen? Pols vindt van niet en schrijft dat een dergelijke benadering feitelijk onderdeel is van het nog altijd levende structureel racisme dat uitsluiting van mensen met een kleur bevordert.

Seksuele bevrijding

Jan Wolkers en Jan Cremer hebben lange tijd de reputatie gehad dat ze met hun onverbloemde beschrijving van seksuele escapades hebben bijgedragen aan de seksuele bevrijding. Feministen hebben dat beeld van bevrijding al vaker onderuit gehaald. Ook voor Pols is die vrijheid een ‘schrale vrijheid, vol vrouwenhaat, rancune en eenzaamheid….Het is een vrijheid voor een specifiek soort heteroseksuele mannelijkheid, die er van uitgaat dat de man van nature een destructief, mateloos geil en gevaarlijk beest is.’ (p. 99…103) Hij gaat nog verder. Wat de zogenaamde seksuele bevrijding laat zien is dat het klassieke burgerlijke idee dat alleen vrouwen de man konden disciplineren wordt verlaten. Wat Wolkers en Cremer hebben gedaan is die disciplinering buiten werking stellen om ruimte te scheppen voor ‘de ware natuur’ van de man. Het is in de ogen van Pols een ‘cynische bevrijding, omdat ze mannen weliswaar van een kwestieuze disciplinering verlost, maar hen tegelijkertijd opscheept met een aangeboren natuur die hun het vermogen tot empathie en kwetsbaarheid ontzegt en werkelijk contact met de ander (…) onmogelijk maakt’ (p.106-107).

Neoliberalisme

Pols zou ook graag afscheid nemen van de brede consensus over het neoliberalisme. Ondanks alle inmiddels overduidelijke nadelen blijft de hegemonie van het systeem in stand. En dat komt omdat het

‘zich voedt vanuit de diepten waar ons verlangen huist, daar waar we ons leven van betekenis voorzien (…). We zijn gewend geraakt te spreken over liefde in termen van investeringen en rendement, van goede en slechte deals. De woorden levensloop en carrière zijn synoniem geworden en onze vriendenkring organiseren we, al dan niet met digitale middelen als Facebook en Instagram, als netwerk van individuen en niet als, pakweg een gemeenschap. Onze gezondheid zien we in toenemende mate als een proeve van individuele wilskracht: op telefoons en computers evalueren we dag in dag uit hoe diëten en sportschoolbezoeken de parameters van ons lichaam optimaliseren. En alom tegenwoordig is het denken in termen van schuld. Wie geniet (…) ziet zich maar al te gemakkelijk genoodzaakt dat te legitimeren door uit te leggen dat zij of hij er hard voor gewerkt heeft. Armoede is een kwestie van niet waargemaakte ambitie, een schuld die hooguit kan worden ingelost met het accepteren van geestdodend werk en precaire arbeidsomstandigheden. Zelfs de verhouding die we tot onszelf innemen is meer en meer een verhouding van schuld: we hebben torenhoge verwachtingen van onszelf en als we die niet nakomen voelen we ons waardeloos, failliet.’ (p.123-124)

Zo beschouwd is het neoliberalisme een nieuwe religie, die wortel kon schieten in de burgerlijke cultuur die Nietzsche zo genadeloos bloot heeft gelegd. Anders dan Nietzsche gelooft Pols niet dat we hier te maken hebben met een universeel beschavingsprincipe. Ook de gangmakers van het neoliberalisme, schrijft hij, maakten in hun tijd keuzes vanuit het idee dat een betere wereld mogelijk is dan fascisme en communisme. Nu, ruim zeventig jaar later is radicale verandering noodzakelijker dan ooit in het zicht van ‘een nieuw, ecologische Apocalyps’.

Pols presenteert zich tegenover het ‘onhoudbare’ midden als een radicaal denker. Zijn beschouwingen gaan van eenvoudige waarnemingen uit het dagelijks leven tot meer diepzinnige analyses aan de hand van voorbeelden uit de literatuur. Hij zoekt wegen voor radicale vernieuwing en die vindt hij in elk geval niet aan de rechterkant van het politieke spectrum. Ik begrijp dat het hem er vooral om gaat dóór te denken en niet te blijven staan bij een gemakkelijke, middelmatige consensus over de situatie waarin wij leven. Verdieping is nodig. Vergeet de mainstream. Kom je dan niet automatisch aan de linkerkant terecht?

Gijsbert Pols: Het onhoudbare midden. Essays over Nederland. nY Magazine, 160 blz. € 19,95

  1. 1

    Hij zoekt wegen voor radicale vernieuwing en die vindt hij in elk geval niet aan de rechterkant van het politieke spectrum.

    Dat zou daar ook niet kunnen omdat elke beweging daar vroeg of laat eindigt in een autoritaire machtsstructuur. Die weliswaar een door vele angstigen en onzekeren gezochte vorm van zekerheid biedt*, maar verder ook muurvast zit en elke ontwikkeling anders dan het behoud van de heersende macht in de kiem smoort.

    *Ook al is het zo niet hun eerste keus, maar daar komt men pas achter als het te laat is.

  2. 2

    “Pols zou ook graag afscheid nemen van de brede consensus over het neoliberalisme.”

    Er is helemaal geen brede consensus over neoliberalisme, het woord wordt uitsluitend gebruikt in bepaalde politieke kringen.

    Uiterst links en rechts hebben nog nooit wat goeds gebracht in de geschiedenis, Trump is niks, maar Kim Jong-Un is nog veel meer niks. Het midden is voor de gemiddelde burger zo slecht nog niet.

  3. 3

    @2: Dat Kim op papier links is, maakt hem niet minder autoritair. Het collectivistische (linkse, zo je wilt) idee is geheel verlaten en alle energie wordt geïnvesteerd in het behoud van de zittende macht. Dat is fascisme ten top.

  4. 4

    @1:

    Dat zou daar ook niet kunnen omdat elke beweging daar vroeg of laat eindigt in een autoritaire machtsstructuur.

    En op links is dat niet zo? SP, PvdD, niet perse de partijen met de meeste interne democratie. Om het over communistische landen maar niet te hebben. Mensen creëren nu eenmaal graag hiërarchieën.

    Verder is het vrij banaal dat ideeën die ons veranderen eerst marginaal waren voor ze mainstream werden. Maar dat betekent niet dat alle marginale ideeën een verbetering zijn voor de status quo (‘het midden’), sterker nog, de overgrote meerderheid van de ideeën is dat niet.

    @Jos:

    Kom je dan niet automatisch aan de linkerkant terecht?

    Nee, helaas niet. Dat wil zeggen, ik geloof wel dat jij en de boekschrijver daar uit komen, maar niet dat iedereen dat automatisch doet. Dat zal afhangen van je mens- en wereldbeeld, je kennis, je impliciete aannames over hoe dingen werken en wat je wensen en verwachtingen zijn.

  5. 5

    @3: Kom maar met een voorbeeld van een niet-neoliberaal, niet-autoritair land.

    ‘de gemeenschap voorop stellen’ (overigens ook een rechts ideaal) klinkt mooi, maar heeft als keerzijde dat je de individuele vrijheid wil inperken. Hoe verder je daar in wil gaan, hoe groter de benodigde dwang.

  6. 6

    @4: Dat is dan ook een worstelpunt voor velen die sympathiseren met die partijen. Maar daar lid van worden is in elk geval nog een keuze. Dat is het land waarin je opgroeit doorgaans niet.
    En beter marginale ideeën dan helemaal geen ideeën.

    @5:

    (overigens ook een rechts ideaal)

    Leg eens uit. Als in nationaal-socialistisch?
    Er is hier op S al eens een Quote du Jour geplaatst uit een (vergeten) interview uit 1923 met de grote man achter die stroming, waarin hij bekende dat hij zijn club net zo goed de liberale partij had kunnen noemen…

  7. 7

    @4:

    de overgrote meerderheid van de ideeën is dat niet.

    Dat klinkt wel erg stellig. Zou het niet ook afhankelijk zijn van

    je mens- en wereldbeeld, je kennis, je impliciete aannames over hoe dingen werken en wat je wensen en verwachtingen zijn.

    ?

  8. 8

    @6: conservatieven benadrukken graag het belang van de gemeenschap, van mensen uiteraard die zich moeten conformeren aan hun conservatieve moraal, maar daar tegenover staat dat iedereen ook geholpen wordt vanuit de gemeenschap. Kijk naar hoe kerkgemeenschappen functioneren. Als je de moraal van de kerk onderschrijft, krijg je als lid emotionele en praktische steun.

    Vanuit linkse idealen kan je ook gemeenschappen creëren met vergelijkbare trade-offs, wat natuurlijk ook gebeurt. Echt grootschalig worden ze meestal niet.

    Dat is dan ook een worstelpunt voor velen die sympathiseren met die partijen

    En terecht. PvdD en SP zijn nog betrekkelijk onschuldig in dat opzicht, in elk geval doen ze het beter dan de PVV (maar vergelijkbaar met FvD, die ook graag referenda willen, maar liefst niet intern).

    Het laat alleen duidelijk zien dat progressieve en/of linkse ideeën geenszins een bescherming is tegen het ontstaan van autoritaire structuren.

    (overigens ben ik echt geïnteresseerd in voorbeelden van niet-neoliberale landen die ook nog eens niet-autoritair zijn. Ik kan ze zo niet bedenken. Aan de ene kant zijn alle landen in meer of mindere mate kapitalistisch, aan de andere kant zijn de landen die hebben geprobeerd iets collectiefs/socialistisch te doen uiteindelijk autoritair: Cuba, Venezuela, China etc.)

  9. 9

    @7:

    Dat klinkt wel erg stellig.

    Ideeën zijn niet voor niets mainstream geworden, die hebben zich op de een of andere manier bewezen als verbeteringen, al is het maar voor een bepaalde groep. Er zijn oneindig veel meer slechte ideeën dan goede.

    Laten we het eens versmallen tot ideeën in de wetenschap, veel nu gevestigde ideeën waren ooit marginaal, maar van alle marginale wetenschappelijke ideeën van tegenwoordig wordt de overgrote meerderheid nooit mainstream omdat ze simpelweg niet kloppen.

  10. 10

    @8: ”Echt grootschalig worden ze meestal niet.”

    Gun die jonkies even de tijd. De oudste multinational heeft al bijna twee millennia haar macht kunnen uitbouwen. Nonkel Charl is net 137 jaar dood.

    Die voorbeelden van landen: ik geef een zwiep aan de globe, maar vind ook niet zo snel iets. In 1989 heb ik als snotneus met mensen van het Neues Forum mogen spreken; hen stond met de DDR zoiets voor ogen, maar dat mocht niet zo zijn.

  11. 11

    @10:

    Die voorbeelden van landen: ik geef een zwiep aan de globe, maar vind ook niet zo snel iets

    Dat is dan ook het probleem wat ik heb met mensen die het failliet van ‘het neo-liberale systeem’ verkondigen en op zoek zijn naar een alternatief daarvoor (met meer gemeenschapszin?). Alle landen op de wereld waar het wél enigszins plezierig toeven is (Scandinavische landen, Nederland, Nieuw-Zeeland, Canada) hebben nog steeds allerlei neo-liberale kenmerken, terwijl in landen waar alternatieven daadwerkelijk zijn uitgeprobeerd in meer of mindere mate autoritair zijn waar het een stuk minder prettig toeven is. Er is dus een flinke bewijslast voor dat alternatieve systeem voor het ook daadwerkelijk beter is.

    Nuttiger is het denk ik om het denken in overkoepelende systemen los te laten en in plaats daarvan te denken in losse elementen, wat werkt wel (een combinatie van een sterke overheid en een vrije markteconomie), en wat werkt niet (alles overlaten aan private partijen, alles aansturen vanuit de centrale overheid)?

  12. 12

    Alle landen op de wereld waar het wél enigszins plezierig toeven is (Scandinavische landen, Nederland, Nieuw-Zeeland, Canada) hebben nog steeds allerlei neo-liberale kenmerken

    Deze landen zijn juist enigszins plezierig toeven omdat het neoliberalisme daar juist níét helemaal is doorgedrongen en zij wat van hun sociaal-democratische kenmerken hebben behouden. Neoliberalisme is juist de golf van privatisering en deregulering (gestart door Reagan en Thatcher en opgepikt door Clinton*, Blair*, en Kok) die beetje bij beetje al die sociaal-democratische kenmerken uitholt en wegvreet.

    * die hun beweging naar economisch rechts ook veelzeggend ‘New Democrats’ en ‘New Labour’ doopten: eruit met het oude sociaal-democratische denken, erin met het nieuwe liberale marktdenken.

  13. 13

    @11 Maar toch is Zweden minder neo-liberaal dan de VS. In landen waar het nu goed toeven is, zijn bewegingen in de richting van verminderd neo-liberalisme te verkiezen boven bewegingen in de richting van meer neo-liberalisme. Voor Noord-Korea zou een beetje meer neo-liberalisme inderdaad geen slecht idee zijn.

  14. 14

    Ik zeg maar niet dat ik @ 0 en ook alle reacties nogal middle of the road vind, want anders moet ik hier weer hele teksten gaan kloppen.

    de constatering dat het ” goede” of interessante vaak niet uit het ” midden” komt onderschrijf ik echter. Sla maar eens een NRC open bijvoorbeeld, ik ben er meestal in 3 minuten doorheen.: p

  15. 16

    “de constatering dat het ” goede” of interessante vaak niet uit het ” midden” komt onderschrijf ik echter”.

    Het goede, interessante en voortreffelijke is vaak niet terug te vinden in de realiteit en draagt ook vaak de sensatie van het “nieuwe” en het “onbekende” in zich. Gelukkig is tijd en realiteit ongenadig voor dergelijke waanbeelden. Ik moet nu plotseling denken aan Sartre, Mulisch en Ivens en hun geflikflooi met communistische dictaturen. Het neo-liberalisme is typisch een uitkomst van een proces dat niet het allerbeste nastreeft, maar het minst slechte. En inderdaad, dan kom je al snel in het midden uit.

  16. 17

    @16: er zijn ook genoeg onderwerpen die hoewel reëel, a priori moreel verwerpelijk geacht worden/ taboe zijn.

    Geen vluchtelingen meer toelaten, vastleggen dat vrouwen en homo’s minder zijn, dat kinderen besneden moeten worden, criminelen hun Nl paspoort afpakken of oudjes hup uit de iglo naar buiten de sneeuw in sturen voor mijn part.

    Zat reele onderwerpen waarbij het midden op de kast klimt. Wel eens over nagedacht?

  17. 18

    Als hier door reaguurders wordt gesproken over links en rechts, dan heeft men het over het politiek bestel ten lande. Dat is bij uitstek een polder- en dus een middengebeuren (dit ondanks de aanwezigheid van wat lijkt op uitersten: pvv, sp e.d). Als je zoekt naar wat buiten het midden valt dan moet je zijn bij experimenten: in de de wetenschap, in de kunst, in de muziek, in de literatuur, en meer praktisch in bankieren, beleggen, energie, vervoer, wonen, boeren, procuderen e.d. Alleen daar is men vrij van het midden en vanuit daar slijpelen veranderingen door. En je kunt dan niet spreken over links of rechts, wel over wenselijk en onwenselijk, over ethische vragen. En ja: geld is hier een issue, tegelijk maakt geld ook veel mogelijk, tegelijk maakt creativiteit veel mogelijk.

  18. 19

    @15: Een land dat niet te lijden heeft van het neoliberalisme is niet te vinden en zal er nooit komen omdat het inmiddels volledig geglobaliseerd is. Alleen dictaturen als China kunnen zich er aan onttrekken. Alhoewel je dat ook kunt betwijfelen.
    Wat nationaal wel kan en ook gebeurt is de gevolgen van het systeem verzachten en het van binnenuit langzaam maar zeker uithollen. Zie @12: Moet je wel willen natuurlijk. Het blijft een politieke keuze.

  19. 20

    Een land dat niet te lijden heeft van het neoliberalisme is niet te vinden en zal er nooit komen omdat het inmiddels volledig geglobaliseerd is

    Dus volgens jou is er geen land dat niet ‘lijdt’ aan neoliberalisme. Tegelijkertijd is de wereldwijde welvaart nog nooit zo hoog geweest. En de enige landen die zich daar enigszins aan weten te onttrekken zijn dictaturen…

    Dan dient de vraag zich wel op, hoezo is dat neoliberalisme zo slecht dan? Wat verwacht je precies van een alternatief? En wat is er in het huidige systeem dan precies dat ‘weg’ moet? En is dat alternatief dan beter?

  20. 21

    ‘We zijn gewend geraakt te spreken over liefde in termen van investeringen en rendement, van goede en slechte deals.’

    Ik vind dat nogal aanmatigend. Speak for yourself. Ik ben dat helemaal niet gewend!

  21. 22

    @20: Nog los van de klimaatcrisis betwijfel ik die wereldwijde welvaart. En welvaart in mainstream economische termen (bbp) is ook niet alles. De sociale ongelijkheid is ook nog nooit zo groot geweest.

    Maar je begrijpt hopelijk wel dat ik je vragen hier niet even in een paar zinnen kan beantwoorden (als dat de bedoeling was). Ik verwijs graag naar de stapels literatuur over dit onderwerp, bijvoorbeeld de boeken van Naomi Klein en dan met name de boeken The Shock Doctrine en This Changes Everything.

  22. 23

    @20: “Dan dient de vraag zich wel op, hoezo is dat neoliberalisme zo slecht dan?”
    Achter jouw opmerking schuilt de vooronderstelling dat het neo-liberalisme heel veel goeds heeft gebracht. Het is maar de vraag of de welvaart en het welzijn in “succesvolle landen”, dit te danken hebben aan het neo-liberalisme.
    Je kunt met evenveel recht stellen dat dit te danken is aan het in toom houden van excessen van neo-liberalisme.
    Daarnaast gaat het hier over: “weg van het grijze midden”, wie zegt dat het neo-liberalisme een middenweg is? Het is mainstream, maar dat is niet hetzelfde.
    Dan is vervolgens de vraag of er buiten dat midden aan de uitersten goede ideeen voor handen zijn.
    Ik denk van wel. Of net nu gaat om initiatieven in de zorg (zelf sturende teams), bij bankieren en beleggen, bij woonvormen, bij produceren, bij energie, in de economie, maar ook in kunsten en wetenschap, er is nog veel te winnen. En dat betoog onderschrijf ik van harte.

  23. 24

    @20: U zegt (zonder nadere onderbouwing): “Tegelijkertijd is de wereldwijde welvaart nog nooit zo hoog geweest. En de enige landen die zich daar enigszins aan weten te onttrekken zijn dictaturen…”

    Wij vonden voor u:
    Armoede in Amerika (geen dictatuur?): According to a 2018 assessment by the U.S. Census Bureau, the percentage of Americans living in poverty has fallen to the lowest levels since the 2008 recession and stands at 11.8% (~38.1 million people).

    Armoede in China (wel een dictatuur?): As at the end of 2018, the number of people living below China’s national poverty line of 2,300 yuan per year (in 2010 constant prices) is 16.6 million which translates to 1.7% of the population. [7] with hopes of totally eradicating poverty by 2020.

  24. 25

    @22 & @24: Ik blijf het schokkend vinden hoe weinig mensen weet hebben van de spectaculaire afname van armoede en toename van gezondheid en welvaart in de wereld.

    Hier een uitgebreid overzicht:
    https://ourworldindata.org/extreme-poverty

    En nee, niet alleen het percentage mensen in extreme armoede is afgenomen, mensen zijn rijker geworden over de hele linie:
    https://ourworldindata.org/uploads/2013/11/Global-Inc-Distribution-2003-and-2013-1.png

    @PJ Cokema: jouw berichten zijn over nationale armoede niveaus. De armoedegrens in China en de VS verschilt, dus is niet zomaar vergelijkbaar. Het klopt dat in China armoede snel is afgenomen, en in de VS veel minder. Maar China telt nog wel meer extreem armen dan de VS.

    Als je wil kijken of er verband is tussen regeringsvorm en armoede, kan je dat zelf hier knutselen: https://www.gapminder.org/. Dat is iets degelijker dan wat selectieve voorbeelden vergelijken.

    @Jos:

    En welvaart in mainstream economische termen (bbp) is ook niet alles. De sociale ongelijkheid is ook nog nooit zo groot geweest.

    Ook op andere indicatoren, zoals gezondheid en onderwijs, zijn mensen wereldwijd nu veel beter af dan vroeger.

    Over ongelijkheid, het klopt dat die vroeger lager was: toen was iedereen namelijk even extreem arm. Zelfs de adel ging even vroeg dood als het plebs. Maar dat is niet wat we willen (toch?); hieruit volgt dat gelijkheid geen doel op zich kan zijn en ondergeschikt is aan het welvaartsniveau.

    Zoom je in, dan licht het ook genuanceerder. We zitten nu in een periode dat de ongelijkheid binnen landen weer toeneemt, terwijl die tussen landen juist afneemt. Ik zeg niet dat we ons niet druk moeten maken over extreme welvaart van enkele individuen en de macht die dit oplevert, maar simpelweg stellen dat ‘de sociale ongelijkheid is toegenomen’ is te kort door de bocht.
    https://ourworldindata.org/global-economic-inequality

  25. 26

    @23:

    Achter jouw opmerking schuilt de vooronderstelling dat het neo-liberalisme heel veel goeds heeft gebracht. Het is maar de vraag of de welvaart en het welzijn in “succesvolle landen”, dit te danken hebben aan het neo-liberalisme.

    Ik vind ‘neoliberalisme’ niet zo’n nuttig begrip, zeker niet in de allesomvattende manier waarop het hier gebruikt wordt.

    Ik wijs er slechts op dat het vreemd is om het neo-liberalisme een grote, wereldwijde en negatieve invloed toe te kennen, terwijl mensen het nog nooit zo goed hebben gehad. Daar klopt iets niet. Dus ofwel de invloed van neo-liberalisme is helemaal niet zo allesomvattend groot (en dan moet je het scherper definiëren), ofwel neoliberalisme heeft ook positieve effecten. Ik zou er voor kiezen om het begrip los te laten en het over behapbaarder zaken te hebben.

    En als je een alternatief voorstelt (genoeg problemen natuurlijk), toon dan wel eerst even aan dat het inderdaad beter werkt dan wat we hebben.

  26. 28

    @27: Zoals gezegd zijn dat appels met peren, want de gehanteerde armoedegrens is niet hetzelfde.

    Sowieso kan je het aantal armen beter in percentages uitdrukken, in China wonen 4 keer zoveel mensen.

    Als je het oprecht wil weten, kijk dan even op gapminder, ik heb je genoeg linkjes gegeven. Als ik het kan vinden, kan jij het ook.

  27. 29

    @26: Op zich is het vreemd dat grote sociale en economische systemen van buitenaf oncontroleerbaar worden, als ze los worden gelaten op de werkelijkheid en mateloosheid ze van binnenuit uiteindelijk uitholt. De “onzichtbare hand” van Adam Smith, die hij juist niet bedoelde ?
    Nog vreemder is de “heiliging” van niet uitgeteste alternatieve systemen (Green New Deal, Green Deal, degrowth en donuteconomie). Aankondiging van het einde van het ene systeem, wil niet zeggen dat de deugdzaamheid van het alternatieve systeem toeneemt. Het kan allemaal nog veel erger.

  28. 30

    Het heeft weinig zin om te gaan bakkeleien over neoliberalisme als de definitie van dat verschijnsel al overlap toont met vele andere politiek-economische stromingen. Vrije markt economie is een alom geaccepteerd iets, maar ook dat is neoliberalisme. Het gaat er alleen om hoeveel? Hoeveel markt en hoeveel vrijheid van die markt.

    Wat dat betreft zou het meer zoden aan de dijk zou zetten om een index te maken rondom die 2 ‘indicatoren’ en dan landen langs de meetlat te leggen. Armoede of juist niet en de staat van de gezondheidszorg zijn uitkomsten van meer dan één soort beleid en daarom denk ik dat het zinloos is om het daarover te hebben.

    Meet gewoon dingen als regulering van markt voor een aantal zaken. Hoeveel markt is er aanwezig in onderwijs/vervoer/nutsvoorzieningen/gezondheidszorg etc? Wat zijn de restricties voor markten waar de overheid geen deel van uitmaakt. Dat soort grappen. Dan kom je tot een beter plaatje over hoe neoliberaal een land is dan het tellen van mensen onder de armoedegrens.

  29. 31

    @28: “Sowieso kan je het aantal armen beter in percentages uitdrukken”
    Amerika 11.8% million arm
    China 1.7% million arm

    “Als ik het kan vinden, kan jij het ook.”
    Maar natuurlijk… daar gaat-ie:
    Elke 2 seconden ziet 1 persoon zich gedwongen op de vlucht te slaan voor oorlog of vervolging. De laatste stand: 70,8 miljoen ontheemden, daaronder 25,9 miljoen vluchtelingen, waarvan 3.5 miljoen asielzoekers.

    Na jaren vooruitgang lijden de laatste 3 jaar steeds meer mensen honger: 1 op de 9 mensen wereldwijd, ofwel 820 miljoen mensen hebben niet genoeg te eten.

    1 op de 3 mensen beschikken niet over veilig drinkwater.
    2,2 miljard mensen hebben geen goed drinkwater; 4,2 miljard mensen heb en geen veilig sanitair en 3 miljard mensen hebben geen faciliteiten hun handen te wassen.

    Het gaat dus geweldig met de wereld en ja, dan is het “schokkend” dat “weinig mensen weet hebben van de spectaculaire afname van armoede en toename van gezondheid en welvaart in de wereld“.

    Een argument dat er niet toe doet, zolang een paar ‘basic problems’ niet zijn opgelost. Hoe hebben neo-liberale oplossingen bijgedragen aan verbetering?

  30. 33

    Beetje jammer toch allemaal, de kanttekeningen bij neo liberalisme, de vrije markt etc. Bij weg van het grijze midden denk ik aan: een basisloon, bouwen met hout, een kringloop economie, koken en rijden op waterstof, een hyperloop naar bijvoorbeeld Parijs, zelfregulerende zorgteams, wetgeving m.b.t. privacy voor de internetgiganten, gewetensvol bankieren…. ik noem maar wat. Dan denk ik aan ethiek: wat is wenselijk. Allemaal (en er zijn er meer) onderwerpen waarom heen veel meer gebeurt dan in het grijze midden, waar vliegjes worden afgevangen, waar meer gebeurt dan een beschouwing vanuit “hoe hoog is de winst” oplevert. Ik ga maar eens lekker koken.
    Dan denk ik waar is het ideaal?

  31. 34

    @32: Dit is misschien wel je domste reactie ooit, hahaha.

    En dat wil wat zeggen bij iemand die ooit beweerde dat Saddam wél massavernietigingswapens had maar dat Poetin ze snel verstopt had voor de Amerikanen ze konden vinden, haha.

  32. 35

    @29: Er is niet zoiets als ‘de overgang van het ene economische systeem naar het nieuwe’ – dat is een mythe die in het leven in geroepen door Marx, die in de industrialisatie wat dit betreft een caesuur zag (en wilde zien).

    We zijn *altijd* vrije markt-gedreven mensen geweest. Het is onze natuur. Het ‘neoliberalisme’, FWIW, is niet een opgelegd iets. Het is simpelweg een beschrijving van hoe de mens het economisch verkeer het liefst heeft.

  33. 38

    Verder zijn kapitalisme en vrije markt gewoon niet hetzelfde.

    Dat eerste is een sociaal-economisch systeem gebaseerd op ‘eigendomsrechten’ over productiemiddelen (inclusief de cruciale natuurlijke rijkdommen zoals land, waardoor de ‘eigenaars’ ervan de nieuw gecreëerde eigendomsloze klasse kunnen uitbuiten door met de zweep van hongersterfte te dreigen) en (dientengevolge) loonslavernij; en verder wordt gekenmerkt door prijsconcurrentie door en productie voor de markt, de mechanismen waardoor de markt veranderde van een plaats waar mensen hun overschotten kon verhandelden, in een onbeheersbare en allesoverheersende macht die ons einde zal betekenen.

    Dat tweede is een ideologisch waanidee van de aanhangers van het eerste: er heeft nooit een vrije markt bestaan, die zal ook nooit bestaan, want die kan niet bestaan, aangezien handel altijd met regels gepaard gaat (merk ook op dat zogenaamde ‘vrijhandelsverdragen’, van oud tot modern, juist altijd lange lijsten met strenge regels zijn), al was het maar de regel die ons gebiedt tot het respecteren van hun zogenaamde ‘eigendomsrechten’ – die zich ironisch genoeg altijd goed laten vertalen als ‘door de wet gegarandeerde monopoliën’ – zelfs als platonisch ideaal is de kapitalistische ‘vrije markt’ dus al een volkomen onsamenhangend begrip.

  34. 39

    @37: Het depolitiseren van de politiek is inderdaad een belangrijk en bizar kenmerk van het neoliberale geloof. Van Blair en Clinton tot Kok en Dijsselbloem, allemaal geven ze regelmatig blijk van post-ideologische waanideeën. Ouderwetse nationalisten en conservatieven op rechts, en socialisten en sociaaldemocraten op links, die denken allemaal ‘ideologisch’, terwijl wij neoliberalen juist heel pragmatisch slechts willen doen ‘wat werkt’.

    Ten eerste: voor wie werkt het?! En ten tweede: alsof socialisten en nationalisten etc. denken dat hun voorstellen niet werken! Per definitie willen mensen maatregelen nemen waarvan ze denken dat ze goed zijn – daarom willen ze die maatregelen ook nemen! Niemand is socialist omdat-ie denkt dat socialisme niet werkt!

    Ze hebben dus misschien wel gelijk dat ze hun ideologische bril hebben afgeworpen, maar dan alleen omdat ze hun ideologie in de ogen hebben laten laseren.