Voor een dubbeltje op de polikliniek

OPINIE - Niet boeren, maar Nederlandse supermarkten zijn verantwoordelijk voor het vergiftigen van mens en natuur

Ik ben een beetje boos. Eigenlijk best heel erg boos. En wel op de grote Nederlandse supermarkten. Supermarkten zouden een deel kunnen zijn van de oplossing, maar ze zijn het probleem. Door hun keuzes krijgen mensen onnodig veel nare ziekten zoals die van Parkinson, en ze zijn ook verantwoordelijk voor de achteruitgang van onze natuur.

Want we zijn onszelf en elkaar aan het vergiftigen met landbouwgif. Zelfs voor Yvon Jaspers is de onschuld er inmiddels een beetje vanaf, sinds haar broer de diagnose Parkinson kreeg. We dachten voor een dubbeltje op de eerste rij te zitten, maar eindigen voor dat dubbeltje op de polikliniek. Maar dan is het te laat. Control-Z doet het dan niet meer.

En voor alle duidelijkheid: de meeste boeren zijn niet de schuldigen, maar zitten in overlevingsmodus gevangen in dit moreel failliete systeem. Een systeem dat er trouwens helemaal niet op gericht is om mensen te voeden, maar vooral om dieren te voeden. Wereldwijd voeden we bijna 100 miljard landbouwdieren. Met de ruimte voor dat voedsel zouden we een veelvoud van de menselijke wereldbevolking kunnen voeden. Dit deel van het systeem wordt fanatiek beschermd door dominante conservatieve politiek, met leugens over voedselzekerheid die niet de boer maar de veevoer-importeurs en hun lobby bedienen.

Maar voor het kleine percentage landbouwgrond dat we daadwerkelijk gebruiken om mensen gericht van voedsel te voorzien gaat het ook fout. En daar ligt het niet alleen aan de politiek, maar juist in grote mate aan de dominante macht van de supermarkten. Want de wetenschap is er al lang uit: mens en natuur zijn extreem gebaat bij meer biologische tuin- en akkerbouw in plaats van de grote hoeveelheden landbouwgif die nu gespoten worden. Alle boeren zouden biologisch moeten kunnen telen, en alle consumenten zouden het moeten kunnen betalen.

Tegenargumenten over efficiëntie zijn kul: zolang we meer dan 75% van onze landbouwgrond kunnen verspillen om dieren te voeden in plaats van mensen, kunnen we op die minder dan een kwart voor mensenvoer best een paar procent inleveren voor meer gezondheid en natuur. Met nieuwe technieken wordt het verschil in efficiëntie bovendien steeds kleiner. Dan resteert het argument van de betaalbaarheid, en dit is waar de kwaadaardigheid van supermarkten in het spel komt. Supermarkten laten ons veel teveel betalen voor biologische producten. Hierbij moeten twee misverstanden over hoe deze markt werkt worden opgehelderd:

 1) Wat een consument voor een product betaalt, wordt bij een op winst gerichte organisatie niet bepaald door wat het moet kosten om het product te verkopen, maar door op welke manier deze organisatie er zoveel mogelijk winst op kan maken. Natuurlijk is dát afhankelijk van de kostprijs, want als die erg laag is dan kan een concurrent het product voor veel minder aanbieden. Maar dát mechanisme werkt steeds minder goed in een sterk gemonopoliserende markt zoals de onze. Er is in onze wereld maar plek voor een handvol grote supermarktketens, omdat de schaalgrootte waarmee zij werken hen in staat stelt voor de hele boodschappenwagen de prijs laag te houden op een breed assortiment. Distributiecentra. Logistiek. Inkoopcontracten. Marketing. Op de schaal die daar voor nodig is, is er binnen de huidige marktregels maar plek voor een beperkt aantal spelers. En deze spelers zijn stuk voor stuk nauwelijks begaan met onze gezondheid of die van boeren, en de natuur. Ondanks alle mooie praatjes.

 2) Supermarkten maximaliseren hun winst door gebruik te maken van ‘marge-mixen’. Ieder product dat ze verkopen levert een bepaalde winst (en soms zelfs verlies) op, en het is aan de supermarkt om de totale winst zo hoog mogelijk te maken. Die winst maken ze niet op een kilo zout of op een pak tarwebloem van een budgetmerk. Die winst maken ze in grote mate op producten zoals biologisch voedsel, waar de winstmarges een veelvoud zijn van die op reguliere landbouwgifproducten.

En wat doen die stomme Nederlandse supermarkten dan collectief? Ze verhogen de marges op biologisch eten, zodat ze andere producten goedkoper kunnen maken, en opgeteld zoveel mogelijk winst maken. Supermarkten maken de inschatting dat biologische producten vooral gekocht worden door klandizi met een vollere portemonnee. En dat moet ook wel, want de prijsverschillen zijn enorm! Het is de ultieme cirkelredenering: alleen rijke klanten kopen biologisch, daarom zijn die producten extra duur, daarom kopen alleen rijke klanten ze.

Gemiddeld betaal je voor een biologisch product 66% meer, zo berekende de Consumentenbond. Maar uitschieters tot 300% zijn ook niet ongewoon, zo blijkt uit de uitzending “Biologische prijzen” van de Keuringsdienst van Waarde van vrijdag 16 oktober. Het bizarre is dat de biologische boer over het algemeen maar zo’n 30% tot 40% meer vergoeding krijgt voor zijn product (en volgens de bio-boeren uit de KvW-uitzending krijgen zij nu zelfs minder vergoeding voor hun biologische boontjes dan 3 jaar geleden). En de vulploegmedewerker, de koeling, de kassa, distributiecentra, vrachtverkeer, etc. zijn allemaal precies even duur als het giftigere alternatief.

Het zou daarom prima te verdedigen zijn dat biologische producten hooguit 25% meer kosten dan hun minder verantwoorde tegenhangers. Op die manier wordt het voor een veel grotere groep consumenten een aantrekkelijk alternatief en kunnen meer boeren overstappen op productie die voor hen, de volksgezondheid én de natuur werkt.

Sinds mijn inkomen het toestaat koop ik zoveel mogelijk biologisch voedsel. Dat doe ik niet alleen voor mijn gezondheid, die van de boer en voor de natuur. Er zit ook echt meer smaak aan, iedereen proeft met gemak het verschil tussen een smaakrijke biologische komkommer en het labelloze alternatief. Maar ik zie het vooral als maatschappelijk leergeld waarvan ik me realiseer dat niet iedereen het kan opbrengen. Door met de portemonnee te stemmen hoop ik dat duurzame landbouw steeds meer mainstream kan worden.

Maar de motivatie gaat er wel een beetje vanaf als ik zie hoe die transitie actief wordt tegengewerkt door de Jumbo’s en Albert Heijns van deze wereld. De Nederlandse overheid heeft zich als doel gesteld dat in 2030 15% van onze landbouw biologisch is. We zitten nu op zo’n 6%. Misschien moeten er iets meer mensen samen met mij boos worden op de Nederlandse supermarkten, want zij hebben de sleutel in handen. Hier is geen magie voor nodig. Alle ingrediënten zijn aanwezig, behalve nuchter duurzaam beleid van de Nederlandse supermarkten.