Ghana evacueert honderden landgenoten uit Zuid-Afrika vanwege xenofobische anti-immigratieprotesten. Nigeria registreerde uit voorzorg 130 staatsburgers voor vrijwillige repatriëring. De marsen tegen buitenlandse arbeidskrachten en winkeliers gaan gepaard met veel geweld. Dat heeft dit jaar volgens de UNHCR al aan 62 buitenlanders het leven gekost. Met verkiezingen op komst, terwijl de werkloosheid hoog is en de armoede enorm, wordt gevreesd voor nieuwe onlusten.
Achter de demonstraties zitten verschillende organisaties die zich tegen de huidige regering keren: Operatie Dudula, in 2021 opgericht en inmiddels ook een politieke partij en sinds dit jaar ook de actiegroep March and March. In Durban stationeerden aanhangers van die actiegroep in januari zich voor een basisschool, waar ze kinderen van buitenlandse ouders uitjoelden. Sommige demonstranten hebben geëist dat alle buitenlanders zonder geldige verblijfsvergunning het land vóór 30 juni verlaten, zonder uit te leggen wat de mogelijke gevolgen hiervan zouden zijn. De regering zegt er aan te werken dat het geweld stopt. Maar veel arbeidsmigranten hebben er weinig vertrouwen in en laten zich repatriëren. Analisten zeggen dat deze golf van anti-immigrantenprotesten beter georganiseerd lijkt dan voorgaande, waarbij sociale media de gemoederen verder aanwakkeren.
Buitenlandse arbeidskrachten worden in Zuid-Afrika al jaren met scheve ogen aangekeken vanwege de enorme werkloosheid. ‘Ze pikken onze banen in’. Zuid-Afrikaanse arbeiders eisen het wettelijk minimumloon, buitenlanders kunnen het voor veel minder doen. Maar is het terecht dat buitenlanders de schuld krijgen van armoede en werkloosheid? In een korte documentaire laat Deutsche Welle zien dat de aanwezigheid van buitenlandse arbeidskrachten niet het enige probleem is in Zuid-Afrika. Dr. Margaret Monyani van een in Johannesburg gevestigd onderzoeksinstituut merkt op dat het aantal werklozen in Zuid-Afrika een veelvoud is van het aantal arbeidsmigranten. De achtergronden van het falende regeringsbeleid zijn niet voor iedereen even duidelijk. Maar voor de bevolking die er onder lijdt zijn de migranten wel het meest direct zichtbaar en die krijgen dan de schuld. Minder zichtbaar is de nog altijd bestaande raciale ongelijkheid in de Zuid-Afrikaanse samenleving. De groei van de economie komt niet iedereen gelijkelijk ten goede. Monyani: Nog steeds is het grootste deel van het land in witte handen. En landbezit is een een basis voor welvaart. Er wordt te weinig geïnvesteerd in de lokale economie, plaatsen waar de meeste Zuid-Afrikaners wonen. Voor heel veel inwoners van Zuid-Afrika is de overheid volledig afwezig. De staat die de mensen zou moeten beschermen heeft hen in de steek gelaten. Nu nemen ze het heft in eigen hand.
Nieuwe problemen voor president Ramaphosa
Het vertrouwen in de overheid is ook in Zuid-Afrika flink gedaald. Het ANC van Nelson Mandela dat jarenlang als enige aan de macht was wordt geplaagd door schandalen. Eerst was er de meermaals wegens corruptie veroordeelde ex-president Jacob Zuma, inmiddels ex-ANC, nu lid van de oppositionele MK-partij. Nu komt er volgende week een impeachment proces tegen zijn opvolger Cyril Ramaphosa vanwege de onduidelijke herkomst van geld op zijn boerderij. Op Phala Phala, een commerciële wildboerderij van Cyril Ramaphosa in het noordoosten van Zuid-Afrika, werd in 2020 ruim een half miljoen dollar aan contant geld gestolen. Het geld zat verborgen in een meubelstuk en dat heeft geleid tot vermoedens van corruptie. Ramaphosa ontkent dat er iets illegaals is gebeurd, het ging om de opbrengst van de verkoop van buffels. Maar de president die voor ‘schone politiek’ ging heeft hiermee de verdenking op zich geladen dat hij niet veel beter is dan zijn voorganger.
Farmgate loopt al enkele jaren. Eerdere pogingen om Ramaphosa aan te klagen mislukten. Na het verlies van het ANC bij de verkiezingen van 2024 heeft oppositieleider Julius Malema (ex-ANC, leider van de EFF (Economic Freedom Fighters) nu alsnog gelijk gekregen van het Constitutioneel Hof dat het dossier heropend moet worden. Ramaphosa probeerde eerder zijn naam te zuiveren door een rapport van een onderzoekscommissie aan te vechten waarin werd geconcludeerd dat hij mogelijk de grondwet had overtreden. In gerechtelijke documenten die dinsdag werden ingediend betoogde Ramaphosa dat het rapport uit 2022 “ernstig gebrekkig” was en terzijde moest worden geschoven, omdat de commissie haar mandaat verkeerd had begrepen en zich op geruchten had gebaseerd. De impeachment-procedure kan alleen slagen als een tweederde meerderheid in het parlement voor afzetting stemt. Dat zal naar alle waarschijnlijkheid niet gebeuren, want het ANC heeft in het parlement nog steeds 40% van de zetels. Maar de terugkeer van de Phala Phala-kwestie voedt een oud vermoeden van veel Zuid-Afrikanen: dat de macht in Zuid-Afrika zichzelf beschermt. En bij de anti-immigratiedemonstranten zal het vertrouwen in de staat er niet groter op worden.