Een breder beeld van ‘de boze burger’: ervaren groepsachterstelling in verschillende maatschappelijke domeinen

Een gastbijdrage van Koen Damhuis (Universiteit Utrecht), Emily Miltenburg, Leonard van ’t Hul en Sander Kunst (Sociaal en Cultureel Planbureau), eerder verschenen bij Stuk Rood Vlees. De afgelopen jaren is er veel gezegd en geschreven over groeiende maatschappelijke onvrede en tanend politiek vertrouwen. Een veelgenoemde verklaring voor wat ‘boze’ burgers beweegt draait om wat sociaalwetenschappers ‘subjectieve relatieve deprivatie’ noemen: het gevoel dat de groep waartoe iemand zichzelf rekent er niet alleen slechter aan toe is dan een andere groep, maar dat deze situatie bovendien als oneerlijk wordt gezien. In een nieuw rapport, een samenwerking van het Sociaal en Cultureel Planbureau met de Universiteit Utrecht, gaan we nader in op dit gevoel van ervaren achterstelling. Daarbij verbreden én verdiepen we het begrip ‘bezorgde burger’. Een brede onderzoeksopzet Voor dit rapport onderzochten we niet alleen ervaren achterstelling, zoals vaker wordt gedaan, maar ook naar de mate waarin mensen ervaren dat hun groep in het voordeel is. Aansluitend op de literatuur over economische ‘verliezers van de globalisering’,  culturele ‘backlash’ en afnemend institutioneel vertrouwen en politieke ontevredenheid richtten we ons daarbij op drie verschillende brede domeinen. Meer specifiek keken we naar de thema’s wonen, werk, culturele uitingen, rechtspraak en politieke vertegenwoordiging. Qua methoden deden we dit enerzijds middels een LISS-enquête met gesloten en open enquêtevragen. Daarmee we onderzochten bij wie gevoelens van achterstelling en voordeel meer of juist minder spelen en ten opzichte van wie. Anderzijds onderzochten we op basis van afzonderlijke focusgroepen onder mbo- en wo-opgeleiden, met en zonder migratieachtergrond, waarom mensen deze situaties als eerlijk of oneerlijk beschouwen: op basis van welke morele overwegingen zijn sociale verhoudingen volgens hen (on)rechtvaardig? Dankzij deze gecombineerde benadering naar opleidings- én migratieachtergrond. kunnen we verschillen én overlap in ervaren achterstelling tussen groepen beter in kaart brengen. Gevoelens van achterstelling komen het meest voor bij wonen en politiek, maar een meerderheid voelt zich niet achtergesteld Hoewel het debat over bezorgde burgers vaak draait om gevoelens van achterstelling, voelt de meerderheid van de Nederlanders zich niet achtergesteld. Op alle onderzochte thema’s voelt de grootste groep zich noch achtergesteld, noch in het voordeel. Tegelijk zien we dat een aanzienlijke minderheid in Nederland momenteel wel achterstelling ervaart, het meest op het gebied van wonen (30%) en bij de vertegenwoordiging door de politiek (28%). Mensen die achterstelling ervaren vinden dat meestal ook onrechtvaardig. [caption id="attachment_371178" align="aligncenter" width="450"] Stuk Rood Vlees Figuur 1. Gevoel dat mensen zoals zijzelf achtergesteld worden of in het voordeel zijn op vijf verschillende thema’s. Bron COB-LIS meting april 2026[/caption] Grote verschillen naar opleiding en herkomst in ervaren voordeel en achterstelling, ook een partijpolitiek patroon Er zijn aanzienlijke verschillen in ervaren achterstelling en voordeel naar opleiding en etnisch-culturele herkomst. Vooral wo-opgeleiden zien mensen zoals zijzelf op elk domein meer in het voordeel dan andere opleidingsgroepen. Ook blijkt uit de enquête dat Nederlanders met een migratieachtergrond zich minder vaak in het voordeel voelen bij wonen, tradities of bij de vertegenwoordiging door de politiek. Daarnaast hebben mensen met een migratieachtergrond (vooral de eerste generatie) vaker het gevoel te worden achtergesteld bij het vinden van een baan en bij de behandeling door rechters. In focusgroepen met mensen met een tweede generatie migratieachtergrond interpreteren deelnemers deze achterstelling als een gevolg van hun huidskleur en etnische achtergrond. Ze plaatsen ervaren achterstelling in het licht van eerdere discriminatie-ervaringen. Ten slotte zien we ook naar partijvoorkeur duidelijke verschillen in ervaren achterstelling en voordeel. Mensen die vaak het gevoel hebben in het voordeel te zijn stemmen vaker op partijen als D66 en GroenLinks-PvdA. Mensen die zich meer achtergesteld voelen, komen vaker uit bij de PVV en FVD. Sterke gevoelens van achterstelling bij mbo-opgeleiden Wat verder opvalt in ons onderzoek is dat mbo-opgeleiden, ongeacht hun etnische herkomst en andere verschillen, op zeer vergelijkbare manieren spreken over hun ervaren groepsachterstelling. Ze hebben vaker een ‘of-of’-blik en redeneren op basis van zogenaamd ‘nulsomdenken’ (zero-sum thinking): als een andere groep iets krijgt, dan gaat dat ten koste van mensen zoals ikzelf. Daarbij zien ze de samenleving vaker als een plek waar groepen concurreren om schaarse middelen, politieke aandacht en maatschappelijke erkenning. Deze morele overwegingen zien we bij vrijwel alle onderzochte thema’s terug. Bij wonen draait de ervaren achterstelling om het (voor hen vanzelfsprekende) idee dat politiek en overheid in tijden van schaarste de eigen mensen eerst aan onderdak moeten helpen, en dan pas nieuwkomers.  Op soortgelijke wijze zijn mbo-geschoolde deelnemers van mening dat politici wel buitensporige aandacht hebben voor, en belastinggeld geven aan, nieuwkomers en andere landen, maar er niet zijn voor de belangen van gewone Nederlanders. Zo ontstaat er wrok van ‘mensen zoals ik’ die, om de metafoor van Arlie Hochschild te gebruiken, geen andere keus krijgen dan in de ‘wachtrij’ te blijven staan, terwijl anderen in hun ogen onterecht worden voorgetrokken. Dit ervaren gebrek aan erkenning komt ook naar voren bij de andere thema’s. Bij werk gaat het dan om de maatschappelijke miskenning van inzet en kwaliteiten. Bij de ruimte voor gebruiken en tradities gaat het om de ervaring dat de eigen culturele positie ondergeschikt is aan die van andere groepen. En in de gesprekken over de rechtspraak klinkt geregeld de twijfel door of instituties iedereen wel gelijk behandelen. In de gesprekken met mbo-opgeleiden domineert zo de ervaring dat mensen zoals zijzelf worden achtergesteld ten opzichte van anderen, al verschilt de groep waarmee zij zich vergelijken. Vaak gebeurt dit op spiegelbeeldige wijze: daar waar mbo-opgeleiden zonder migratieachtergrond vooral bevoordeling van mensen met een migratieachtergrond zien, ervaren mbo-opgeleiden met een migratieachtergrond juist dat mensen zoals zijzelf worden achtergesteld en gediscrimineerd op basis van hun herkomst. Gescheiden werelden De morele overwegingen van mbo-geschoolden met en zonder migratieachtergrond vertonen zo vele belangrijke overeenkomsten. Dit terwijl we juist grote verschillen zien tussen de opvattingen van mbo- en wo-opgeleiden zonder migratieachtergrond. Op thema’s als wonen, cultuur, politieke vertegenwoordiging en rechtspraak lijken zij soms in verschillende maatschappelijke werkelijkheden te leven. Wo-geschoolden redeneren daarbij vaker vanuit het idee dat de spreekwoordelijke ‘taart’ groter kan worden (zogenaamd ‘positive-sum thinking’). Bij de woningmarkt zien ze schaarste bijvoorbeeld vaker als gevolg van politieke en beleidsmatige keuzes. En ook bij ruimte voor tradities zien ze weinig strijd. Vanuit een ‘en-en’-blik wordt culturele diversiteit door hen eerder als een verrijking dan als bedreiging gezien. Daarnaast hebben ze meer vertrouwen in eerlijke rechtspraak en voelen zij zich doorgaans goed vertegenwoordigd door politieke instituties. Onder deelnemers met een migratieachtergrond zijn deze opleidingsverschillen kleiner. Discriminatie en racisme zijn zowel bij mbo- als wo-opgeleiden met een migratieachtergrond een veelgenoemde bron van ervaren groepsachterstelling. Ook hebben zij weinig vertrouwen dat de politiek deze problemen voldoende aanpakt. Een uitdaging voor het kabinet De focusgroepen laten zo zien dat onvrede over ervaren achterstelling zich niet altijd op andere groepen in de samenleving hoeft te richten. Sterker nog: Nederlanders met uiteenlopende achtergronden delen juist hun frustratie over politieke keuzes en de (gebrekkige) uitvoering van overheidsbeleid.  Hier ligt een uitdaging voor het huidige kabinet: ervoor zorgen dat gevoelens van achterstelling niet uitmonden in spanningen tussen groepen in de samenleving, en tegelijkertijd iets doen aan gedeelde frustraties. Dat is geen eenvoudige opgave. Door geopolitieke ontwikkelingen en de vergrijzing moeten regeringspartijen keuzes maken binnen beperkte financiële middelen. Besluiten over de verdeling van lasten en middelen kunnen het gevoel versterken dat groepen met elkaar moeten concurreren om schaarse middelen, kansen en erkenning. Dit kan ervaringen van achterstelling verder aanwakkeren. Juist omdat niet iedereen het eens is over wat een rechtvaardige herverdeling inhoudt, is het daarom belangrijk dat bestuurders toelichten waarom bepaald beleid wordt gevoerd, welke doelen daarmee worden gediend, welke groepen mogelijk (meer) geraakt worden. Want wanneer mensen de verdeling van lasten en middelen als onrechtvaardig ervaren, verdwijnt het draagvlak voor beleid. Dit artikel verscheen eerder bij Stuk Rood Vlees. Auteurs van het onderzoekrapport zijn Koen Damhuis (Universiteit Utrecht), Emily Miltenburg, Leonard van ’t Hul en Sander Kunst (Sociaal en Cultureel Planbureau). Het rapport is hier te lezen: Burgerperspectieven 2026 Bericht 3 Thema Ervaren achterstelling in verschillende maatschappelijke domeinen | Sociaal en Cultureel Planbureau  

Door: Foto: Peggy_Marco on Pixabay

Closing Time | 20th Century Paddy

Vorige week kwam 20th Century Paddy uit, een eerbetoon aan Shane MacGowan van een heleboel artiesten. Op 30 november is het twee jaar geleden dat die bij leven al legendarische zanger en songschrijver overleed. Het is een uiteenlopend gezelschap dat in een heleboel stijlen de muziek en teksten van MacGowan vertolkt: wereldsterren als U2, Tom Waits en Bruce Springsteen; indiebands als The Jesus And Mary Chain en Primal Scream; folk- en americana-artiesten als Lisa O’Neill en Steve Earle, enzovoort. Glen Hansard, Shanes betreurde vriend, blijft dicht bij het origineel.

Doe het veilig met NordVPN

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Foto: Bank Phrom on Unsplash

Tsjechen demonstreren voor onafhankelijkheid van de media

Na de val van het Sovjetblok is er wel eens getwijfeld of de Midden- en Oosteuropese landen na een jarenlange communistische dictatuur wel rijp waren voor de democratie. Maar massale demonstraties en verkiezingen hebben laten zien dat de bevolking in deze landen niet gediend is van autoritair leiderschap, corruptie en afbraak van de rechtsstaat. Orbán en Vucic zijn weggestemd in Hongarije, resp. Servië. De Albanese premier Rama zal hen mogelijk spoedig volgen, na de voortdurende massale anti-regeringsdemonstraties in Tirana. In Polen houden de liberalen stand tegen een president die de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht bedreigt. In Tsjechië was afgelopen zondag de grootste demonstratie tegen de regering sinds het herstel van de democratie. Honderdduizenden gingen de straat op voor een protest tegen nieuwe voorstellen voor financiering van de omroep die de greep van de staat op de media onaanvaardbaar vergroot.

De regering van de rechtse premier Andrej Babiš en zijn extreemrechtse partners kwam onlangs met een omstreden mediawet die ‘schielijk door het parlement werd gejaagd; oppositiepartijen hadden geen tijd zich voor te bereiden op de wetsbehandeling en hun spreektijd werd door de voorzitter beperkt’. De wet houdt in dat de omroep voortaan via de reguliere begroting wordt gefinancierd. Er is meteen al een korting van 15% ingevoerd. Het wetsvoorstel is in een voorlopige stemming aangenomen, maar moet nog verder behandeld worden. De regering heeft de afgelopen tijd meermalen kritiek geuit op de media. Babiš beschuldigt zowel publieke als commerciële media van partijdigheid. De demonstranten vrezen dat hij het voorbeeld gaat volgen van Orbán  die in de loop der tijd alle media naar zich toetrok. „Een gekozen regering heeft het recht om te besturen, maar niet het recht om democratische instituties af te breken”, zegt Mikuláš Minář, voorzitter van de burgerbeweging Milion chvilek, de belangrijkste organisator van de demonstratie.

Foto: kiki99 (cc)

Goh: het rechtse populisme koos de kant van het kapitaal

Rechtse populistische partijen zeggen op te komen voor gewone mensen en zich te verzetten tegen de macht van de elite. Op 12 november konden ze dat laten zien in een stemming. Toen de Tweede Kamer stemde over een hoger tarief op grote vermogensopbrengsten, stemden PVV, FVD, JA21, BBB en Groep Markuszower tegen. Hun stem ging naar de bescherming van kapitaal.

De inzet: €405 extra belasting op €90.000 rendement. Wat daar voor nodig is? Volgens de VVD €1,5 miljoen vrij vermogen en 6 procent rendement: dat levert jaarlijks €90.000 op, bijna twee keer modaal uit nietsdoen. De voorgestelde hogere schijf geldt boven €60.000 belastbaar rendement, daaronder gaat hij zelfs iets omlaag. Het verschil met het eerdere tarief van 36 procent in dit voorbeeld ongeveer dus die €405 per jaar.

De partijen die hun politieke merk bouwen op boosheid over “de elite” kozen in een concreet conflict de kant van mensen met grote vermogens. Hun populisme hield precies op waar kapitaal belasting moest betalen. De gewone kiezer kreeg de retoriek; de vermogende kreeg de bescherming.

De VVD, ook niet vies van wat populisme, stond vooraan in dat verzet, met de bekende slogan “werken moet lonen” op de achtergrond. Tegelijk accepteert de partij een kortere WW, van maximaal 24 naar 12 maanden, voorzien per 2029. Ook verdedigde zij hogere tarieven in de eerste en tweede schijf van box 1, waar onder meer loon en uitkeringen worden belast, wat mensen relatief een stuk harder zou raken.

Doneer!

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Closing Time | Mephorash

Mephorash. Met de cd ‘Shem Ha Mephorash’.  Tja, als dat niet metal klinkt dan weet ik het ook niet meer. En speciaal voor jullie plaatsen we de héle cd hier. Lekker, op de donderdagavond, een uurtje moderne black metal uit Uppsala luisteren. Wie wil dat nou niet??

Foto: Pavel Danilyuk on Pexels

Lang leve feminisme, maar pas op voor ‘womanosphere’

COLUMN - van Hanneke Felten

Feminisme leeft weer! Prachtig, maar we moeten oppassen voor een groepje vrouwen die zich feministen noemen maar eigenlijk een soort ‘womanosphere’ promoten, waarschuwt Hanneke Felten van Movisie. Feminisme gaat niet over nieuwe hokjes bouwen, maar juist over het slopen ervan.

Feminisme is alive and kicking. Dolle Mina is zelfs opnieuw opgericht, vrouwen ‘eisen de nacht terug’ op allerlei plekken in het land, artikelen over de ellende van de manosphere worden breed gedeeld en de feministische film Ladies First is een groot succes. Feminisme is terug en here to stay. En daar ben ik meer dan blij mee.

Want ik ben een feminist. Altijd al geweest, geloof ik. Toen ik als kind begreep dat ik geen misdienaar in de kerk mocht zijn omdat alleen jongens dat mochten, was ik woest. Dat was uiteraard niet de enige keer: Prins Carnaval en de Raad van Elf mochten ook al niet. En al gauw begreep ik dat ik minister van belangrijke zaken, zoals Financiën, ook wel op mijn buik kon schrijven. Boos werd ik ervan. En eigenlijk word ik dat nog steeds. Feminist ben ik omdat ik het naar mijn idee te stompzinnig voor woorden vind als ik vanwege zoiets toevalligs als mijn vrouw-zijn minder mag, minder kansen krijg en minder geld krijg. En dan ook nog eens meer kans maak op een leven achter het aanrecht en de geraniums.

Foto: Minister Yesilgöz bij persconferentie na de ministerraad CC BY Rijksoverheid

De Yesilgöz-coup

COLUMN - Dilan Yesilgöz wil een fundamentele reset en de balans herstellen. Hoogste tijd om de balans op te maken.

Maar eerst die ‘fundamentele reset’. Op moment van dit schrijven heeft mevrouw Yesilgöz, noch een van haar kompanen uit de libertaire VVD-hoek, gepreciseerd wat we daar onder moeten verstaan. Mogelijk zingt de term al langer rond binnen VVD-kringen, sinds Mark Rutte er mee op de proppen kwam in het debat over het eindverslag van informateur Tjeenk Willink (TK, 12 mei 2012).

Het was de heer Segers (ChristenUnie) die toen “de voorman van de VVD ging bevragen op zijn ideeën over een andere bestuursstijl, over dualisme en over een dienstbare overheid”. Segers zag in het verslag allerlei onderwerpen genoemd (migratie, veiligheid, middenklasse), maar geen opmerkingen over “de uitvoering, versterkingen van de uitvoering en een hervorming van het belastingstelsel naar een stelsel zonder toeslagen”.

Rutte zei al langer met die materie bezig te zijn, “ook vanwege de heftigheid van het debat op 1 april” (Parlement.com: Nacht van Rutte (2021): ‘Geen actieve herinnering’, waar een motie van afkeuring tegen hem was aangenomen).

Rutte zei:

We moeten een fundamentele heroriëntatie maken op de verhouding tussen kabinet en Kamer, zodat uiteindelijk de relatie tussen Nederlander en overheid kan veranderen. Die fundamentele heroriëntatie moet erop gericht zijn dat het grote debat weer plaatsvindt op de twee plekken waar dat moet plaatsvinden. Dat is in de ministerraad op vrijdag. (…)
Dat betekent dat ook de Kamer een andere rol krijgt, want als dat kabinet zonder die tussenwereld van al dat overleg met die voorstellen naar de Kamer gaat, is het regeerakkoord het enige waarop je kunt terugvallen. Daar heb je afspraken over gemaakt, maar dat is wat mij betreft beperkt.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Quote du jour – ANP-copyrightgedoe

QUOTE - Op 21 oktober 2026 kreeg ik een ‘herinnering’ van ANP Fair Licensing, de incasso-afdeling van het Algemeen Nederlands Persbureau. Op mijn blog Wat u niet in de kranten leest, waar ik als vrijwilliger schrijf over de rechtsstaat, zouden zes foto’s staan waarop het ANP auteursrecht claimt. Het ANP eiste € 2.699,39.

Huh? Wat? Gaat die shit nu nog steeds door? Ik schreef mijn stukje over de copyrightmaffia hier op Sargasso in 2017!

Closing Time | Blue Aeroplanes

Jaren ’90 nostalgie, al blijken de Blue Aeroplanes nog steeds te bestaan. In de tijd van deze opname bestond de band uit: een dichter, een danser, drie gitaristen, een bassist en een drummer. De danser is een volwaardig bandlid, die ook credits krijgt voor zijn bijdragen aan studio-opnames. Maar om hem in actie te zien kun je toch beter naar een live-registratie kijken.

Heel beroemd zijn ze nooit geworden. Begin jaren ’90 zat er wel een piekje in hun bekendheid. Ze speelden toen ook regelmatig in Nederland. En in Duitsland dus, al doen deze beelden vermoeden dat ze daar niet heel veel publiek trokken. Als ik het me goed herinner wisten ze de grote zaal van Nighttown in Rotterdam in die tijd wel aardig te vullen.

Closing Time | Protomartyr

Protomartyr komt uit Detroit, de stad van Motown, Iggy Pop en Jack White. En ook van vervallen fabriekspanden, leegstaande gebouwen, armoede en criminaliteit. Niet heel vreemd dat een band uit die stad een hele plaat ophangt aan de metafoor van een vervallen gebouw, in dit geval een hotel. Hotel Usana staat symbool voor het verval van Amerika. De kamers worden bevolkt door de types die je verwacht in zo’n afbrokkelende maatschappij. We bevinden ons in deze kamer:

Closing Time | R.L. Burnside

Deze opname van blueszanger en -gitarist R.L. Burnside (1926 – 2005) is gemaakt door muzicoloog Alan Lomax, bij het huis van Burnside in Mississippi. Burnside had zijn hele leven muziek gemaakt, maar had er tot dan toe nooit van kunnen leven. Pas in 1995 kwam daar verandering in, toen Jon Spencer een plaat met hem opnam en met hem ging optreden. Sommigen menen dat de drummer in deze opname Burnsides kleinzoon Cedric is, waarmee hij later ging optreden, maar die is geboren in de maand waarin deze opname is gemaakt. Het zal een andere kleinzoon zijn, die ook een goed gevoel voor muzikale timing heeft.

Steun ons!

De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.

Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.

Volgende