De staat als fort

Bij de Belastingdienst is vorig jaar een datakluis aan het licht gekomen met 64 miljoen documenten, waarvan ongeveer 24 miljoen bestanden ook daadwerkelijk inhoudelijk relevant zijn. Daar zitten documenten bij over het toeslagenschandaal die dus niet konden worden betrokken bij het onderzoek van de parlementaire enquêtecommissie. Het bestaan van de datakluis is pas onlangs gemeld aan de Tweede Kamer. Er zou ook belangrijke informatie in zitten over de gaswinning in Groningen. In het eindrapport Groningers boven gas (2023) stelde de gas-enquêtecommissie dat de beroerde informatievoorziening de democratische controle ‘ernstig’ ondermijnt. Volgens ambtenaren is het duidelijk dat de informatiehuishouding van de Belastingdienst al vijftien tot twintig jaar niet op orde is. Al in oktober vorig jaar zijn de toenmalige staatssecretarissen Heijnen en Palmen geïnformeerd dat er in de datakluis informatie zat, die aan de parlementaire enquêtecommissie fraudebeleid en dienstverlening geleverd had moeten worden. Maar pas op 15 april werd de Kamer hierover geïnformeerd door de nieuwe staatssecretaris Eelco Eerenberg (Belastingen en Toeslagen) en zijn collega Palmen. Dat kwam door tegenwind uit het ambtelijk apparaat waar bezwaar werd gemaakt tegen de Kamerbrief van Eerenberg en Palmen, de verantwoordelijke bewindslieden in het nieuwe minderheidskabinet. Zo schreven ambtenaren in een concept dat de kluis ‘geen geheim’ was, omdat de Kamer hierover in april 2019 al zou zijn geïnformeerd. Het is een herhaling van zetten die we al eerder leerden kennen van de Belastingdienst toen het beroemde Memo van (toen nog juridisch ambtenaar) Palmen over de toeslagenaffaire van tafel verdween. De overheid verschanst zich achter een hoge muur van moeilijk doen, uitstel, weigerachtigheid en openlijk tegenstreven om te voorkomen dat we te zien krijgen wat ze daar in Den Haag uitspoken. Coronapandemie Vrijdag zijn de verhoren begonnen  van de enquêtecommissie over de coronapandemie. Hoeveel informatie over deze kwestie ligt nog een een of andere kluis? Journalisten die zich met deze kwestie hebben bezig gehouden klagen steen en been. De afhandeling van informatieverzoeken werd keer op keer gefrustreerd. Aan voorlichters en perswoordvoerders heb je als het er op aan komt helemaal niets. Het het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport overtrad gewoon de Wet Openbaarheid van Bestuur. Milena Holdert, onderzoeksjournalist bij Nieuwsuur: “We dienden aan de start van de coronapandemie verschillende Wob-verzoeken in bij VWS. Maar het departement schoof de Wob tijdens corona terzijde, en startte de beruchte ‘alternatieve werkwijze’. Die hield in dat het ministerie zelf ging bepalen welke stukken ze per thema openbaar maakte, in plaats van individuele, gerichte informatieverzoeken af te handelen. De rechter heeft uiteindelijk gezegd dat het niet klopte, maar het ministerie procedeerde door, en betoogt nog steeds dat ze de wet naleeft, quod non.” Uitvoeringsproblemen mogen geen excuus zijn om de wet te overtreden en de belastingbetaler op te zadelen met enorme bedragen aan dwangsommen wegens het niet tijdig leveren van informatie. De tegenstribbelende overheid, zegt Holdert, "leidt af, vertraagt, en is ook niet democratisch. Wij geven de politiek het mandaat om namens ons te beslissen, maar wij moeten ook kunnen meekijken bij die beslissingen en afwegingen, tenzij er sprake is van staatsgeheimen of juridisch onderbouwde afwegingen om af te wijken. Maar anders is die informatie gewoon van ons allemaal.” Al die mooie formules over 'transparantie' en een 'open overheid' krijgen een cynisch bijsmaakje. De werkelijkheid is nog steeds tegengesteld aan het ideaal, de overheid verzet zich met alle macht tegen pottenkijkers. De kluis is daarvan het symbool. Of het fort. Overgenomen van Free Flow of Information 

Door: Foto: Arun Geetha Viswanathan on Unsplash
Waan van de dag

Tata had de vinger niet aan de Pols

, door

Tata Steel dacht met Donald Pols een mooie groene laklaag binnen te halen: ex-Milieudefensie, en meteen directeur duurzaamheid én communicatie, zodat de giftige rookpluim voortaan netjes in een persbericht kon worden weggepoetst. Zijn eigen milieuclub nam per direct afstand van hem toen hij bij een van de grootste vervuilers van Nederland aanschoof, maar die groene geloofwaardigheid was natuurlijk het hele verkoopargument. De laklaag bladderde dus al vóór dag één. Een milieuactivist inhuren als luchtverfrisser voor de hoogovens, dat kan bijna niet goed gaan.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Mededeling

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Foto: Stadhuis Gorinchem, foto S.J. de Waard, CC-BY-SA-4.0 (via Wikimedia Commons).

Verkiezingsfraude in Gorinchem: een democratische stresstest

, door

COLUMN - van Mariken A.C.G. van der Velden en Bert N. Bakker

De gemeenteraadsverkiezingen van 2026 in Gorinchem trokken landelijke aandacht nadat de verkiezingsuitslag ongeldig was verklaard vanwege onregelmatigheden. Als gevolg daarvan gingen inwoners op 29 april opnieuw naar de stembus.[1] Een herverkiezing is ongebruikelijk [2], maar niet per definitie een teken van systeemfalen. De kwestie in Gorinchem laat juist zien welke rol zelfcorrectie, procedurele transparantie en publieke percepties spelen in het functioneren van democratische verkiezingen.[3] Daarmee raakt de casus aan bredere vragen over democratisch vertrouwen, verkiezingsintegriteit en democratische weerbaarheid.

Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat het vermogen tot correctie een centrale pijler van democratische legitimiteit is (zie Norris, 2014; Levi et al., 2009). Niet de afwezigheid van fouten onderscheidt een robuuste democratie, maar de manier waarop instituties reageren wanneer fouten aan het licht komen. Juist zichtbare correctieprocedures kunnen bijdragen aan vertrouwen in verkiezingen en bestuur.

Toen de onregelmatigheden in Gorinchem aan het licht kwamen, werd de gebruikelijke procedure in werking gezet: de signalen werden onderzocht, de bevindingen bevestigd en de gemeenteraad besloot op 31 maart de uitslag ongeldig te verklaren en nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Deze gang van zaken laat zien hoe de formele waarborgen van het Nederlandse verkiezingssysteem in de praktijk functioneren. Uit onderzoek naar institutioneel vertrouwen weten we dat juist dit soort zichtbare, transparante interventies vertrouwen kan ondersteunen (zie Norris, 2014; Levi et al., 2009). Bestuurders vrezen misschien dat het erkennen van fouten of het ongeldig verklaren van een uitslag het vertrouwen schaadt, maar empirisch zien we eerder het tegenovergestelde. Waar het proces zichtbaar corrigeert, wordt duidelijk dat de spelregels daadwerkelijk worden gehandhaafd. Het alternatief — twijfels laten circuleren of problemen niet benoemen — is op langere termijn schadelijker voor de geloofwaardigheid van het proces dan het herstellen van een fout zelf.

Foto: De grote schaal (The great Dish, c300 - 400 ce, Mildenhall Treasure; British Museum, Londen) public domain

Kunst op Zondag | De Mildenhall Treasure

, door

Februari 1942. De Tweede Wereldoorlog is in volle gang. Een Britse piloot met ziekteverlof maakt een rijtoer in de omgeving van een luchtmachtbasis aan de Engelse oostkust. De man weet dat hij niet meer zal herstellen en weet niet wat hij zal doen als hem binnenkort eervol ontslag wordt verleend. Misschien terug naar de oliemaatschappij waar hij voor de oorlog werkte? Misschien een diplomatieke functie in een van de Britse koloniën in Afrika? Of misschien de journalistiek?

Journalistiek

Hij denkt aan het laatste nu hij heeft vernomen dat een boer in de voorgaande maand bij het ploegen Romeins zilver heeft gevonden. Daar zit een verhaal in. Hij weet de man, een dagloner, te vinden. Die vertelt dat hij het materiaal heeft overgedragen aan de landeigenaar. De piloot-met-journalistieke-aspiraties spreekt ook de landeigenaar, die hem het zilver laat zien. Hij wil er geen afstand van doen. Bovendien: het is oorlog, dit is Oost-Engeland, sinds de Battle of Britain wagen museummedewerkers zich hier niet langer. En er is in dit gebied ook nog de herinnering aan de vondst van Sutton Hoo, toen de mensen van het British Museum hier geen al te beste indruk hadden gemaakt. De eigenaar wil het materiaal behouden.

 

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Mededeling

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Waan van de dag

Opvolger DigiD blijft afhankelijk van Amerikaanse software

, door

“NL Wallet, de aankomende digitale identiteitsapp van de overheid, is afhankelijk van software van Apple en Google, blijkt uit onderzoek van Follow the Money. In een reactie zegt het ministerie te ‘bestuderen’ of er mogelijkheden zijn de app alsnog minder afhankelijk te maken van Amerikaanse techgiganten.

Terwijl heel Europa zich probeert los te weken van Amerikaanse technologie, is NL Wallet alleen bruikbaar voor burgers met een account bij Google of Apple. Daar ziet het tenminste wel naar uit, zo bevestigt een woordvoerder van de verantwoordelijk staatssecretaris. 

Foto: "Israel - Boycott, divest, sanction" by John Englart (Takver) is licensed under CC BY-SA 2.0

Israël: Sancties voor de figuranten

, door

Wanneer een staat zich schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen, bezetting of annexatie, richten sancties en diplomatieke druk zich doorgaans op die staat. Op de regering. Op de instituties die het beleid uitvoeren. Op de organisaties die ervoor zorgen dat het beleid iedere dag opnieuw werkelijkheid wordt.

Behalve bij Israël, een land dat bezig is een genocide te plegen. Daar krijgen we sancties tegen een paar kolonisten op de Westelijke Jordaanoever. Af en toe tegen een individuele minister. Soms tegen een specifieke organisatie. Alsof de bezetting en genocide het resultaat zijn van een verzameling losse incidenten. Alsof er geen regering bestaat die al decennia hetzelfde beleid voert.

Neem de kolonisten. Die worden vaak gepresenteerd als extremisten die de situatie verder op scherp zetten. Dat beeld heeft één groot probleem: kolonisten kunnen alleen bestaan en doen wat ze doen dankzij actieve steun van de Israëlische staat. Nederzettingen verschijnen niet spontaan. Er zijn wegen nodig, militaire bescherming, vergunningen, subsidies, juridische constructies, landonteigeningen en politieke dekking. Het leger bewaakt de nederzettingen. De overheid financiert infrastructuur. Rechters en ambtenaren leveren de juridische legitimatie.

De kolonist is geen uitzondering op het systeem. De kolonist ís het systeem. Sancties tegen hen zijn zinloos zolang er een regime zit dat maar al te graag meewerkt om die zo min mogelijk impact te laten hebben.

Foto: "Trump" by Cowgirl111 is licensed under CC BY-NC-SA 2.0

Weet iemand nog waar de VS mee bezig zijn?

, door

De Verenigde Staten lijken de afgelopen maanden buitenlandse politiek te bedrijven alsof iemand halverwege een potje Risk telkens het bord omgooit. Eerst onderhandelingen met Iran. Dan signalen dat een deal “nog steeds mogelijk” is. Vervolgens weer aanvallen. Daarna opnieuw diplomatieke taal. Ondertussen stijgen olie- en gasprijzen zodra Washington besluit ergens een raket op af te sturen.

Wie probeert hier eigenlijk nog een lijn in te ontdekken?

Het klassieke beeld van de VS was ooit dat van een cynische, imperialistische grootmacht met tenminste een strategische doctrine. Die doctrine kon verwerpelijk zijn, desastreus zelfs, denk aan Irak, Vietnam of talloze staatsgrepen, alleen er zat doorgaans een herkenbare logica achter. Bondgenoten werden beschermd, vijanden – echte of bedachte – geïsoleerd, markten bewaakt, invloedssferen afgebakend. De wereld wist ongeveer waar Washington stond, ook wanneer dat standpunt neerkwam op: wij bepalen de regels.

Dat beeld valt inmiddels hard uit elkaar. Onder Trump is buitenlandse politiek steeds meer gaan lijken op een reeks losse impulsen, gestuurd door verkiezingsdruk, mediacycli, persoonlijke profilering en de behoefte om voortdurend kracht uit te stralen. Onderhandelingen ogen als tijdelijke tussenstations. Diplomatie functioneert vooral als decor tussen escalaties door. Zelfs eigen ministers lijken geregeld pas via de televisie te ontdekken welke koers Trump die ochtend heeft gekozen. Bondgenoten inlichten lijkt optioneel geworden, ook wanneer besluiten hen direct raken of wanneer tegelijk verwacht wordt dat ze loyaal meebewegen.

Doneer!

Mededeling

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Closing Time | Witch Club Satan

, door

Eh, ja, we hadden hier nog geen occulte, feministische, links-activistische pagan black metal gehad toch? Toch? Gelukkig! Kan ik ook weer eens wat nieuws laten horen! Witch Club Satan (what’s in a name?) is een relatief jonge (2022) black metal band uit Noorwegen (uiteraard). You Wildflower was hun eerste single.

Nieuwsgierig naar later werk? Dan als bonus hieronder The Kids Will Kill Us. Nee, vrolijk klinkt het allemaal niet (en ziet het er ook niet uit), maar dat hoort bij het genre hè? Het is wel mooi, en qua boodschap ook fijn als tegenwicht tegen de extreemrechtse black metal die ook wordt gemaakt (helaas).

Foto: Tobias Reich on Unsplash

Oplaaiend anti-immigratie geweld in Zuid Afrika

, door

Ghana evacueert honderden landgenoten uit Zuid-Afrika vanwege xenofobische anti-immigratieprotesten. Nigeria registreerde uit voorzorg 130 staatsburgers voor vrijwillige repatriëring. De marsen tegen buitenlandse arbeidskrachten en winkeliers gaan gepaard met veel geweld. Dat heeft dit jaar volgens de UNHCR al aan 62 buitenlanders het leven gekost. Met verkiezingen op komst, terwijl de werkloosheid hoog is en de armoede enorm, wordt gevreesd voor nieuwe onlusten.

Achter de demonstraties zitten verschillende organisaties die zich tegen de huidige regering keren: Operatie Dudula, in 2021 opgericht en inmiddels ook een politieke partij en sinds dit jaar ook de actiegroep March and March. In Durban stationeerden aanhangers van die actiegroep in januari zich voor een basisschool, waar ze kinderen van buitenlandse ouders uitjoelden.  Sommige demonstranten hebben geëist dat alle buitenlanders zonder geldige verblijfsvergunning het land vóór 30 juni verlaten, zonder uit te leggen wat de mogelijke gevolgen hiervan zouden zijn. De regering zegt er aan te werken dat het geweld stopt. Maar veel arbeidsmigranten hebben er weinig vertrouwen in en laten zich repatriëren. Analisten zeggen dat deze golf van anti-immigrantenprotesten beter georganiseerd lijkt dan voorgaande, waarbij sociale media de gemoederen verder aanwakkeren.

Buitenlandse arbeidskrachten worden in Zuid-Afrika al jaren met scheve ogen aangekeken vanwege de enorme werkloosheid. ‘Ze pikken onze banen in’. Zuid-Afrikaanse arbeiders eisen het wettelijk minimumloon, buitenlanders kunnen het voor veel minder doen. Maar is het terecht dat buitenlanders de schuld krijgen van armoede en werkloosheid? In een korte documentaire laat Deutsche Welle zien dat de aanwezigheid van buitenlandse arbeidskrachten niet het enige probleem is in Zuid-Afrika. Dr. Margaret Monyani van een in Johannesburg gevestigd onderzoeksinstituut merkt op dat het aantal werklozen in Zuid-Afrika een veelvoud is van het aantal arbeidsmigranten. De achtergronden van het falende regeringsbeleid zijn niet voor iedereen even duidelijk. Maar voor de bevolking die er onder lijdt zijn de migranten wel het meest direct zichtbaar en die krijgen dan de schuld. Minder zichtbaar is de nog altijd bestaande raciale ongelijkheid in de Zuid-Afrikaanse samenleving. De groei van de economie komt niet iedereen gelijkelijk ten goede. Monyani: Nog steeds is het grootste deel van het land in witte handen. En landbezit is een een basis voor welvaart. Er wordt te weinig geïnvesteerd in de lokale economie, plaatsen waar de meeste Zuid-Afrikaners wonen. Voor heel veel inwoners van Zuid-Afrika is de overheid volledig afwezig. De staat die de mensen zou moeten beschermen heeft hen in de steek gelaten. Nu nemen ze het heft in eigen hand.

Foto: NASA, publiek domein

Artemis II en de illusie dat uitleg nog helpt

, door

Sommige mensen dachten dat de maanmissie Artemis II voor Flat Earthers een eyeopener zou worden. Vier astronauten vlogen rond de maan, verder van de aarde dan de mens ooit geweest is. De missie werd live gevolgd, onafhankelijk gemonitord en leverde een continue stroom aan beelden en data op. Toch veranderde het internet vrijwel direct in een realtime complotmachine.

Livestreams werden frame voor frame uitgeplozen op TikTok, Reddit, YouTube en X. Compressiefouten, reflecties en overlayproblemen veranderden binnen minuten in “bewijs” dat NASA alles in een studio had opgenomen. Een zwevend knuffelbeest in de Orion-capsule dat kort visuele artefacten vertoonde, groeide online uit tot vermeend greenscreenbewijs. Factcheckers moesten uitleggen dat het probleem ontstond in een tv-uitzending en niet in NASA’s originele beelden.  Ondertussen gingen AI-gegenereerde nepbeelden van Artemis II viraal, waarna dezelfde accounts die NASA beschuldigden die vervalsingen weer gebruikten als bewijs dat NASA met CGI werkt.

Dat maakt Flat Earth interessanter dan alleen een bizarre nichegemeenschap. De beweging functioneert steeds meer als een uitvergrote versie van bredere (internet)mechanismen: wantrouwen richting instituties, algoritmes die emotie belonen en online ecosystemen die complete alternatieve werkelijkheden bouwen rond identiteit en verontwaardiging.

Hetzelfde patroon zie je terug bij klimaatontkenning en radicale anti-immigratieprotesten. Niet een gebrek aan informatie vormt het probleem, maar een overdaad aan selectief gebruikte informatie. Voor vrijwel ieder onderwerp bestaat inmiddels een parallel circuit van influencers en complotters die uitleggen waarom officiële cijfers, wetenschappelijke conclusies of journalistieke verslaggeving verdacht zouden zijn.

Quote du Jour

Quote du Jour | onze democratie moet beschermd worden

, door

QUOTE - Op Voxweb staat een interessant interview met Bart Jacobs (hoogleraar computer security, privacy & identity) en Rowin Jansen (gespecialiseerd in het nationale veiligheidsrecht), naar aanleiding van een boek dat ze geschreven hebben over de democratie die onder druk staat (getiteld: Democratie onder druk).

De boodschap: ook Nederland kan relatief eenvoudig afglijden naar een autocratie, zoals dat ook gebeurde in onder andere Polen, Hongarije en de VS.

Closing Time | Nervosa

, door

Juij! Meer Braziliaans moois uit Sao Paulo. Nervosa maakt sinds 2010 death / thrash metal. Lekker catchy, met mooie leads en riffs – ik word hier wel blij van. En als bonus zit er ook nog een vrolijk clipje bij het nummer Slave Machine.

Steun ons!

Mededeling

De redactie van Sargasso bestaat uit een club vrijwilligers. Naast zelf artikelen schrijven struinen we het internet af om interessante artikelen en nieuwswaardige inhoud met lezers te delen. We onderhouden zelf de site en houden als moderator een oogje op de discussies. Je kunt op Sargasso terecht voor artikelen over privacy, klimaat, biodiversiteit, duurzaamheid, politiek, buitenland, religie, economie, wetenschap en het leven van alle dag.

Om Sargasso in stand te houden hebben we wel wat geld nodig. Zodat we de site in de lucht kunnen houden, we af en toe kunnen vergaderen (en borrelen) en om nieuwe dingen te kunnen proberen.

Doe het veilig met NordVPN

Mededeling

Sargasso heeft privacy hoog in het vaandel staan. Nu we allemaal meer dingen online doen is een goede VPN-service belangrijk om je privacy te beschermen. Volgens techsite CNET is NordVPN de meest betrouwbare en veilige VPN-service. De app is makkelijk in gebruik en je kunt tot zes verbindingen tegelijk tot stand brengen. NordVPN kwam bij een speedtest als pijlsnel uit de bus en is dus ook geschikt als je wil gamen, Netflixen of downloaden.

Volgende