Post-atheïst | Een heidense Sinterklaas

COLUMN - Een triest verhaal van lang geleden: een man verliest zijn vrouw, heeft enkele financiële tegenslagen, kan zijn drie dochters geen bruidsschat meegeven, ja, moet de meisjes zelfs naar het bordeel sturen. Geheel onverwacht – hoewel: in een sprookje verwacht je zoiets – duikt er een wijze weldoener op die de bruidsschat regelt, ervoor zorgt dat de meisjes nette echtgenoten vinden en zo bewerkstelligt dat men verder nog lang & gelukkig leeft.

Misschien herkende u het verhaal. Het is inderdaad een van de legenden over Sint-Nikolaas. Hij wordt – behalve als kindervriend en patroon der zeevarenden – vereerd als beschermer van prostituées. Ik heb het altijd een poëtisch toeval gevonden dat op een steenworp van de Amsterdamse Wallen niet minder dan drie Sint-Nikolaaskerken zijn (1, 2, 3). Vroeger werd Nikolaas ook aangeroepen door vrouwen die geen man konden vinden: het schijnt dat ons ‘goedheiligman’ een verbastering is van ‘goedhuwelijksman’.

De heilige is echter niet de enige die bruidsschatten verzorgde. Bijna hetzelfde verhaal wordt verteld over Apollonius van Tyana, een rondtrekkende Griekse filosoof die, net als Sint-Nikolaas, leefde in wat nu Turkije heet. Er zijn allerlei overeenkomsten: beide leefden celibatair, gaven al hun bezittingen weg, grepen in tijdens een ontsporende rechtszaak, redden terdoodveroordeelden en beschikten over de gave der bilocatie.

Dit wil niet zeggen dat de legenden over Sint-Nikolaas zijn gekopieerd van Apollonius; het is aannemelijker dat degenen die de levensbeschrijvingen publiceerden, putten uit dezelfde verhalentraditie.

We zouden Apollonius en Nikolaas kunnen aanduiden als geloofsvirtuozen: mensen die een bepaalde boodschap uitdroegen en zoveel indruk maakten dat hun tijdgenoten dachten dat ze een speciale band hadden met het hogere en wonderen konden verrichten. Een ander voorbeeld is de Syrische slaaf Eunus die, toen hij te werk werd gesteld op een plantage in Sicilië, een slavenopstand ontketende, de cultus van de Syrische godin Atargatis propageerde en wonderen zou hebben verricht. De joodse wereld kent eveneens charismatische wonderdoeners, zoals Honi de Cirkeltrekker en Hanina ben Dosa. Het zijn stuk voor stuk mensen die de gelovigen buiten de gevestigde culten om in contact brachten met het hogere. Dat veroorzaakte spanningen en leidde tot vernieuwing.

Helaas is Apollonius van Tyana vooral bekend komen staan als het heidense alternatief voor Jezus. De parallel werd al in de Oudheid getrokken, en blijft getrokken worden. Dat is jammer, want Jezus is, als messias, een complexere figuur dan de Apollonii, Eunussen en Nikolazen. Er is meer winst te behalen door Jezus te analyseren in zijn joodse, halachische context dan door hem met een heidense filosoof te vergelijken.

De parallel doet ook Apollonius tekort, want deze is ook zonder de vergelijking met zijn beroemdere tijdgenoot een boeiend personage. Zijn populariteit illustreert dat de aloude, heidense culten zich bleven vernieuwen. De opkomst van het christendom was niet – zoals vaak wordt beweerd – het gevolg van een verstarring binnen het heidendom, waardoor het onbevredigend zou zijn geworden. Bij de kerstening speelden andere factoren een rol, niet in het minst het fanatisme van sommige aanhangers, die niet te beroerd waren de door hun stadsgenoten erkende goden af te doen als kwaadwillende demonen en hun tempels te slopen.

Ook zulk vandalisme wordt toegeschreven aan Nikolaas van Myra, maar daarover hoor je nou nooit eens iemand.

PS

Mocht u het willen nalezen: de vertaling die Aart Blom maakte van Leven, werken en wonderdaden van onze heilige vader Nikolaas, aartsbisschop van Myra in Lykië, samengesteld door een verder niet bekende Michaël de Archimandriet, is opgenomen in dit leuke boek. Het Leven van Apollonius van Tyana van de Griekse auteur Philostratus is twee weken geleden verschenen in de vertaling van mijn goede vriendin Simone Mooij.

  1. 1

    Het zal eerder poëtisch toeval zijn dat ‘de Wallen’ in de buurt van 3 Nicolaaskerken zit, als handels- en zeevaardersstad hadden de bewoners er elk belang bij om tot ‘hun’ beschermheilige te bidden.

    Mooi stuk. Wat ik me nou altijd af heb gevraagd: hoeveel van die legenden berusten nou op waarheid en hoeveel berusten er op gekerstende en gekaapte ‘Volksmärchen’?

  2. 2

    Heel edelmoedig en hartverwarmend dat Sint Nicolaas de bruidsschat regelde, plus ook nog ‘ns drie nette echtgenoten vond voor de dochters van die arme man. Maar ik mag toch hopen dat Zwarte Piet die vader ongenadig met de roe heeft gegeven. Immers, welke vader haalt het in z’n hersens om z’n dochters de prostitutie (hoezo moet hij dat?) in te sturen?

  3. 3

    @2: Hoezo moet hij dat, is een goede vraag. De bedoelde legende ken ik niet en ik weet ook niet in welke tijd en in welk gebied deze zich afspeelt. Maar ik kan me helaas wel een maatschappij voorstellen die zo gestratificeerd en mysogynistisch is dat er inderdaad niet veel anders opzit dan je dochter als slavin c.q. prostituee te verkopen als je door wanhopige armoede zelf haar levensonderhoud niet meer kan betalen. Dat is dan een maatschappij waar vrouwen sowieso alleen waarde hebben als “vrouw van”, waar ze zelf geen beroep mogen uitoefenen en ook geen handel mogen drijven, waar bij een huwelijk de familie van de bruid een bedrag moet betalen aan de familie van de bruidegom in plaats van andersom, enz.

    De reden dat ik het me kan voorstellen is natuurlijk dat het ook nu nog gebeurt in sommige landen, zoals India.

  4. 4

    @3 Wat zijn dat voor ouders (vader/moeder) die hun kind als slaaf verpatsen? Als dat in Nederland gebeurde was dat ondenkbaar, maar in een ontwikkelingsland is het verklaarbaar, zelfs verdedigbaar. Terwijl ik denk: wat zijn dat voor mensen? Je verkoopt je dochter toch niet al hoer, je zoon toch niet als kind soldaat?

  5. 5

    @ 3, En, uh, ‘gestratificeerd en mysogynistisch’, vallen voor mij in de categorie ‘SCHWERE WöRTER’. Nee, ik heb geen idee. Mag ik nu m’n schoen nog wel zetten?

  6. 8

    @3: Ik kan maar een plus geven.
    Ik denk dat er maar weinig mensen weten hoe er en in sommige landen nu nog steeds, omgegaan wordt met dochters. Vrouwen dus.
    Ook de ouders zijn ‘slaaf’ van de geldende gewoonten en zeden en omgang. Ik denk (en heel dicht bij huis, de oude sprookjes van Grimm laten dat al zien) het is niets iets wat de ouders perse willen, of graag doen.
    Het is ‘gewoon’ zoals het gaat.
    En daar direct tegenin gaan is voor de bevoorrechten en anderen moeten het hebben van een langzaam proces van bewustwording en verlichting. Een enkele revolutie daargelaten.

  7. 9

    @4: Dat zijn gewoon mensen die doen wat er gedaan wordt.
    Moeilijk te begrijpen vanuit onze bijzonder luxe stoel, maar ‘ooit’ en ‘nu’ gebeuren dat soort dingen.

  8. 10

    @9: ‘Dat zijn gewoon mensen die doen wat er gedaan wordt.’ En dat blijf ik een vreemde norm vinden. Deed een weduwnaar in Utrecht, Nijmegen of Den Bosch zoiets met zijn dochters, (ze in de prostitutie zetten) dan was het land te klein. En nu is het: ach, het zijn ontwikkelingslanden, dan mag het.
    En ik blijf vinden: wat zijn dat voor ouders?

  9. 11

    @10:

    En nu is het: ach, het zijn ontwikkelingslanden, dan mag het.

    Nee, dat mag g.v.d. natuurlijk helemaal niet, maar het gebeurt wel.

    En ik blijf vinden: wat zijn dat voor ouders?

    Ouders die geen andere uitweg zien. Geef haar weg, dan blijft ze misschien leven – dat is waarschijnlijk de gedachte. Je kinderen gelukkig zien worden is sowieso een onbereikbare droom voor veel mensen.

  10. 13

    @10: “En nu is het: ach, het zijn ontwikkelingslanden, dan mag het.”

    Nee, het mag niet. Maar het gebeurt wel.
    Denk daar maar eens aan, waarom gebeurt dat dan?
    En nee, niet omdat die ouders niets om hun kinderen geven, dat is biologisch en maatschappelijk een gegeven.

  11. 14

    @13: Waarom gebeurt dat dan?

    Zolang het scheppen en de distributie van arbeidsplaatsen afhangt van het particulier intiatief, gebonden aan het winstoogmerk van de ondernemers -hetgeen een economische en maatschappelijke en dus politieke keuze is-,

    en de gemeenschap gelooft dat die vorm van economie tot de grootste materiele welstand leid, hangt het mede af van de solidariteit van de gemeenschap met degenen die als gevolg daarvan buiten de boot vallen,

    hoeveel daarvan zullen overgaan tot grensoverschrijdend gedrag.