Gebroken beloftes en ruimtelijke problemen in Utrechts Centrumplan

Dit is een gastbijdrage van Ad van der Stok, architect en onderzoeker

De gemeente Utrecht lijkt nauwelijks grip te hebben op de verbouwing van het stationsgebied, de grootste en misschien wel duurste binnenstedelijke verbouwing van Nederland. Dat toont onderstaande mini-documentaire, waarin de ontwikkelingen sinds het referendum in 2002 bekeken worden. De destijds gemaakte politieke beloftes en de achterliggende doelstellingen zijn grotendeels terzijde geschoven.

Utrecht sprak zich in 2002 duidelijk uit voor een open en groene variant. De huidige ruimtelijke opzet van Hoog Catharijne veroorzaakte sociale onveiligheid en die moest aangepakt worden. Uit de analyse blijkt echter dat de huidige opzet gewoon gehandhaafd blijft. Hoog Catharijne ontspringt de dans en wordt vooral groter. De begane grond blijft een schemergebied vol stallingen. Van een populair onderdeel van de plannen, het herstellen van de historische singel, blijft weinig over.



Complexe ruimtelijke ontwikkelingen zoals dit centrumplan hebben een looptijd van vele jaren en dan blijkt het niet makkelijk het eigenlijke doel voor ogen te houden. Daarbij spelen drie factoren een complicerende rol.

De gemeenteraad zou controle moeten uitoefenen, maar zij wordt zelden bevolkt door mensen die, bijvoorbeeld door studie of ervaring, verstand hebben van complexe ruimtelijke projecten. Dat zelfde geldt overigens ook vaak voor wethouders ruimtelijke ordening. Lees hier het C.V. van de vorig jaar toegetreden D66-wethouder Victor Everhardt en constateer dat daarin niets in te vinden is dat hem ook maar enige houvast geeft in het beoordelen van een zo complex stedenbouwkundig project als het stationsgebied waar hij op het moment verantwoordelijk voor is.

De mensen die wel iets begrijpen van dit soort complexe opgaven, zijn in dienst van degene die aan de touwtjes trekken. Dat snoert ze de mond: ze spreken hun opdrachtgever hooguit binnenskamers tegen en dat is ze misschien niet eens kwalijk te nemen. Architecten of stedenbouwkundigen die niet rechtstreeks betrokken zijn, lijken onafhankelijk, maar zijn het niet. Als je je vandaag kritisch uitlaat over de gemeente Utrecht, moet je niet verwachten dat de wethouder je morgen een opdracht toeschuift. In het kleine Nederlandse bouwwereldje laat dat weinig ruimte voor een onafhankelijk geluid.

Tot slot is het niet eenvoudig dergelijke plannen op een toegankelijke manier voor het voetlicht te brengen van een publiek dat wellicht geïnteresseerd, maar niet deskundig is. Een journalist komt er met woorden niet, beeld is onontkoombaar, maar met één beeld ben je er ook nog niet. Wil je 3 dimensionale plannen, die door de tijd heen veranderen, en veel zichtbare en onzichtbare (regelgeving, logistieke techniek) beperkingen kennen, inzichtelijk maken, dan is film misschien wel de enige mogelijkheid. Maar film is weer een discipline op zich. Bovendien vereist het net als het onderzoekswerk dat eraan vooraf moet gaan, tijd en geld om het verhaal uiteindelijk begrijpbaar en inzichtelijk in beeld te brengen.

Deze minidocumentaire is een poging dat voor het Utrechtse stationsgebied toch te doen. Een journalistiek project dat een groot publiek inzicht probeert te geven in wat er met dat stationsgebied nou eigenlijk allemaal aan de hand is.

Zondag de reactie van architectuurhistoricus Vincent van Rossem, “Altijd weer dezelfde ellende…”

  1. 2

    Als ze die singel maar doortrekken! Ik wil met m’n bootje ook lekker langs de Catharijnesingel richting Paardenveld/Weerdsluis kunnen varen!

  2. 3

    Met Vincent van Rossem is het ALTIJD weer dezelfde ellende. Voorspelbaar gemopper en vroeger was het beter, overzichtelijker en ja, mensen maken steeds dezelfde fouten en overschatten zichzelf constant. Dit is een beetje het historicus-syndroom, wegglijden in cynisme of melancholie omdat je zoveel herhaling hebt gelezen.

  3. 4

    Hartelijk dank voor het overzicht. Als Utrechtbewoner sinds 1983 zie ik het uiteraard ook tragisch fout gaan, maar deze samenvattende analyse geeft tekst en uitleg bij wat ik zie gebeuren. Dat heeft een teneerdrukkend effect, want ik zie niet wat ik kan doen om deze tragiek te beperken. Wie wel?

  4. 5

    Utrecht blijkt toch wel erg goed te zijn in fopverkiezingen. Plan A of plan 1: we doen gewoon wat Corio wil. Pans of Wolffsen? We doen gewoon wat niemand wil…

    Maar deze kwestie toont weer eens het ontzaglijk zwakke bestuur dat de vierde stad van NL na Opstelten heeft moeten dulden. Waar was Annie Brouwer in dit verhaal?

  5. 7

    Jammer om te zien hoe kantoren en winkels, die vrijwel overal in die stad wel kunnen gedijen, de rest waar een stad voor kan staan verzieken. Dan nog bestuur wat blijkbaar alleen voor het poen gaat.. (want waarom zou je anders zoveel moeite doen?)

  6. 8

    Maar zelfs het oude Leefbaar Utrecht, die ooit in een campagne beweerde om Hoog-Catharijne de nek om te draaien, heeft dat niet kunnen doen.
    Ik krijg het idee dat de enige methode om hier iets aan te doen, is om Corio te onteigenen. Ik zie dat echt nooit gebeuren met de huidige politici in Nederland.

  7. 9

    Wat een zielig en tendentieus stukje. En vooral het filmpje. Ik word er koud van. Zoveel aannames op helemaal niets gebaseerd. Dit is de Van Oosten doctrine, dat we een oerwoud in de stad moeten hebben. Alleen al het voorbeeld van het Vredenburg. Dat is nu al een plein waar we niks mee doen, want helemaal slecht ingericht en de stukken die we niet gebruiken worden weggehaald. Waar zit het probleem? Dit is demagogie van de eerste orde. Als je niet in een stad wilt wonen, verhuis dan, maar ga niet lopen miepen…

  8. 10

    @Gr.R.: Ik behoor tot de groep mensen die gestemd heeft voor het open en groene alternatief. Als de politiek niet eens zijn best doet om in de buurt te komen van dat alternatief, dan is dat een ernstige zaak.
    Dus wat is precies je punt? Dat jou de ontwikkeling wel bevalt? Dat het dus goed is de burgers een rad voor de ogen te draaien en dan vervolgens iemand anders met diepe zakken te laten beslissen hoe het er de komende 50 jaar gaat uit zien? Om dan vervolgens weer het hele circus opnieuw te starten?

    Waar zitten de feitelijke onjuistheden in het filmpje? Wat zijn de falsifieerbare aannames?

  9. 13

    @9 Je hebt het verkeerd begrepen;de Van Oosten Doctrine behelst juist het op alle mogelijke manieren dwarszitten en zwartmaken van Van Oosten. Die daardoor inmiddels gestopt is als actievoerder.
    Utrecht heeft grote hoeveelheden gemeenschapsgeld aan advocatenkosten gespendeerd met als resultaat dertigduizend euro boete voor Van Oosten omdat hij een paar dikbetaalde externen in een column op zijn site voor witteboordencrimineel uitmaakte.

    De discussie over de rol van Corio in het UCP en Leidse Rijn Centrum wordt nauwelijks gevoerd. McCarthy is er niks bij.

  10. 14

    Hulde voor dit filmpje, goede sfeeromschrijving. Het schemergebied is inderdaad een schemergebied waar je parkeergarages in wordt gedrukt van Q-park. Even mijn persoonlijke frustratie, ze laten je wel +/- 4 euro per uur betalen en ondanks het feit dat personeel smeekt om meer cameras wordt er niet geluisterd. Twee opengebroken auto’s waarvan een van mij als resultaat. Winstoptimalisatie ten opzichte van de geldbrengende mieren is wat het gebied uitstraalt!

    Overigens is het geheel gelijkvloers trekken van het gebied m.i. ook niet ideaal mbt de verkeersstromen.

    Goede samenvatting! Doet mij terugdenken aan het filmpje van de “Belle” van Zuylen.

  11. 16

    Wat een eye-opener. Corio is de baas, heeft lak aan de stad behalve als die geld oplevert. Vroeger hadden we actiegroepen en daardoor is wijk C behouden. Goeie oude tijden…

  12. 17

    Hoe luidt een effectief protest ?

    “Een journalist komt er met woorden niet, beeld is onontkoombaar, maar met één beeld ben je er ook nog niet. Wil je 3 dimensionale plannen, die door de tijd heen veranderen, en veel zichtbare en onzichtbare (regelgeving, logistieke techniek) beperkingen kennen, inzichtelijk maken, dan is film misschien wel de enige mogelijkheid. Maar film is weer een discipline op zich. Bovendien vereist het net als het onderzoekswerk dat eraan vooraf moet gaan, tijd en geld om het verhaal uiteindelijk begrijpbaar en inzichtelijk in beeld te brengen.”

    Dat is een hele goeie vraag.

  13. 18

    Misschien heeft de wethouder geen verstand van stedenbouw of ruimtelijke ordening, de maker van het filmpje heeft dit ook niet.

    Ik hoor slechts de leegte van het intrappen van open deuren, herhalen van oud nieuws, verkeerde aannames en ‘onderzoeksjournalistiek’ die vooral op je emotie probeert te werken ipv feiten. Beroepsmatig heb ik mij een langere periode verdiept in de geschiedenis van HC, alsmede de ruimtelijke problemen en de actoren in het proces (Corio, gemeente, Bredero, etc). Ik kan een lang relaas opschrijven dat een wat evenwichtiger beeld oplevert, maar dit kost helaas teveel tijd.

    – De junks zijn al ruim 15 jaar verdwenen, door lik op stuk beleid en enkele fysieke ingrepen (hek voor junkie tunnel).
    – ‘sociale veiligheid’ is een holle, subjectieve term dat zich is ontstaan door een gebrekkig uitgevoerd sociologisch onderzoek uit de jaren ’90. Het baseerde zich op interviews met voornamelijk vrouwen en inwoners van de omringende volkswijken. Dat zijn niet de beste wijken en het negatieve resultaat was voorspelbaar. De forenzen, shoppers en daadwerkelijke gebruikers van HC is niets gevraagd.
    – HC is heet meest succesvolle winkelcentrum van Nederland, zorgt voor hoge belastinginkomsten en werkgelegenheid. Desondanks maakt Corio steeds meer verlies, omdat HC concurreert met modernere winkelcentra die eveneens in beheer zijn van Corio. Economisch kannabalisme. Het argument dat Corio alleen oog heeft voor winst, ligt daarom complexer.
    – Je kan niet simpelweg even de onderwereld weghalen en ‘gewoon weer een winkelstraat’ maken. Wie gaat dat in godsnaam betalen? En denkt de journalist echt dat een parkontwerp van Zocher uit de 19e eeuw zomaar kan worden doorgetrokken? Er bestaat geen copy-paste in de bouwwereld, dat park is een resultaat van 150 jaar aanpassingen.
    – Kritiek op het Vredenburg: het is te klein, gebouwen te grootschalig, benauwend en veel meer schaduw dan nu. Het probleem van Vredenburg is juist dat het te groot is, niet besloten en vormeloos. Iedere stedenbouwkundige kent het succes van intieme, besloten pleintjes. Blijkbaar houdt de journalist meer van een stenen vlakte, zoals de Alexanderplatz.
    – De situatie voor HC was niet zo romantisch als het filmpje suggereert. Het station was half afgebrand, veel te klein en men vond het juist oubollig. Dat zogenaamde herkenbare plein ervoor was een chaos van verkeersstromen, met veel ongevallen, permanente files, lawaai en stankoverlast.. het is inderdaad herkenbaar, als we denken aan de chaos in Italiaanse steden.
    – Het waren de jaren ’60, modernistische ideeën over maakbare samenleving het scheiden van verkeersstromen en het veilig maken van de binnenstad door er een groot voetgangersgebied van te maken waren revolutionaire speerpunten die we nu gewend zijn.

    Conclusie van het filmpje: de politiek maakt niet de beloften waar ze in verkiezingstijd mee leurden.

    Mijn conclusie: door de democratisering van de jaren ’60 heeft een onbedoeld effect gehad. Dat is de opvatting dat iedereen mee kan beslissen over de fysieke stad. Terwijl dit vele malen moeilijk is dan in Simcity. Bovendien worden de deskundigen worden juist gewantrouwd, in plaats van de politici die de bevolking onrealistische dingen beloven, zoals de realisatie van een open en groen paradijs midden in de stad, inclusief het ‘teruggeven van de singel aan de bevolking’ en het oplossing van sociale problemen. In tegenstelling tot het verleden, is de noodzaak om de Catharijnesingel te graven niet economisch of militair, maar om de mokkende burger tegemoet te komen die niet meer met zijn bootje rond de stad kan varen. Belangrijker is dat de nieuwe singel ook geen enkele stuiver opbrengt, maar alleen enorm veel gemeenschapsgeld kost. Natuurlijk wordt dat een sloot en geen lommerijk Zocherpark. Die bracht namelijk wel geld op door vastgoed speculatie, waardoor je zomaar wat moerascypressen kan planten.

    Shit, nu zit ik toch een monoloog op te pennen. Tijd om te stoppen en te genieten van een biertje op Ledig Erg ;)

  14. 19

    @spees:
    Ik waardeer je inbreng met kennis van zaken. Maar dat betekent niet dat ik vind dat je gelijk hebt.

    Het gaat er primair om dat niet wordt uitgevoerd waar toen voor gestemd is. Ik geloof niet dat dat ter discussie staat, ondanks de soms terecht aangebrachte nuanceringen.

    De uitdaging is en blijft het creëren van prettige openbare ruimte op een plek vol belangrijke stedelijke functies. Je gaat hier volledig aan voorbij in je reactie. Het terugbrengen van de singel is een middel hiertoe, een middel dat zijn doel voorbijschiet als het een sloot in een tunnel wordt. Dan blijft inderdaad alleen de symboolfunctie over, ja.

    Puntsgewijs dan maar:
    – de junks zijn weliswaar verdwenen, maar prettige openbare ruimte is het stationsgebied nog steeds niet. Voor een belangrijk deel komt dat door de keuze winkels op niveau +1 te bouwen, en niet op de begane grond. De plaatjes in het filmpje zijn maar al te reëel, en het zou fijn zijn als daar iets aan gedaan zou kunnen worden.
    – Corio is een bedrijf dat winst wil maken. Niemand neemt ze dat verder kwalijk. Ik snap best dat ze Hoog Catherijne willen behouden. Maar daar zouden politici niet zonder meer aan mee moeten werken. Als Corio onverstandige belijdsbeslissingen maakt waardoor ze verlies lijden, heb ik geen medelijden.
    – Dat het allemaal niet makkelijk is en geld kost is duidelijk. Dat wordt ook niet betoogd. Betoogd wordt dat de vernieuwingen niet eens een poging doen om de problemen op te lossen, omdat er alleen maar meer schemergebieden worden gecreëerd. Er zit m.i. behoorlijk wat ruimte tussen het huidige plan en heel Hoog Catherijne tegen de vlakte gooien.
    – Sinds de jaren ’60 zijn ideeën over inrichting van de openbare ruimte flink veranderd. Zonder HC had dat inmiddels een betere stationsomgeving opgeleverd. Het moge duidelijk zijn dat er in Utrecht verschrikkelijke stedenbouwkundige blunders zijn begaan in de jaren ’60; gelukkig wordt geprobeerd weer iets terug te brengen.
    – Vredenburg ben ik op zich met je eens, dat is het ergste niet. Wel dient opgemerkt dat de Hoog Catherijne gevelwand wederom een belangrijke oorzaak is van dat het plein niet gezellig is.

  15. 20

    1. De fouten van de jaren ’60?

    Het is belangrijk om kritiek op de bouwplannen van het stationsgebied te scheiden. Sommige kritieken deel ik, maar het merendeel is echt gebaseerd op onzin. Met name het terugdraaien van de ‘fouten uit de jaren ’60’ is makkelijke kritiek, want er wordt niet gekeken wat er dan goed is gedaan in die tijd. Het scheiden van verkeersstromen was geen slecht idee, aangezien het gebied zeer intensief wordt gebruikt door alle typen verkeer. Er is daarom gekozen om de singel te gebruiken voor autoverkeer, aangezien dit stuk van de Catharijnesingel het minst fraaie was.

    2. Wat is onveilig gevoel? Of onprettig gevoel?
    Persoonlijk heb ik geen enkel probleem met de troosteloze toestanden op maaiveld. Ik kom er nooit, net zoals de meeste Utrechters denk ik. Er zijn nu eenmaal plekken in de stad die onmisbaar zijn, maar niet prettig. Zoals parkeergarages. Of blinde gevels waar alleen vrachtwagen laden en lossen. Het is een subjectief oordeel. Daarnaast worden er winkels gepland in de pui, zoals bij die taxioprit. Tot slot zijn er vele grijze gebieden in het masterplan. Heel veel is nog niet duidelijk en er wordt constant bijgeschaafd. Het is een illusie dat een masterplan ieder detail kan dekken, zelfs gevaarlijk omdat het verkeerde verwachtingen kan opwekken (zoals een nieuw Zocherpark aanleggen zonder enige financiële onderbouwing).

    3. Eigenaren
    Winkelcentrum Hoog Catharijne is niet van Utrecht, maar van talloze eigenaren, waaronder Corio. Het is dus geen openbaar gebied. Ik ben het er mee eens dat het schandalig is dat een stad de sleutels van zijn stadspoort Hoog Catharijne overhandigt aan een private partij. Maar Corio is toch bereid mee te investeren in een opknapbeurt, terwijl ze al verlies draaien. Die grote, vierkante flat is in eigendom van een vereniging van eigenaren. Die lelijke, achthoekige flats ook. Utrecht noch Corio kunnen deze slopen om er een gezellig winkelstraatje te maken, want dat zou neerkomen op onteigening onder dwang.

  16. 21

    1. Hier ben ik het niet met je eens. De snelweg die hier is aangelegd is misschien nog wel een grotere blunder dan HC. Verkeersnut is namelijk geheel afwezig. Juist het scheiden van functies zorgt voor de belabberde kwaliteit van de openbare ruimte rond het station en HC.

    2. Ik ga bijna nooit naar het station via HC, dus kom er vrij vaak. Het is vrij troosteloos, en niet passend voor de ruimte tussen het centraal station en de historische binnenstad. Uiteraard moet laden en lossen ergens plaatsvinden, net als parkeergarages, maar dat hoeft niet perse op deze manier. Ik weet overigens dat het de bedoeling is om wat te doen aan de gevels op straatniveau. Maar ja, ik weet niet hoe betrouwbaar die plannen nog zijn…

    3. Dat HC niet zomaar tegen de vlakte kan is duidelijk, en daar zal je mij ook niet over horen. Daar ben ik het ook oneens met de strekking van de film. Maar dat betekent niet dat je HC zoals het nu is zonder meer moet accepteren. Laat staan in moet stemmen met de uitbreiding daarvan zoals die nu gepland lijkt te zijn.

  17. 22

    Als historicus probeer ik niet te oordelen vanuit mijn tijd, maar vanuit de tijd dat het is gebouwd. Het verkeer heeft de grootste invloed op hoe het gebied is vormgegeven. Ten eerste vond men destijds dat het een ‘demokratisch recht’ is om te kunnen kiezen met welk vervoer je wilt reizen. Wilt de meerderheid de mogelijkheid om met de auto te reizen, dan moeten er snelle wegen komen.

    Daarnaast dacht men dat de binnenstad verder zou leeglopen, omdat men buiten een betere woonklimaat was, zoals in Overvecht of in nabijgelegen groeikernen als Nieuwegein. De trek van stad naar suburbia of buitenwijk ging gepaard met exponentieel meer verkeersdruk, vandaar dat de gemeente Feuchtinger inschakelde om te kijken hoeveel auto’s er in de toekomst zouden rijden. Dat rekenmodel werd omgezet in een stedenbouwkundig plan om alle singels te dempen tbv betere wegen, dat gepaard moest gaan met ‘cityvorming’. De industriële werkgelegenheid lag op zijn gat en verdween steeds meer uit de stad. Daarvoor in de plaats moest meer dienstverlening komen, het liefste in moderne wolkenkrabbers als visitekaartje. Door de Jaarbeurs was Utrecht immers een internationale handelslocatie, daar passen geen 19e-eeuwse krotten bij. Dat we die 19e-eeuwse krotten nu juist enorm waarderen en hoppakee 2 ton neerleggen voor een benedenverdieping in Lombok, is gewoon grappig in deze context.

    Trouwen, ik vind de benedenwereld van HC ook troosteloos, maar ik heb nu eenmaal een zwak voor deprimerende gebieden. Ik ben bijvoorbeeld ook dol op Charlerois of Luik :)
    Bovendien kan ik nu uitstekend longboarden daar beneden, geen verkeer en veel asfalt. Maar het is inderdaad een rare situatie, renovatie is noodzakelijk. Ook voor de Jaarbeurs, dat is momenteel 1 grote parkeervlakte, handig voor beursgangers, maar niet echt een toevoeging voor Utrechters.

  18. 23

    Interessant filmpje en leuke reacties.
    Iedereen moet vrij zijn om een mening te hebben.
    Ik mis het doel van de discussie. De verschillende invalshoeken zijn bekend en voegen niets toe. Zoals de rijksbouwmeester al zei: alles ligt vast en ik ben daar persoonlijk blij mee, dan gebeurt er eindelijk wat!
    Met de detaillering van de plannen kun je heel veel bereiken. Ik pleit daarom voor een constructieve benadering. Een onderwereld hoeft niet negatief te zijn, het ligt eraan hoe je het inricht, gebruikt en aan wie je het vraagt…
    Bedenk hoe een overdekte straat of watergang wel kan ‘slagen’, voorbeelden en ideeën genoeg! Wie weet dat iemand over 20 of 30 jaar dan een reportage maakt over de luxe die we als Utrechters hebben om actief mee te denken over de inrichting van onze stad. Wees constructief!