De euro: inherent instabiel

Ik heb elders al eens de oprichting van de muntunie vergeleken met het bouwen van een huis waarbij je begint met het de muren om je pas daarna zorgen te gaan maken over de fundering. Nu blijkt dat het euro-huis op zand is gebouwd en worden steeds meer scheuren zichtbaar. De muntunie zit niet goed elkaar en dat heeft niets te maken met “stoute landen” die zich niet aan de regels houden. Ja, Griekenland heeft zich niet aan de regels gehouden en Italië heeft een veel te hoog begrotingstekort, maar dat is niet de oorzaak van de huidige problemen, het is slechts de aanleiding. Ook gaan de problemen dieper dan de veel geopperde constatering dat de landen te veel van elkaar verschillen. Natuurlijk, de verschillen in cultuur maken het moeilijker maar het is niet de oorzaak van de huidige problemen.

Urgentie
De structurele fout zit diep. Niet alleen is het een fundamenteel probleem, het is zoals nu door sommige economen wordt benadrukt een heel urgent probleem. Het uiteenvallen van de Euro is een kwestie van maanden misschien zelfs van weken. De reden hiervoor is, zoals ik al benadrukte, van structurele aard. Voor een goede, economen-uitleg kunt u het beste dit artikel van De Grauwe (pdf) lezen. Ook Krugman, Eigengreen, en Jacobs hebben goed over dit onderwerp geschreven.

Rol centrale bank
Neem als voorbeeld van land met een eigen munt: het Verenigd Koninkrijk. Ook het VK heeft hoge schulden door de crisis, maar de Britten hebben geen problemen met lenen op de markt. Waarom niet? Omdat de Bank of England altijd kan ingrijpen. Geld drukken inderdaad, of beter gezegd: de centrale bank kan obligaties van de Britse staat opkopen. Nu weet ik dat veel mensen daar op zich al problemen mee hebben maar dat is een essentiële functie van een centrale bank. Elk land dat nog een eigen munt heeft kan dat doen en moet dat doen als dat nodig is. Landen die geen (geloofwaardige) eigen munt hebben zoals veel derdewereldlanden en landen die deel uitmaken van een muntunie kunnen dat niet. Een goed voorbeeld is Argentinië dat de peso had gekoppeld aan de dollar – en zoals bekend ging dat ook mis. De eurolanden verkeren in de zelfde situatie: zij hebben geen eigen centrale bank die deze functie kan verrichten. De enige instantie die dat kan is de ECB. En die mag dat officieel niet doen: eurolanden worden geacht hun eigen problemen op te lossen.

Inherent instabiel
Bij de oprichting van de muntunie werd er van uitgegaan dat alles wel goed zou gaan als iedereen maar zou voldoen aan het stabiliteitspact. Zoals blijkt kun je echter nog zo je best doen, uiteindelijk is dat niet voldoende. Spanje en Ierland voldeden helemaal aan de voorwaarden van het stabiliteitspact – en toch zijn ze in de problemen gekomen. Een land kan in economische problemen komen door een crisis die niet haar fout is. Hierdoor loopt de rente voor staatsleningen op. Bij landen die geen eigen munt hebben, loopt deze echter meer op dan bij landen die wel een eigen munt hebben. Waarom? Omdat er de mogelijkheid is dat een land failliet kan gaan. Die mogelijk is er niet voor landen die een eigen munt hebben: die kunnen altijd hun schulden betalen omdat hun centrale bank geld kan drukken. Daardoor zal de inflatie gaan oplopen en de munt zal devalueren, maar dat is (mits het niet uit de hand loopt) zelfs een voordeel: daardoor worden die landen goedkoper en wordt de economie gestimuleerd. Landen in een muntunie hebben geen beschikking meer over deze monetaire rem en hierdoor is de muntunie zoals deze nu in elkaar zit is inherent instabiel.

Goudstandaard
De situatie is vergelijkbaar met het vasthouden aan de goudstandaard. Landen die hun munt gekoppeld hadden aan de prijs van goud moesten om deze koppeling in stand te houden (om speculatie tegen hun munt tegen te gaan) flink bezuinigen en de rente verhogen. Rente verhoging en fors bezuinigen zijn echter slecht voor de economie waardoor deze landen, toen de crisis in de jaren 30 toesloeg, nog verder in de problemen kwamen. Uiteindelijk verliest elk land deze wedloop. Ook Nederland: wij hebben als laatste land vastgehouden aan de goudstandaard. De goudstandaard heeft een grote rol gespeeld tijdens de Grote Depressie. Een vergelijkbaar mechanisme speelt ook nu een rol. Op de financiële markt wordt gespeculeerd tegen een land waardoor de rente voor de staatsobligaties gaat oplopen. Dat de rente gaat oplopen komt dus niet alleen omdat een land het slecht doet maar omdat er de mogelijkheid van een faillissement.

Onafhankelijkheid ECB
Dit is nu een paar keer bijna gebeurd maar de ECB heeft gedaan wat nodig is. Door het opkopen van Italiaanse obligaties is de rente is weer gaan dalen. Dit is nu steeds op een ad hoc basis gebeurd, en merkwaardig genoeg is er veel kritiek op dit ingrijpen. Het schijnt dat een vooraanstaande Duitse econoom, Jürgen Stark is opgestapt om die reden. Ik citeer Adriaan Schout van Clingendael (via NOS):

Door het opkopen van de staatsobligaties verliest de ECB onafhankelijkheid. Ze hebben nu voor veel geld aan Italiaanse obligaties op de balansen staan. Als Berlusconi weer in nood komt en bij de centrale bank aanklopt, moet de ECB bijna wel opnieuw geld geven. Anders verliezen de Italiaanse obligaties die eerder zijn gekocht ook aan waarde.

Ik vind het vreemd dat experts op dat niveau zich hierover druk maken: niet onafhankelijkheid is het probleem maar de naakte bestaan van de euro. Een onafhankelijke centrale bank is mooi, maar wat als de munt niet meer bestaat? De ECB moet dit doen als de euro overeind wil blijven. Hiervoor moet natuurlijk een permanente regeling komen, en het kan niet zo zijn dat landen die zich niet houden aan de regels – zoals Italië en Griekenland – hierdoor niet gedwongen zij om hun beleid aan te passen.

Meer van het zelfde
De oplossing die door De Jager en Rutte in de Financial Times voorstellen is volstrekt onvoldoende om deze problemen op te lossen, erger nog: ze is contraproductief. Door te gaan dreigen met uitzetten van Griekenland zal de speculatie tegen Italië verder toenemen. Het systeem van de muntunie is inherent instabiel, en daar moet eerst wat aan gedaan worden, daarna kunnen we praten over sancties. De Jager en Rutte (en andere “haviken”) stellen voor vast te houden aan iets dat niet heeft gewerkt. Maar, zo stellen zij, we het nu echt goed doen, nog strenger toepassen, dan lukt het wel. Het zijn koks die meer zout gebruiken, maar niet door hebben dat de soep zo vies is omdat er al te veel zout in zit. Wat nodig is, is een beter recept. Of een betere kok natuurlijk.

Echte daadkracht nodig (en kennis van zaken)
De problemen met de Euro kunnen nu snel uit de hand lopen: als er weer een crisis is – en de ECB grijpt niet in – dan is het is dan een kwestie van dagen voordat een land als Italië of Spanje niet meer kan lenen en failliet gaat. Het uiteenvallen van de euro en de chaos die daardoor ontstaat zal de huidige crisis verder verdiepen, en een nieuwe Grote Depressie veroorzaken. Overdreven? Misschien, maar het is helemaal niet nodig om het uit te proberen. Zolang de politiek blijft aarzelen om daar wat aan te doen, of zelfs helemaal niet door lijkt te hebben hoe urgent de situatie is, gaan we van crisis naar crisis. Enige hoop op economische groei is er al helemaal niet door de bezuinigingen. Uitlatingen van Rutte en de Jager, zoals in de Financieel Times en de aankondiging van nog meer bezuinigingen, geven blijk dat zij de situatie niet doorzien. Ik zie het somber in.


Verantwoording illustratie: Image of Money, via Flicr.

  1. 1

    De Grieken zelf proberen ondertussen koste wat kost de meubelen te redden. In een poging om meer vertrouwen te wekken, heeft de Griekse regering nieuwe besparingen aangekondigd ter waarde van 2 miljard euro. Zo moeten alle politici en hoge ambtenaren in het land één volledig maandsalaris inleveren. Er komt ook een superfluous belasting op onroerend goed, die via de elektriciteitsfactuur http://goo.gl/3WFjb zal worden geïnd. En het ergste is dat sommige ambtenaren weigeren het nieuwe voorstel in de praktijk te brengen.

    Omdat er geen precedenten zijn is het moeilijk te voorspellen wat er zou gebeuren mocht Griekenland failliet gaan en/of de eurozone verlaten

    Een ding staat wel vast: wanneer een land de euro verlaat zal het dat niet op voorhand aankondigen. Geen enkel land wil zijn onderdanen de kans geven om zijn euro’s alsnog bij de bank op te halen om ze in het buitenland onder te brengen. Mocht de regering Papandreou/Europa beslissen dat het moment is aangekomen om terug te keren naar de oude drachme, dan zal de Griekse bevolking simpelweg bij het ochtendnieuws vernemen dat alle girale tegoeden één op één ?in drachmes zijn omgezet. http://goo.gl/3WFjb Voor alle winkelprijzen, lonen, etc. zal hetzelfde gelden. Cash euro’s zullen het land niet meer uit mogen en zullen alleen ?n drachmes om te wisselen zijn.

  2. 2

    @1: Zo heeft Argentinië het inderdaad gedaan bij de peso-crisis. Alleen hadden de Argentijnen één voordeel: de staatsschuld was in peso’s. Griekenland kan wel overstappen op drachmes, maar buitenlandse schulden in euro’s blijven staan, voor zowel de overheid als particulieren.

  3. 3

    @1: Waarom is die onroerendgoedbelasting volgens jou overbodig? Ik krijg eerder het idee dat het innen van wat meer belasting broodnodig is in Griekenland, dat minstens zozeer door de massale belastingontduiking ten gronde gaat als door de overal breeduit gemeten dure ambtenarenbestand en staatspensioenen. Dat dit via het elektriciteitsbedrijf moet lopen, zegt eigenlijk vooral iets over de Griekse administratie, die duidelijk gebrekkig is. Geen wonder dat er dus (eindelijk!) andere informatie wordt ingeschakeld bij het innen van belasting, dan de aangifte van de belastingbetaler zelf (ja zo ging dat tot dusver, de overheid geloofde de aangifte op de blauwe ogen, stel je voor ze deden het zo in Nederland…).

    Verder ben ik heel benieuwd hoe je ”Cash euro’s zullen het land niet meer uit mogen en zullen alleen ?n drachmes om te wisselen zijn.” wilt handhaven (ik ben niet juridisch onderlegd, maar het lijkt me zelfs verboden dat te proberen, aangezien Griekenland tot de Schengenlanden behoort).

    Bovendien zal zoiets de zwarte economie alleen maar aanmoedigen. Men betaalt onderling met euro’s en gebruikt Drachme’s alleen maar voor het geldverkeer met de staat. De kans is ten slotte groot dat door de beschikbaarheid van Euro’s en het binnen- en buitenlandse (on)vertrouwen in de Griekse overheid en haar schuld, de nieuwe Drachme (die immers niemand wil hebben) gierend de inflatie in schiet.

  4. 4

    Het uit de euro gaan van Griekenland zal de zaak alleen maar erger maken: het doet niets aan de structurele problemen. Als blijkt dat het een reële mogelijkheid is dat een land uit de euro gaat dan wordt er onmiddellijk gespeculeerd tegen een andere potentiële kandidaat – en die zijn er genoeg. De rente zal verder oplopen, de schulden worden daardoor nog moeilijker af te betalen… enz. Griekenland is een pathologisch geval waar een oplossing voor moet komen door faillissement en daarna een soort marshall-plan. Hoe eerder hoe beter. Een ander probleem is de banken die daardoor in de problemen raken. Banken die deze “stresstest” niet aan kunnen moeten genationaliseerd worden, aandeelhouders en investeerders geknipt en geschoren, verantwoordelijk management ontslagen, geherstructureerd en weer verkocht worden.