Wijzen van denken

COLUMN - Enige opschudding was er over Professor Ben Feringa, Drentse boerenzoon en bio-technoloog, die een Nobelprijs kreeg. Nog meer verrassing: het was voor een nanomotortje, met nog onheldere toepassingen: echt fundamenteel gepruts in het oneindig kleine.

Wat is de verdienste van deze leider van zijn onderzoekteam? Dat hij zo beeldend is, zo weinig vergelijkingen en formules gebruikt, maar tekeningen op het schoolbord maakt, die tot denken en doen prikkelen. Zo vat ik samen wat over hem bekend werd.

Die kwaliteit boeit mij bijzonder. Wat maakt schetsen superieur aan formules bij ondersteuning van het denken? Ik ga op zoek bij Freeman Dyson, die al jaren schrijft over bio-technologie zoals Feringa die bedrijft.

Uit een interview:

I think the brain is analog, whereas the machines are digital. They really are different. So I think that what the machines can do, of course, is wonderful, but it’s not the same as what the brain can do.

The brain, being analog, is able to grasp images so much better. The brain is just designed for comparing images and some patterns — patterns in space and patterns in time — which we do amazingly well. Computers can do it, too, but not in anything like the same kind of flexibility.

Maakt deze neiging tot tekenen Feringa tot een goed docent en onderzoeker? Dyson raakte bevriend met Dick Feynman, de geniale Amerikaanse fysicus, die zijn effectiviteit in de kennisoverdracht terugzocht in de wijze waarop zijn vader hem naar de wereld liet kijken. Wie wil kan op Youtube veel microcolleges van Feynman vinden, maar mijn samenvatting is dat hij het onbekende met het bekende verbindt en combineert.

Kasparov vs. de computer

Dyson acht een fundamenteel moment de nederlaag van Kasparov tegen Deep Blue in 1997. In “Chess and the human condition”, de epiloog in zijn bundel “The Sun, the genome and the internet” , bespreekt Dyson de match tussen de wereldkampioen schaken en zijn nederlaag tegen de brute rekenkracht van Deep Blue. Die nederlaag was nogal een klap voor de artiest, die de schaker Kasparov was.

Maar, zegt de , de menselijke artisticiteit en de rekenkracht van de computer zullen elkaar moeten vinden. “Evolution in the past has always been driven by a shifting balance between competition and symbiosis.” Die balans moeten wij, als mensen, bewaren. Het is een zin om lang te proeven: een balans bewaren tussen competitie en symbiose. Die balans bepaalt het tempo van de evolutie, als een soort historische kracht.

Netwerken vergroten ongelijkheden, tegenstellingen tussen arm en rijk, tussen geschoold en ongeschoold. De werking van netwerken, van Internet, is niet in balans. Ongelijkheid, onrecht en onrechtvaardigheid nemen toe.

Maar we hebben ze zelf gemaakt, dus TINA (there is no alternative), is ongepast. We zullen de verantwoordelijkheid moeten nemen om het functioneren van netwerken te richten op sociale rechtvaardigheid en menselijke vrijheid. Mensen en machines zullen moeten samenwerken voor dat doel. (p.118)

Waartoe de mens?

Het is een verhaal waar ik op stuitte, door de Nobelprijs voor Ben Feringa, de schetsende bio-technoloog. Ik bekeek ook een interview met de inmiddels de negentig gepasseerde Freeman Dyson. De man is helder, welgemoed en vol humor. In de Tweede Wereldoorlog was hij onmisbaar bij de ontwikkeling van een werkzame radar, ter bescherming van Engeland tegen de Luftwaffe.

In de VS trof hij in Princeton Richard Feynman, begenadigd docent en fysicus. Beiden mannen hadden niets met de gangbare grenzen tussen wetenschapsgebieden, juist het negeren daarvan brengt nieuw inzicht en inspiratie, zoals de verbinding tussen biologie en technologie.

“Iedereen moet zich overgeven aan de eindigheid” schreef Paul Kalanithi in zijn boek Als adem lucht wordt. Ik lees: vraag je af wat je wilt, waarom je hier bent. Voor Freeman Dyson is het geen vraag: hij schrijft, maakt grapjes, fantaseert en vertelt daarover.

Mocht ik in deze staat de negentig passeren…

  1. 3

    @1: dat is nu het tribale aspect, waar Dyson zich tegen keert. Hij ontkent de stijging van de oceanen niet, pleit voor sneeuwval in Antartica, al dan niet gemanipuleerd, maar ziet ook positievere kanten aan de CO 2 problemen.
    Dat mag kennelijk niet. Ik nam een voorbeeld aan zijn provocerende eigenzinnigheid: autonoom oordelen is juist wat een vrije geest hoort te doen. Zie het politieke avontuur van Kasparov.
    Excuus dat ik een klimaatontkenner in het licht heb geplaatst.

  2. 4

    Het woord klimaat-ontkenner bleef wat hangen. Ik beken: het irriteerde. Dus ik las nog wat.
    “The climatic equilibrium of our planet is now threatenedby the greenhouse effect of carbon dioxide accumulating in the atmosphere”, aldus de klimaat ontkenner Dyson in 1989.
    Maar een oplossing zag hij ook: het broeikas probleem is “essentially a problem of forest management”. (p. 344, From Eros to Gaia) Die tekst is uit 1989, toen de wereld nog vrijwel geen bewustzijn had dat er iets aan de hand was met opwarming van de aarde. De bundel bevat ook nog een ander geschrift uit 1990 over het probleem van ontbrekend koolstof in modellen.
    We zijn inmiddels een kwart eeuw verder; de trefzekerheid van Dyson’s ketterij kan ik niet helemaal beoordelen. Maar het etiket “klimaat-ontkenner” betekent dat je niet wilt denken.

  3. 5

    @4

    Die tekst is uit 1989, toen de wereld nog vrijwel geen bewustzijn had dat er iets aan de hand was met opwarming van de aarde.

    Het VN klimaatpanel IPCC is opgericht in 1988. De wereld was zich toen al lang en breed bewust van de risico’s van het versterkte broeikaseffect.

    Wat Dyson betreft: zijn opvattingen over het klimaat doen natuurlijk helemaal niet af aan zijn verdiensten in zijn eigen vakgebied. Wat je hem mag verwijten is dat hij een tamelijk laatdunkende houding aanneemt ten opzichte van collega-wetenschappers in vakgebieden (klimaatwetenschap, ecologie) waar hij zelf niet in thuis is. Hij heeft zelfs wel eens toegegeven dat hij zich er niet echt in heeft verdiept:

    To me it is a very small part of my life. I don’t claim to be an expert. I never did.

  4. 6

    @4

    dat is nu het tribale aspect,

    Een wetenschappelijke consensus die zo solide staat als de evolutie- en relativiteitstheorie zou je niet bepaald tribaal kunnen noemen.

    Ik geef toe dat klimaatontkenner een ongemakkelijke term is—net als ‘appen’. Als mijn schoonmoeder een appje stuurt, bedoelt ze daarmee niet dat ze iemand een binary van Candy Crush toestuurt.

    Die tekst is uit 1989, toen de wereld nog vrijwel geen bewustzijn had dat er iets aan de hand was met opwarming van de aarde. De bundel bevat ook nog een ander geschrift uit 1990 over het probleem van ontbrekend koolstof in modellen.

    Dat zijn geen wetenschappelijke publicaties. Dat zijn stellingen buiten zijn vakgebied. Bovendien blijft zijn grammofoonplaat sinds die tijd—we zijn alweer 27 jaar verder—steken, terwijl de klimaatwetenschap niet stil heeft gestaan.

    @2

    Geeft niks. Het kan erger. Er zijn Nobelprijswinnaars die nog steeds beweren dan je AIDS niet van HIV krijgt maar van homoseksualiteit. Een daarvan is nota bene de ontdekker van de moleculaire structuur van DNA.

    Tenslotte: misschien moet Dyson eens wat meer stripverhaaltjes lezen: http://xkcd.com/1732/

  5. 8

    Het ging me inderdaad om het provocerende, het gebrek aan respect voor vakgebieden. Daarom vind ik de kwalificatie tribaal ook wel passen.
    Maar lezend in zijn uitlatingen vind ik hem ook wel wat ver gaan. Alleen een ontkenner is hij niet. Dan denk ik aan de Republikein met een sneeuwbal in de hand, die roept: “wat nou opwarming”.
    @7: inderdaad, daarom was het me te doen. Kasparov herkent patronen, maar kan tegen rekenkracht niet op. De vraag is of we nu al een definitieve nederlaag hebben gezien van het analoge tegen het digitale denken. De verdienste van Feringa’s tekeningen herinnerde mij aan dit discussiepunt.

  6. 9

    @1: klimaatontkenner? Zware term, maar de term wordt ontkracht door het feit dat je niet hebt begrepen wat Freeman Dyson bedoeld.
    Als je er de tijd voor wilt nemen, kijk dan het interview. Of kort door de bocht: de mens staat op dit moment niet tot haar beschikking rekenkundige en voorspellende computermodellen waarmee de invloeden van klimaatverandering in haar totaliteit kan worden berekend. Dus is de vraag die je kunt stellen: zijn alle verwoede poging om CO2-uitstoot te verminderen echt noodzakelijk? Want wat zijn de negatieve effecten ervan? Dát weet niemand. Voorbeeld: vegetatie groeit uitzonderlijk beter bij hogere concentraties CO2.
    https://www.youtube.com/watch?v=BiKfWdXXfIs

  7. 10

    @9: ‘Voorbeeld: vegetatie groeit uitzonderlijk beter bij hogere concentraties CO2’

    Klopt, maar neemt de biomassa toe, analoog aan de uitstoot van CO2? Ik dacht het niet.