We rotzooien maar wat aan met energiebeleid

OPINIE - Het Nederlandse energiebeleid is een wirwar van afspraken, regelingen en subsidies. Nooit wordt expliciet een beleidskeuze gemaakt.

Het Nederlandse energiebeleid is al jaren een zooitje. De grondslagen van de zwabberkoers werden gelegd door de paarse kabinetten, die een liberaliseringsoperatie inzetten zonder dat nagedacht was over de borging van publieke belangen. Laat staan dat er instrumenten waren ontwikkeld om publieke belangen rond energie veilig te stellen. De teloorgang van het energiebeleid is eind vorig jaar pakkend beschreven in Noud Köper’s boek Verslaafd aan Energie en begin dit jaar in het themanummer Land van Gas en Kolen van De Groene Amsterdammer.

De strekking van deze twee publicaties is vergelijkbaar: er lijkt geen enkele lijn in het zigzaggende Nederlandse energiebeleid van de afgelopen vijftien jaar te zitten. Of toch? De gevolgde koers blijkt achteraf vooral de belangen van de energie-intensieve industrie hebben gediend, en de belangen van de verkoop van aardgas van eigen bodem. En met wat duurzaam strooigoed is het groene deel der natie een tijdlang zoet gehouden.

Begrijp me goed: ik vind het legitiem specifieke belangen beleidsmatig veilig te stellen. En begrijp me opnieuw goed: ik vind het ook begrijpelijk dat daarbij – impliciet – voor fossiel uit eigen bodem en goedkope energie voor de zware industrie is gekozen.

Juist in dat impliciete karakter van de keuze zit een probleem. Er is geen bewuste en open afweging gemaakt, waarin alle wensen, zorgen en belangen werden gewogen en tot een expliciete, heldere koers leidde. Het idee dat Nederland zijn energie-intensieve bedrijven, die concurreren op een wereldmarkt waar amper CO2-restricties gelden, uit de wind van kostenverhogingen probeert te houden lijkt me best verdedigbaar. Liever expliciet dan impliciet.

Maar de belangen werden niet expliciet, evenmin als de afwegingen. In plaats daarvan werd niet expliciet, maar wel de facto gekozen voor een beleid à la Karel Appel die ooit zei: ‘Ik rotzooi maar een beetje an.’ “De energiemarkt” zou het immers allemaal wel regelen.

Maar dwars door die markt heen werd er gerotzooid dat het een aard had, in krampachtige pogingen toch nog wat publieke doelen te realiseren. Duurzame energiesubsidies kwamen en gingen, en werden bij succes on hold gezet of afgeschaft. De SDE-regeling wijzigde zowat elk jaar. Het programma Energietransitie hield het vele jaren vol, maar toen het te dicht op de huid van het mainstream-energiedenken kwam te zitten, werd het schielijk gedemonteerd. Energiebedrijven werden gesplitst en verkocht, en de verbazing was groot toen de nieuwe internationale eigenaren Nederland niet wilden opsieren met blinkende zonnepanelen, maar vanwege het beschikbare koelwater en havens vol gingen zetten met kolencentrales. Er is inmiddels een stevige overcapaciteit op de stroommarkt, waar dan tegen hoge kosten duurzame energie in moet worden geduwd. Er moest een markt komen voor CO2, waarvan de rechten vervolgens zo ruimhartig werden uitgedeeld dat de CO2-prijzen niet hoger worden dan een paar luttele euro’s per ton. Gascentrales worden nu uit de markt geduwd door goedkope kolen, ten gevolge van schaliegaswinning in de VS, en sommige partijen roepen net zo makkelijk dat er dan in Nederland ook maar schaliegas moet worden gewonnen, terwijl de positie van gas juist afneemt en de winningskosten van schaliegas in ons land aanzienlijk hoger zijn dan van conventioneel aardgas.

Wie het nog snapt, mag zijn vinger opsteken.

Dit gerotzooi mag dan de Nederlandse fossiele brandstofbelangen en de belangen van de zware industrie hebben gediend, het heeft ons ook in een doodlopende steeg geleid. Doorgaan op dezelfde weg is niet mogelijk vanwege de enorme geopolitieke veranderingen en de klemmende klimaatproblematiek, die invloed hebben op het Nederlandse energiebeleid. Maar een wezenlijke koersverandering is ook niet makkelijk, omdat alle in het verleden gemaakte fouten zijn gestold in de vorm van enorme investeringen die de speelruimte voor veranderingen voor tientallen jaren hebben geblokkeerd. De nieuwe uitdagingen zoals ontkoling en verduurzaming van de energiehuishouding kunnen daardoor maar moeilijk worden gerealiseerd.

Moeilijk, maar het kan wel, al heeft dat wel wat voeten in aarde, en zullen er winnaars zijn en verliezers. Koerswijziging vergt een overheid die durft te erkennen dat we in een moeras zijn beland, die de maatschappelijke doelen van de energievoorziening herformuleert, en die het idee van marktwerking weer op zijn plek zet als middel in plaats van als doel op zich.

Misschien, heel misschien kan de SER met zijn energieadvies daarop voorsorteren. Maar zitten daar niet juist vooral ook die partijen aan tafel die belang hebben bij voortzetting van de rommelpotterij?

Via Energiepodium.

  1. 3

    Goed stuk, kijk eens wat het Nederlandse bedrijf Tennet bij de oosterburen doet:

    TenneT is bezig met de uitvoering van negen projecten om windparken in het Duitse deel van de Noordzee op het hoogspanningsnet aan te sluiten. Deze projecten samen zijn goed voor 5.000 MW hernieuwbare energie, voldoende om 5 miljoen huishoudens van stroom te voorzien.

    Tegelijkertijd sluiten ze een aantal nucleaire centrales in het zuiden (Stuttgart) en om de windenergie daar te krijgen gaan ze een aantal HVDC transmissielijnen bouwen (zie: hier)

    En in Nederland… vandaag bij 1vandaag: “het is lelijk”, “het maakt zo’n irritant geluid”, “het verpest ons landschap”…

    Waarom kan het in Duitsland wel en in Nederland niet? D. Samsom, doe er wat aan.

  2. 4

    @3: Tennet, voormalig EON netwerk, heeft in Duitsland wel voor 3 jaar vertraging gezorgd. Daarmee hebben we in Duitsland onze reputatie goed neergezet. Zal het Nederlandse bedrijfsleven nog veel verlies opleveren. Met dank aan EZ die deze strategie bedacht en uitvoerde.

  3. 5

    Het beeld dat Paul van Soest schetst klopt helemaal NIET.
    Het NL energie beleid is juist goed gepland en effectief uitgevoerd, maar alleen voor fossiele belangen.
    Dat het goed is gelukt blijkt ook uit de succesvolle score van 96% fossiel, de beste score van de EU.
    En dat in een land dat 10 jaar gelden in de top 5 van de duurzaamste EU landen stond.

    Het SER overleg voor een energie akkoord dat voor vele jaren fossiele investerings zekerheid moet regelen. dat is een ander voorbeeld van effectief en beleid, al is het geholpen door de domme actie van Nederland Krijgt Nieuwe Energie, om de SER te vragen te regelen wat in onze democratie niet lukte.

    Het is knap dat de fossiele dictatuur, duurzame mensen voor zich laat werken, toch?

    Mooie actie om al die dure centrales die de laatste 8 jaar met subsidie zijn gebouwd, nu weer gesubsidieerd af te schrijven.
    De Nederlandse burger is graag de pin automaat van de fossiele dictator.
    Onze politici luisteren allee naar bedrijven, en zetten hooguit een keer een puntje op de i. Keurig toch?

    Waar vind je nog zulke volgzame mensen in de EU?

    Onze economie zou er op vooruit gaan als we zeker 75% van de deelnemers van het SER overleg, hun invloed ontnemen. Hoe dan ook.

  4. 6

    Wat natuurlijk ook niet helpt bij het vergroten van het aandeel duurzame energie in Nederland is dat de Nederlandse overheid wel groene stroom koopt (mogelijk zelfs al wat groen gas), maar geen duidelijkheid verschaft of ze daarbij let op de herkomst van de Garanties van Oorsprong (http://krispijnbeek.nl/2013/05/14/vraag-aan-de-tweede-kamer-en-het-rijk-wat-voor-groene-stroom-verbruikt-u-zelf/).

    Staatsbedrijf NS wil inmiddels wel over op groene stroom uit Nederland, wat leidt tot grotere vraag, wat bij gelijk aanbod leidt tot een hogere prijs, dus tot een grotere prikkel om extra productiecapaciteit voor Nederlandse groene stroom bij te gaan bouwen http://www.nu.nl/economie/2974607/ns-wil-groene-stroom.html .

    In aanbestedingen vereisen ProRail en RWS indirecte dat bouwbedrijven en ingenieursbureaus Nederlandse groene stroom afnemen als ze die maatregel willen opvoeren als CO2 reductiemaatregel i.k.v de CO2 prestatieladder.

  5. 7

    Jammer dat dit stuk uitsluitend gaat over elektriciteit en elektriciteitsopwekking.
    De energie, die we gebruiken voor verwarming en vervoer, past kennelijk niet in het blikveld van Jan Paul van Soest.

    De CO2-uitstoot van een Nederlands gezin komt voor driekwart uit vervoer en verwarming voort
    [img]http://www5.picturepush.com/photo/a/13121078/oimg/blogposts/ScreenHunter-01-Dec.-06-22.10.jpg[/img]

    Dit stuk gaat, ondanks de goede bedoelingen van Jan Paul van Soest slechts over 25% van het Nederlands energieverbruik.

    [img]http://www4.picturepush.com/photo/a/13121077/oimg/blogposts/elektriciteit.jpg[/img]

    Naar mijn bescheiden mening moet niet de CO2-uitstoot, maar het energierendement (EROEI) als leiddraad genomen worden voor een energiebeleid. Dat klinkt ingewikkeld, maar dat is het niet.
    Wetenschappers kunnen het netto-energierendement vrij aardig inschatten, mits zij niet ingehuurd zijn om bepaalde belangen te dienen.

  6. 8

    Een zwabberkoers? Het antwoord geeft de schrijver zelf:
    @ “De gevolgde koers blijkt achteraf vooral de belangen van de energie-intensieve industrie hebben gediend, en de belangen van de verkoop van aardgas van eigen bodem”
    @ “… goedkope energie voor de zware industrie is gekozen”

    Begrijpelijk dat deze koers wordt afgewezen, maar dan is het nog geen zwabberkoers. Voor de schone schijn subsidie voor duurzaam, vooral niet te veel. Goedkope brandstof maakt Schiphol en de Rotterdamse haven aantrekkelijker, duidelijk toch!

    Wie hoor je nu nog over een vliegtax, een hogere prijs voor veelgebruikers, een stop op goedkoop gas voor de tuinders e.d.?

  7. 9

    @7: Jammer dat het alleen gaat over CO2 uitstoot in Nederland.

    Dat houdt bv Schiphol en de luchtvaart als sneller groeier mooi uit de wind.

    Of neem alle produktie die elders – in China – veel CO2 uitstoot geeft + veel transport. Onze CO2 uitstoot kan gemakkelijk omlaag, gewoon de kassen verkassen naar Kenia e.d.

  8. 10

    Kom, kom, kom wat somber toch weer. We hebben in ieder geval geen tekort aan energie. De nieuw gebouwde kolencentrales gaan als backup centrales nog best van pas komen de komende 50 jaar en als het moet stoppen we de CO2 onder de grond. Kernenergie en schalie willen we niet en ons gas raakt op. Zijn er nog meer back up mogelijkheden dan? En qua uitstoot liggen de nieuwe centrales nog niet eens zo ver af van gascentrales. We liggen een beetje achter op schema met windmolens, maar dat zo weer ingehaald. We hebben wel een probleem met ruimte. Er kunnen gerust nog wel molens bij en kleintjes vervangen we door grote molens, maar ergens is er wel een grens. We komen vast wel op 70% duurzaam en 40% CO2 reductie in 2050. Niet genoeg? Jammer dan, we moeten wachten op nieuwe technische ontwikkeling voor meer.