Das weiße Band: een opvoeding in wreedheid

Wanneer ik Roxane van Iperen een preek zie houden, ben ik het steevast vreselijk met haar eens. Tegelijkertijd kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat ze open deuren intrapt. 'Dit is toch allemaal heel erg voor de hand liggend?', denk ik dan bij mijzelf. Maar goed, iedereen bejubelt 'r als een scherpzinnig denker die nou 's zegt wat er gezegd moet worden, dus kennelijk is er behoefte aan wat deze seculiere dominee te melden heeft. Gruwelsprookje Afijn, ik besloot de Zomergasten-aflevering met Van Iperen dus maar gewoon over te slaan. De snippers die ik meekreeg via Twitter bevestigden dat dit een goede keuze was geweest. De recensie door Karin van der Stoop eveneens; prima recensie dus. Maar aangezien ik blijkbaar min of meer hetzelfde naar de wereld kijk, was ik dan weer wel benieuwd naar Van Iperens keuzefilm: Das weiße Band (2009) van Michael Haneke. Dat heeft me niet teleurgesteld. Die film blijft nog wel even in mijn bewustzijn hangen. Dat komt vanzelfsprekend door de vorm - Michael Haneke is een kundig filmmaker - maar ook door de these van de film. Eigenlijk is Das weiße Band een beeldroman (met als ondertitel: Eine Deutsche Kindergeschichte). Dat begint al met de introductie van een personage als verteller die de gebeurtenissen verhaalt: de dorpsleraar. Het betreft dan ook nog een thesenroman en zedenschets, verpakt in een whodunnit die zich gaandeweg ontpopt als een gruwelsprookje, waarbij de dreiging steeds onbestemd op de achtergrond blijft zwemen. Wreedheid Haneke wil iets aan het verstand brengen over wreedheid in de samenleving, en het geweld dat mensen elkaar aandoen; een terugkerend thema in zijn oeuvre. Waar komt dat geweld vandaan? Valt het uit te bannen door monsters aan te wijzen? De film is gesitueerd in een fictief Noord-Duits dorpje op de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. In het begin doet het idyllisch, doch vormelijk en burgerlijk aan. De verhoudingen zijn hiërarchisch, strikt en autoritair, zowel tussen de baron en zijn pachters als tussen ouders en hun kinderen. En die verhoudingen lokken allerhande onderling geweld uit. Geweld om dwang uit te oefenen, geweld om zich af te reageren, geweld uit vergelding en onmacht, geweld als spiegeling van dat van de volwassenen. Heelheid van de wereld? Wat dat aangaat biedt Das weiße Band uitstekend tegengif tegen het romantische idee, dat de wereld vóór de Eerste Wereldoorlog nog een pastorale idylle was. 'Het project van mijn leven bestaat eruit dat ik de heelheid van de wereld wil herstellen: de heelheid die er voor de Eerste Wereldoorlog was,' zei Thierry Baudet eens. Hij verbeeldt zich daarbij dat hij destijds uiteraard tot de gefortuneerde elite zou hebben behoord, en niet tot de ongeschoolde arbeiders. Maar zelfs die elite is noch nobel, noch gelukkig bij Haneke. De baron blijkt een bruut en zijn huwelijk een farce; de dorpsarts blijkt een gemene geilneef die zijn huishoudster/assistente seksueel gebruikt en zijn dochter misbruikt; en de dominee voedt zijn kinderen streng op onder dwang en (psychisch) geweld, maar als hem onder ogen komt wat deze kinderen werkelijk aan gruwelijkheden plegen, kiest hij ervoor weg te kijken. 't Is één ding om je kinderen voortdurend schuld aan te praten teneinde hen te kneden tot fatsoenlijke, welgemanierde christenburgers in je eigen evenbeeld; 't is heel wat anders om te onderkennen dat kinderen bij verre na lang niet zo onschuldig zijn als je wenst, maar in staat tot de grootst mogelijke wreedheid. Opvoeding in wreedheid Die kinderen fungeren in het verhaal als een soort wraakengelen, die de zonden van de ouders komen bezoeken aan zowel hen als hun kroost. Nou ja, dat is in ieder geval de suggestie. Uitsluitsel geeft de film uiteindelijk niet. Het dorp zelf kiest er collectief voor de schuld in de schoenen te schuiven van twee zondebokken. Dat is wel zo makkelijk, een paar individuele booswichten aanwijzen; dan hoef je jezelf als gemeenschap niet in de spiegel te kijken. Das weiße Band laat indringend zien hoe autoritaire, gewelddadige machtsstructuren een opvoeding in wreedheid behelzen. Op die manier vermenigvuldigt zich deze dwang, dat geweld en die wreedheid van generatie op generatie. Het is uiteraard geen toeval dat Haneke de film even voor de Eerste Wereldoorlog situeert. De kinderen en tieners in de film zullen zelf de volwassenen zijn gedurende de opkomst van het nazi-regime. Al gaat het niet specifiek over nazi's of fascisme, benadrukt de regisseur. De film schildert een maatschappelijk klimaat waarin radicalisme kan gedijen. Radicalisering „Het eigenlijke thema is, dat was in ieder geval mijn bedoeling, te laten zien hoe mensen die onder druk staan, ontvankelijk worden voor ideologie,“ aldus Haneke. „Dat wil zeggen, hoe ze zich zowaar zelf een ideologie vervaardigen; hoe ze een idee verabsoluteren en dan, met behulp van dit verabsoluteerde idee, degenen bestraffen die hen dit idee ingeprent hebben, maar anders leven dan dit idee vereist.“ Die wreedheid, dat afstraffen van mensen die niet leven naar bepaalde leefregels, vindt in onze Westerse samenlevingen vandaag de dag vooral online plaats. Sociale media zijn een wreed en onverbiddelijk oord. Ook een spiegel van onze samenleving.

Door:
Foto: Eric Heupel (cc)

De PVV en taakstraffen

Heel Nederland weet inmiddels dat Lilian Helder niet goed statistisch kan onderbouwen waarom ze tegen taakstraffen is. Naast problemen met de statistiek zal het feit dat ze als enige argument in de motie aandraagt dat “onder de Nederlandse bevolking onvoldoende draagvlak is voor de taakstraf als sanctie bij strafbare feiten” ook een rol hebben gespeeld bij haar falen de Kamer te overtuigen. Haar eigen PVV heeft als enige fractie voor gestemd. Merk op dat als de stemmers op de Schaduwkamer enigszins representatief zijn voor de Nederlandse bevolking, Helders argument over onvoldoende draagvlak niet eens klopt: ook een meerderheid van de stemmers op die site is tegen. Typisch weer een geval waarin de PVV de minderheid die ze representeert beschouwt als een meerderheid.

Omdat Helder in haar motie zo weinig argumentatie aandraagt, ben ik eens gaan zoeken waarom de PVV zo fel tegen taakstraffen is. Er is immers veel positiefs over te zeggen. De overheid schrijft zelf op haar site:

Taakstraffen hebben zowel voor de veroordeelde als voor de samenleving voordelen. De gestrafte heeft betere kansen op een succesvolle terugkeer in de maatschappij. Door de taakstraf of het leerprogramma, houdt hij contact met de maatschappij en wordt er zelfdiscipline van hem verwacht. Ook maakt de gestrafte zich nuttig voor de samenleving. Er is minder kans op criminele ‘besmetting’ van jeugd in een (jeugd)gevangenis en taakstraffen zijn goedkoper dan gevangenisstraffen.

Lezen: Mohammed, door Marcel Hulspas

Wie was Mohammed? Wat dreef hem? In deze vlot geschreven biografie beschrijft Marcel Hulspas de carrière van de de Profeet Mohammed. Hoe hij uitgroeide van een eenvoudige lokale ‘waarschuwer’ die de Mekkanen opriep om terug te keren tot het ware geloof, tot een man die zichzelf beschouwde als de nieuwste door God gezonden profeet, vergelijkbaar met Mozes, Jesaja en Jezus.

Mohammed moest Mekka verlaten maar slaagde erin een machtige stammencoalitie bijeen te brengen die, geïnspireerd door het geloof in de ene God (en zijn Profeet) westelijk Arabië veroverde. En na zijn dood stroomden de Arabische legers oost- en noordwaarts, en schiepen een nieuw wereldrijk.

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Lezen: De wereld vóór God, door Kees Alders

De wereld vóór God – Filosofie van de oudheid, geschreven door Kees Alders, op Sargasso beter bekend als Klokwerk, biedt een levendig en compleet overzicht van de filosofie van de oudheid, de filosofen van vóór het christendom. Geschikt voor de reeds gevorderde filosoof, maar ook zeker voor de ‘absolute beginner’.

In deze levendige en buitengewoon toegankelijke introductie in de filosofie ligt de nadruk op Griekse en Romeinse denkers. Bekende filosofen als Plato en Cicero passeren de revue, maar ook meer onbekende namen als Aristippos en Carneades komen uitgebreid aan bod.

Doneer!

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.