Schaliegas en de geest van Socrates

ANALYSE - Met de vloed van schaliegas wordt Europa voor een lastig dilemma geplaatst.

In verschillende scenario’s placht Shell de optie ‘surprise’ op te nemen. De redenering erachter is dat een aantal ontwikkelingen zoals de vraag naar olieproducten min of meer te voorzien zijn, maar sommige niet. Surprise! Wat dan de verrassing zou zijn blijft een verrassing tot deze zich toont.

Schaliegas is zo’n surprise: in een kort tijdsbestek werd duidelijk dat er enorme voorraden onconventioneel gas ‘vastzitten’ in gesteente, die door een techniek die fracking heet kunnen worden losgewrikt. In de VS is een ware dash for shale gas ontstaan. Daar geldt: wat zich onder jouw grond bevindt is je eigendom. Dat hadden ze in Slochteren ook wel gewild.

Inmiddels maakt de VS de omslag van energie-importeur naar exporteur – wie had dat een aantal jaren geleden kunnen bevroeden? Gas kost in de VS nu nog maar een derde van wat we er in Europa voor neertellen, al menen marktexperts dat de prijs in de komende jaren naar zo’n tweederde van de Europese prijs zal stijgen. Maar toch, goedkoop is het. Dat heeft weer als gevolg dat de vraag naar kolen in de VS drastisch is teruggelopen, en goedkope kolen nu onze regionen overspoelen. Door de lage CO2-prijzen, zo’n 7 Euro per ton, kunnen zelfs de modernste gascentrales toch al moeilijk concurreren met kolencentrales, dalende kolenprijzen geeft de gascentrales een nieuwe tik. Energie-intensieve industrieën dreigen hun nieuwbouw voortaan in de VS te doen.

Dat roept de vraag op wat Europa, en wat Nederland, met schaliegas, of breder onconventioneel gas aan moet, zoals methaan dat in kolenlagen opgesloten zit.

Een vreselijk dilemma, in de stijl van Socrates, die schreef: ‘Of ge huwt of niet, ge zult er spijt van krijgen.’

De posities zijn al ingenomen. “Schaliegas? Never nooit niet, dat is het ergste dat de mensheid kan overkomen. Redenen: de extra emissies van broeikasgassen, enorm watergebruik, en het gebruik van milieubelastende fracking-vloeistoffen”. De film Gasland heeft flink schrik aangejaagd, ook al is de situatie in de VS niet met die in Europa te vergelijken. Maar ook klinkt: “Schaliegas? Liever vandaag dan morgen, Europa heeft voor zijn concurrentiepositie goedkoop gas nodig”.

De uitweg uit het dilemma zou eenvoudig zijn in een energiewereld die niet beperkt wordt door een klimaatprobleem: Europa zou zich ook op de zoektocht naar goedkoop onconventioneel gas kunnen storten. Om het hoge waterverbruik en de inzet van schadelijkefracking-vloeistoffen te beperken zullen wel wet- en regelgeving en technologische innovaties nodig zijn, maar die problemen lijken niet onoplosbaar.

argumentenkaart

Maar het dilemma klemt pas echt in een energiewereld die zich wél klimaatbeperkingen oplegt, in de vorm van een maximaal toelaatbare opwarming en een bijbehorende maximumconcentratie koolstof in de atmosfeer. Want dát is het energieprobleem van deze eeuw: niet een tekort aan koolwaterstoffen in de grond, maar de overvloed. Als al die koolstof van aardkorst naar atmosfeer wordt gepompt zou dat, volgens een studie van prof. Andrew Weaver, de temperatuur op aarde met een schrikbarende 19 (!) graden Celsius opstuwen. Kolen tekenen dan voor het leeuwendeel van deze opwarming. De hamvraag is dan ook niet: hoeveel fossiel is er nog, de vraag is: hoe heet willen we het op aarde hebben? Waar de temperatuurgrens ook wordt gelegd, elke grens impliceert automatisch een limiet aan de hoeveelheid CO2 die door verbranding van fossiele brandstoffen in de atmosfeer wordt geloosd. En dan geldt dat die fossiele brandstoffen in het voordeel zijn die per eenheid bruikbare energie relatief de minste CO2 uitstoten. Dat geldt in elk geval voor aardgas boven kolen. Geldt het ook voor schaliegas? De schattingen lopen nog uiteen, van ongeveer evenveel broeikasgassen als kolen tot zelfs iets minder dan conventioneel gas dat per pijplijn met de nodige methaanslip wordt aangevoerd. Interessant is ook dat methaan (conventioneel of uit schalies) relatief waterstofrijk is, en zo een opstap kan zijn naar de waterstofeconomie, als tenminste bij de waterstofproductie uit gas CO2 wordt afgescheiden en opgeslagen of nuttig gebruikt wordt.

Voor een definitief ja of nee in de schaliegasdiscussie lijkt het nog te vroeg. Eerst zou een ‘derde weg’ moeten worden uitgewerkt en bediscussieerd: “ja, mits” (of eventueel “nee, tenzij”) aan cruciale randvoorwaarden wordt voldaan, waaronder dan in elk geval de randvoorwaarden van ecologisch verantwoord water- en chemicaliëngebruik, een lagere klimaatfootprint per energie-eenheid dan andere fossiele brandstoffen, én een geloofwaardig plan met gas een low-carbon economy te realiseren is. Als die ‘derde weg’ uitblijft, zal Socrates blijven spoken: of ge schaliegas wint of niet, ge zult er spijt van krijgen.

(Dit stuk is ook verschenen als column op Energiepodium)

  1. 1

    Ik begin mij naar een standpunt te bewegen dat zegt : Argumenteren doen alleen die mensen die menen dat alle argumenten (en dus alle parameters) gekend kunnen worden. Dat is echter nu niet zo en er is dus altijd een effect dat niet in de argumentatie betrokken kan worden.

    Als gevolg van het feit dat de argumentatie zich eigenlijk beweegt over een oneindig domein waar elk argument vals – of op zijn best gedeeltelijk waar – zal blijken te zijn omdat niet alle parameters zijn meegenomen, kan ik niet anders dan concluderen dat een gefundeerde conclusie over het ja dan wel nee van dit soort gaswinning eigenlijk niet gebalanceerd te nemen is. Het domein van de beslissing bevat veel te veel parameters.

    Als gevolg daarvan zou ik willen kiezen voor een analogon aan de gok van Pascal (dat men volgens de kansrekening wel in God moet geloven: als deze namelijk bestaat, is de winst voor de gelovige oneindig. Bestaat God niet, dan verliest men niets (Le pari, de gok, opgenomen in de Pensées)):

    1) Als men in God gelooft, en hij bestaat, dan komt men in de hemel.
    2) Als men niet in God gelooft, maar hij bestaat wél, dan komt men in de hel.
    3) Als God niet bestaat, heeft wat men gelooft geen gevolgen.
    4) Conclusie: men kan beter geloven in God, dan komt men in ieder geval niet in de hel, en misschien wel in de hemel.

    Hoewel 3 (geen gevolgen) in de context van klimaatverandering en fossiele energie niet bestaat zou je het argument op kunnen bouwen rond overleven van de mensheid (de hemel) of het uitsterven van de mensheid en wellicht het leven op aarde (de hel) op basis van kansberekening van wat we weten. Geen fossiele brandstoffen geeft dan iig een grotere kans op overleven dacht ik.

    Ik denk dat Socrates hier niets te zoeken heeft : ‘geen schaliegas’ zal ons niet berouwen. Of je bent een uitzonderlijk korte termijn denker.

    Dat laatste is dan voor een mens wel weer zeer waarschijnlijk.

    (Oh ja, ik geloof niet in god)

  2. 2

    “het dilemma een maximaal toelaatbare opwarming en een bijbehorende maximumconcentratie koolstof in de atmosfeer”
    De verhouding tussen opwarming en CO2 gehalte is verre van duidelijk. Blijkbaar is ook de klimaatbelasting door schaliegas nogal ongewis. Dat maakt de CO2 opslag onwaarschijnlijk, zeker met de huidige minimale CO2 prijs, teken van een mislukt CO2 beleid.

    Punt is niet of we schaliegas gaan gebruik, maar onder welke voorwaarden en in welk tempo. Zonder vermindering van (de groei van) het energieverbruik is dure CO2 opslag onzinnig.

  3. 3

    en geen woord over de schadelijkeheid van de winning van schalie gas. als we het niet doen kost onze olie meer doen we het wel hebben we over 4 jaar een wereld waarin je niet meer kan leven

  4. 4

    Is nogal een kunstmatig dilemma. Sinds uit de metingen blijkt dat catastrofale opwarming alleen in de computermodelletjes van de klimaatwetenschappers/actvisten bestaat resteert slechts 1 optie.

    Gentelmen start drilling.

  5. 7

    Is het een probleem als in de VS aardgas goedkoper is dan in Europa?
    En daardoor kolen goedkoper worden?

    We kunnen het gas in Slochteren natuurlijk bewaren tot de prijzen weer gestegen zijn.

    Een probleem lijkt mij wel dat bij “fracking” chemicaliën de grond in gepompt worden, die door de druk overal weer naar boven kunnen komen. google maar eens op “gasland”.

  6. 8

    Ik begrijp niet waarom je voor fracking zou kiezen… Smartgrid i.c.m. zonnepanelen en brandstofcellen is dé oplossing. Het is op termijn veeeeel goedkoper dan wat voor conventionele energiebron dan ook.

    En dat het goed voor het milieu is is mooi meegenomen. Voor ons als mensheid dan. Bij een stjging van de gem. temeratuur sterven wij uit. De aarde en het leven an sich blijven bestaan, alleen de mensheid krijgt het lastig.

  7. 9

    @3 Daan, kan die forse uitspraak “met schalie gas hebben we over 4 jaar een wereld waarin je niet meer kan leven” aannamenlijk gemaakt worden en waarom 4 jaar?

    “niets over schadelijkheid”? Dat lees ik anders.

  8. 10

    Mooi geschreven JP van Soest en ook mooi gezegd HansR @1:
    Alleen de korte termijn telt en dat snappen ze in Europa niet en in de Verenigde staten wel. Europa talmt, de US handelt.

  9. 12

    Met Fracking verbrandt je alle leefbaarheids schepen achter je. Niet zozeer om de co2 hoax, alswel de grondwater qualiteit. Bovendien is de opbrengst en ROI betwist. Het heeft er alle schijn van dat fracking/shale een financiele ponzi is.

  10. 13

    Een goed verhaal, Jan Paul.
    Maar schaliegas is niet te vergelijken met conventioneel aardgas.
    Het conventionele aardgas is makkelijk te winnen. In Groningen doen ze de gaskraan maar een klein beetje open en het gas spuit onder hoge druk de leidingen in.
    Schaliegas is moeilijk winbaar: er moeten heel veel gaten geboord worden, er moet veel water en chemische troep onder hoge druk de bodem in worden geperst. Voordat er ook maar één kuub schaliegas is gewonnen zijn er duizenden euro’s (veel energie, grondstoffen en mankracht) geïnvesteerd. Daardoor is schaliegas ook veel duurder dan het aardgas dat we nu gebruiken.
    De netto opbrengst aan energie (EROEI) is veel lager dan bij conventioneel aardgas.

    Je vergeet ook dat schaliegasbronnen heel snel uitgeput raken. Als we aan schaliegas beginnen, zullen we moeten blijven boren, jaar in , jaar uit, dag in, dag uit.
    En ook hier is de valkuil: we zullen beginnen met het makkelijkst winbare schaliegas, de sweetspots. Het zal steeds meer moeite gaan kosten om gas uit de aardkorst vrij te maken.
    Een warme trui lijkt me een betere oplossing.

  11. 14

    @11 Fracking gebeurt al sinds jaar en dag. Mits zorgvuldig uitgevoerd is er niets aan de hand. Om die zorgvuldigheid te waarborgen moet de overheid voldoende hoge eisen stellen zodat de cowboys die er een zootje van maken geen kans krijgen. Als ik jou was zou ik me eerst wat in de materie verdiepen voordat je anderen van ‘ignorance’ beticht.

    Ps Fondsen wervende milieu pr organisaties napapegaaien is niet hetzelfde als je verdiepen.

  12. 15

    Voor de dilemma’s rond schaliegas hoef je niet terug te grijpen op Socrates. Als je iets wilt kopen, luister dan niet alleen naar de reclame van de verkopers, want die hebben de neiging hun product mooier voor te stellen dan het is. Dat geldt ook voor schaliegas en steenkoolgas.

    In de eerste plaats is het gas met veel gebakken lucht erin. De voorraden in Europa vallen tot nu toe tegen. In Polen, het enige Europese land waar al naar schaliegas geboord wordt, zijn de opbrengsten zodanig slecht dat ExxonMobil zich al heeft teruggetrokken. Ook in Nederland zijn de voorraden in het verleden sterk overdreven. EBN had het in 2009 over 4 miljoen bcm schaliegas (1 bcm is 1 miljard kubieke meter), in 2011 over ‘enkele honderden bcm’, dat is hooguit enkele jaren Nederlands gasverbruik. Er ligt dus echt geen walhalla van ongelimiteerd goedkoop gas op ons te wachten.

    Veel van de berichten over enorme voorraden gas dienen vooral om investeerders te lokken, want deze industrie is zeer kapitaalintensief – wil er wat uit die schalie komen, dan moet je boren, boren, boren. Schalie- en steenkoolgasbronnen hebben namelijk maar een hele korte productieve levensduur. Sommige beursanalisten hebben het zelfs over een pyramidespel (http://theautomaticearth.com/Finance/shale-gas-reality-begins-to-dawn.html).

    Het gas is ook niet goedkoop als je de milieukosten meerekent. Schaliegas zonder milieuschade is een luchtballon. Schaliegas met minder uitstoot van methaan dan conventioneel gas is een fysische onmogelijkheid. Ook is er nooit goed onderzoek gedaan naar wat er gebeurt met het grondwater als je honderden boringen met miljoenen liters water en chemicalien gaat fracken. Migratie van zowel gas als verontreinigd water vanuit grote diepte blijkt wel degelijk mogelijk te zijn, ook al ontkennen de schaliegasbedrijven dat. Ook TNO onderkent dit risico ook. In Nederland hebben we al 19 miljard euro moeten uitgeven om bodemverontreiniging uit het verleden op te ruimen, moeten we daar nog een rondje aan toevoegen? Daarnaast dragen de honderden installaties bij aan luchtverontreiniging door de uitstoot van vluchtige organische koolwaterstoffen. In Nederland is de luchtkwaliteit al niet best.

    In principe zou een aantal negatieve effecten, zoals de grote emissie van het sterke broeikasgas methaan en het hoge waterverbruik van fracken enigszins binnen de perken gehouden kunnen worden door technische maatregelen en gedegen controle daarop door de overheid. Maar dat kost geld – en de verleiding om dit maar achterwege te laten zal groot zijn. We weten allemaal dat er een voortdurende politieke druk is om zoveel mogelijk te dereguleren. Onlangs is bijvoorbeeld in Nederland het lozingenbesluit al uit de Mijnbouwwet gehaald, en de lobby van de schaliegasindustrie in Brussel is er vooral op gericht om regelgeving zoveel mogelijk te voorkomen. Wat deregulering voor gevolgen heeft kunnen we in de Verenigde Staten zien. Wie zijn kaarten op overheidscontrole zet is ronduit naief.

    Als je iets wilt kopen, doe je er ook verstandig aan alternatieven te vergelijken. Meestal wordt schaliegas vergeleken met kolen. Als je je bezorgt maakt over klimaatverandering, zoals ook Jan Paul van Soest doet, ligt het meer voor de hand om te vergelijken met energiebronnen die minder broeikasgasemissies veroorzaken dan fossiele brandstoffen. In de VS is de CO2 emissie gedaald – volgens sommigen door schaliegas, maar als je wel goed naar de cijfers kijkt blijkt dat vooral aan duurzame bronnen toe te schrijven zijn (http://thinkprogress.org/climate/2012/08/07/651821/shale-gas-and-the-fairy-tale-of-its-co2-reductions/?mobile=nc). Een vergelijking tussen energiebronnen moet zich niet alleen op klimaat fixeren, maar ook andere milieu-effecten onder ogen willen zien.

  13. 16

    Prachtig, die ‘gok van Pascal’, HansR.
    Toch zou ik met schaliegas niet zo’n gok willen wagen.
    Mijn pleidooi is geen pleidooi voor schaliegas, zoals sommigen lijken te denken, noch een pleidooi tegen schaliegas trouwens. Het is een pleidooi de discussie anders te benaderen, op basis van
    a) inhoudelijke argumenten voor zowel als tegen schaliegas (geen misverstand: ik heb de reeks van argumenten die Ko van Huissteden noemt goed op het netvlies), maar ook:
    b) de invloed van machten en krachten die op enigerlei wijze schaliegas willen promoten. Of breder gezien: die winning van alle ook maar enigszins rendabel te winnen voorraden voorstaan.
    Ook wat dat laatste betreft geen misverstand: die krachten zijn sterk. Ze omvatten ook de volksstammen, ook hier op Sargasso actief, die bijvoorbeeld denken klimaatverandering op de mouw gespelde flauwekul is.
    Ik heb niet de illusie dat de lijst van Ko alléén voldoende is om een beweging die nu volop gaande is tot staan te brengen. De belangen die met exploratie, productie en gebruik van die voorraden samenhangen zijn daarvoor eenvoudigweg te groot – die laten de voorraden olie, kolen en gas echt niet in de grond zitten op basis van argumenten rond leefbaarheid, watervervuiling, landschapsaantasting, en al helemaal niet vanwege het klimaatargument, waar tot nu toe vrijwel niemand zich iets aan gelegen heeft laten liggen. Mij lijkt de kans groot dat de winning van fossiele brandstoffen, in alle soorten en maten, de komende tientallen jaren nog volop doorgaat, of alle reageerders hier en ik dat nou leuk vinden of niet.
    De vraag is dus: is het mogelijk een denkwijze en strategie te ontwikkelen die in elk geval nog wat kan betekenen als deze tendens tot ongebreidelde winning doorgaat? Die zou ik dan liever dan in ‘welles-nietes’ willen zoeken in het stellen van randvoorwaarden: maximaal zoveel broeikasgasequivalent per PJ gewonnen energie, gerekend over de hele keten, maximaal zus en zo impact op grondwater, of misschien wel nul-impact, maximaal noem maar op.
    Vergelijk de Waddenzee-strategie, waar een jarenlang welles-nietes waddengas tot helemaal niets leidde. Het model dat we met de commissie-Meijer ontwikkelden (economische activiteit mag als vooraf vastgelegde impact-criteria niet worden overschreden) is nu een werkbaar en geaccepteerd alternatief: er wordt gas onder de Waddenzee gewonnen, de ecologische schade is nul, de maatschappelijke baten zijn groot. Als het niet zo zou zijn gegaan, was meer gas uit Rusland geïmporteerd, met (door lekkende pijplijnen) een grotere broeikasfootprint dan het Waddengas.

    Zo’n soort benadering zou wat mij betreft ook voor schaliegas moeten worden uitgewerkt.

  14. 17

    Ook wat dat laatste betreft geen misverstand: die krachten zijn sterk. Ze omvatten ook de volksstammen, ook hier op Sargasso actief, die bijvoorbeeld denken klimaatverandering op de mouw gespelde flauwekul is.

    Lekker kort door de bocht en gesimplificeerd. Als je ook maar enigszins twijfelt aan het IPCC-evangelie, ben je ook voorstander van schaliegas.
    Een interessante complottheorie, Jan Paul.
    Kun je die theorie ook onderbouwen?

  15. 18

    Hans, ik begrijp niets van wat je schrijft. Kennelijk voel je je aangesproken. Was jouw opvatting dat klimaatverandering op de mouw gespelde flauwekul is? Nee toch? Waar beweer ik dat wie “twijfelt aan het IPCC-evangelie” voorstander van schaliegas zou zijn? Doe ik niet juist zelf een poging om, de klimaatverandering erkennend, genuanceerd naar schaliegas te kijken? En wat zou de complottheorie zijn?
    Verklaar je nader, je schrijft in raadselen.

  16. 19

    Beste Jan Paul, het is naar mijn mening het strategische dilemma voor de Nederlandse milieubeweging in 2013. Gaan we ons verzetten tegen schaliegas, of gaan we mee buigen om het minder erg te laten worden.

    De inhoudelijke argumenten zijn over en weer redelijk duidelijk, en de onderzoeken stapelen zich op, zie voor een overzicht http://www.schaliegasvrij.nl

    En ja, de gaslobby is machtig in Nederland. Maar ik heb het idee dat ze zich nu vergissen in de publieke weerstand tegen schaliegas. Was de Waddenzee voor veel mensen nog een beetje ‘ver van mijn bed’ Schaliegas gaat over mensen hun achtertuin. Er zijn al tientallen gemeentes die zeggen niet mee te gaan werken aan vergunningen. En was toen duurzame energie nog een toekomst visie, nu hoor ik veel buurtbewoners hun verzet tegen schaliegas verdedigen met als argument ‘ maar we hebben toch zonnecellen, waarom hebben we dat gas nog nodig’ . Natuurlijk maakt dat nog niet dat schaliegas tegen te houden zou zijn. Er gaat het komende jaar veel werk verzet moeten worden om die weerstand te organiseren en een tegenmacht te laten vormen. Maar de kans op een overwinning is er, en dat zou een enorme opsteker zijn voor de klimaatbeweging. Mijn inzet zou zijn om te gaan voor een absolute nul lijn. Capituleren kan altijd nog.

    Die absolute nullijn heeft naast een strategische ook een inhoudelijke kant. Is veilig fracken wel mogelijk? Ik heb daar sterke twijfels over. Ik geloof best dat de Nederlandse wet en regelgeving er voor zal zorgen dat de misstanden in de VS hier zich minder snel zullen voor doen. Feit blijft wel dat de Nederlandse ondergrond vol zit met natuurlijke breuken die het mogelijk maken dat er methaan dan wel proceswater weg lekt. Ook het enorme aantal boringen dat nodig is (elke 10km een boortoren) en het vele transport maken de kansen op ongelukken groter. Zie bijvoorbeeld de tientallen incidenten op boorplatforms in de Nederlandse Noordzee in 2011.

    Op zich zou een Nee, Mits strategie er toe kunnen leiden dat de randvoorwaarden die de maatschappij stelt aan schaliegas er voor zorgen dat schaliegas in Nederland economisch onhaalbaar is. Er is slechts weinig aanwezig (om en nabij de 4 jaar gebruik) en de ontwikkelingen in de VS laten zien dat het economisch potentieel van schaliegas van slechts tijdelijke aard gaat zijn. De winningskosten zijn inherent veel duurder als conventioneel aardgas, en dat betekend in de VS dat de lage gasprijs daar op dit moment komend jaar stevig zal stijgen om een terugval in de productie op te kunnen vangen. Probleem is alleen, dat de uitvoering van een Nee mits strategie erg technisch is, en de machtige gas lobby in Nederland tot in lengte van jaren de kans geeft de oorspronkelijke randvoorwaarden te omzeilen, loopholes in te bouwen en af te zwakken. Zeker als de economische omstandigheden die industrie daar toe dwingt. Waarom een dergelijke risico nemen als je denkt de strijd te kunnen winnen?

    Natuurlijk sluit dat niet uit dat je serieus kijkt naar een scenario waar binnen je kijkt naar hoe de bestaande wet en regelgeving aangepast kan worden om ‘veilig fracken’ af te dwingen. Of een scenario waar binnen je schaliegas winning uit ruilt voor het sluiten van de 10 kolencentrales in Nederland om op die manier de klimaatimpact van schaliegas te compenseren. Maar wat mij betreft zijn dat terug val opties.

  17. 20

    @16:
    “maximaal zoveel broeikasgasequivalent per PJ gewonnen energie”
    Per PJ, dus geen rem op de groei van fossiele energieverbruik!
    Besparing op verbruik zou voorop moeten staan.

  18. 21

    Peter, dank! Dit is het precies het soort overwegingen en het soort discussie waar we op zitten te wachten. Waarbij verschillende groeperingen natuurlijk verschillende taxaties kunnen en zullen maken. De milieugroeperingen zullen een strategie moeten ontwikkelen waar exact die punten in terugkomen die je noemt, inclusief een eventueel plan A en een terugvalplan B.
    Dat geldt echter ook voor de gasbedrijven, die overigens bepaald geen gezamenlijke lobby voor schaliegas voeren: waar de een er vol tegenaan zou willen, is de ander erg terughoudend, en zelfs bevreesd dat schaliegas ook de reputatie van aardgas zal bekladden.

  19. 22

    @18: Jan Paul, in je reactie #16 spreek je van “machten en krachten die op enigerlei wijze schaliegas willen promoten”
    Twee regels lager schrijf je dat die machten en krachten “de volksstammen omvatten, ook hier op Sargasso actief, die bijvoorbeeld denken klimaatverandering op de mouw gespelde flauwekul is”.
    Het lijkt of je denkt dat klimaatsceptici, die hier op sargasso wel eens reageren, schaliegas willen promoten.
    Volgens mij is dat een misverstand.
    Bij herlezen is mijn reactie #17 wel wat overdreven… mijn excuses.

  20. 23

    Fair enough, Hans, dank je.
    Niet alle klimaatsceptici willen schaliegas promoten en niet alle promotoren van schaliegas zijn klimaatsceptici. Denk ik.
    Niet alle tegenstanders van schaliegas zijn klimaatbezorgden.
    Tenslotte: in mijn stuk verken ik de vraag of klimaatzorgen ook automatisch weerstand tegen schaliegas betekent.
    Daar ben ik nog niet uit.

  21. 24

    Is Anton nou zo dom, of ben ik gewoon zo stom? Net zoals teerzanden een negatieve EROEI hebben, heeft schaliegas dat ook.

    Je kunt je spaargeld in de Zwiterse Alpen wegzetten tegen een negatieve rente, ook niet bijster slim. Maar de Anton’s van deze wereld zullen wel weer iets positiefs te melden hebben over negatieve rente.

    Als ik al een goed voornemen had dit jaar, dan was het wel de Anton’s te negeren, maar ik merk dat ik het toch niet kan laten. Weer een goed voornemen verloren gegaan.