Oudste koranmanuscript

Wie dergelijk nieuws een beetje bijhoudt – ik dus niet, mijn goede vriend Jona wees me er op – weet dat de Universiteit van Birmingham deze week bekend heeft gemaakt dat ze het oudste koranfragment ter wereld hebben ontdekt.

Het bericht daarover op de website van de BBC brengt het althans als een ‘ontdekking’ en niet zo’n kleintje ook: de bibliotheek van de Universiteit van Birmingham bleek in bezit van een oud koranmanuscript dat met de koolstofmethode is gedateerd en dat nu het oudst bekende koranfragment blijkt te zijn.

Volgens de journalisten is er 95% kans dat het nieuw ontdekte fragment uit de periode 568 – 645 stamt. Dat is zelfs nog iets ouder dan het tot dusverre als oudst bekend staande fragment uit Sanaa in Jemen, dat – met 95% kans – uit de periode 578 – 669 dateert. Het is bovendien geen palimpsest, maar een nog geheel intacte tekst.

De datering valt nog tijdens de regeerperiode van de derde kalief Uthman die – ik blogde er eerder al over – de standaardtekst van de koran liet vaststellen. Dit manuscript is zó oud, dat het zomaar eens geschreven zou kunnen zijn door iemand die de profeet Mohammed nog persoonlijk gekend heeft.

Dat laatste is speculatie, vooral leuk voor de journalisten, maar met een dergelijke datering niet onmogelijk. Apologetische moslimsites kraaien al victorie. Ik vond althans dit item op een site die ‘Calling Christians to the truth of Islam’ heet en deze tweet is ook wel amusant.

Iets gecompliceerder

Wie het oorspronkelijke nieuwsbericht op de website van de Universiteit van Birmingham leest, ziet al snel dat de werkelijkheid iets gecompliceerder is. Zo is het manuscript niet ‘ontdekt’, maar was het al een hele tijd bekend. Het is ook nooit kwijtgeraakt, wat in bibliotheken natuurlijk de beste manier is om een herontdekking te organiseren. Het manuscript is al tijden bekend onder de naam M1572. De ‘M’ staat voor Mingana, genoemd naar de ontdekker van het negen folio’s tellende manuscript: Alphonse Mingana, een uit het huidige Irak afkomstige christen die zijn hele leven gewerkt heeft in Birmingham. Hij voegde het manuscript in de jaren ’20 van de vorige eeuw aan de verzameling toe.

Foto’s van M1572 zijn dan ook vrij eenvoudig te vinden op het internet. Enkele folio’s zijn hier opgenomen, met wat achtergrondinformatie, en het hele manuscript is te vinden op de virtuele manuscriptenbibliotheek van de Universiteit van Birmingham. Niks nieuws dus en in zekere zin ook erg geruststellend, want nu de geschiedenis van het manuscript bekend is, hoeven we ons geen zorgen te maken over de vraag of het wellicht een recente vervalsing is. Wat is er dan met dit al lang bekende document wél aan de hand?

Wie de moeite neemt om in de virtuele manuscriptenbibliotheek even alle folio’s te bekijken, zal – ook met een lekenoog – al snel zien dat de schrijfhand van folio’s 1 en 7 verschilt van die van folio’s 2 t/m 6 en 8 t/m 9. De twee afwijkende folio’s horen niet bij de andere, hier zijn ooit twee folio’s van het ene document tussen zeven folios van een ander document terecht geraakt. Inmiddels is bekend dat de twee afwijkende folio’s behoren bij een koranmanuscript dat zich in de Bibliothèque Nationale de France in Parijs bevindt. Ik weet nog niet welk trouwens.

Die ontdekking is de aanleiding geworden om het manuscript te dateren en daarbij bleek dat de twee folio’s onverwacht oud waren: een halve eeuw ouder dan eerder werd gedacht, en dát was al oud. Zo’n halve eeuw maakt verschil in een tijd waarin de discussies over hoe oud de koran nu eigenlijk is, meer dan alleen wetenschappelijke repercussies hebben. Het is niet voor niets dat in deze blogpost twee links staan naar islamitische apologetische websites.

Koolstofdatering

De feiten kort samengevat: Een in Hijazi – de oudst bekende Arabische schrijfstijl, doorgaans zevende en achtste eeuw – geschreven manuscript van negen folio’s, al sinds de jaren ’20 van de vorige eeuw in bezit van de Universiteit van Birmingham, is opnieuw onderzocht. Twee folio’s uit dit tot dusverre voor een eenheid aangeziene manuscript horen daar bij nader inzien niet bij. Ze bevatten de tekst van soera 18:17 – 18:31 (folio 7) en 19:91 – 20:40 (folio 1).

Calibratiecurve voor M.1572

Calibratiecurve voor M.1572

Na koolstofdatering blijken ze (95% zekerheid) te dateren uit de periode 568 – 645 cal AD. Voor zover ik kan nagaan, betekent dat een ongecalibreerde datering van 1456 of 1457 ± 24 BP. Dat is een ongewoon scherpe marge, maar niet onmogelijk. Het manuscript uit Sanaa had een ongecalibreerde datering van 1407 ± 36 BP en ook dat is een scherpe marge. Het laboratorium dat de datering heeft uitgevoerd staat bovendien als één van de beste bekend.

De gecalibreerde datering plaatst dit fragment tussen twee jaar vóór de traditionele geboortedatum van Mohammed en het tweede regeringsjaar van de derde kalief, Uthman, als je hem tenminste letterlijk neemt. Dat letterlijk nemen is echter niet de bedoeling, al gebeurt het wel in de media. Wie iets leest over de koolstofmethode, moet zich realiseren dat de datering een kans aangeeft. Geen enkele koolstofdatering is exact. Zelfs als we hetzelfde manuscript meermaals zouden dateren, komen daar (als het goed is) licht verschillende uitkomsten uit. De enige conclusie die we nu kunnen trekken is dat het perkament van dit manuscript zeer waarschijnlijk uit het laatste kwart van de zesde of de eerste helft van de zevende eeuw stamt.

Dat beeld kan trouwens nog wijzigen als alle pagina’s van het bijbehorende Parijse manuscript gedateerd gaan worden. Ik voorspelde al in mijn vorige blog over koranmanuscripten dat we nog spannende tijden tegemoet zouden gaan voor wat betreft dit onderwerp. Dat ik zo snel al gelijk zou krijgen, had ik niet verwacht.

Naschrift (23/7): hier is de transcriptie van het hele manuscript te vinden, voor wie dat leuk vindt.

  1. 1

    “Wie iets leest over de koolstofmethode, moet zich realiseren dat de datering een kans aangeeft.”

    Als ik het kansverhaal goed begrijp, is de kans dat deze korantekst voorkoranisch is (ouder dan volgens de moslims de koran is, die immers tussen 610-632 aan Mohammed gedicteerd zou zijn), groter dan 50%. Ik snap de jubelverhalen onder de apologeten dan ineens een stuk minder, hun lezing komt hiermee op losse schroeven te staan!

  2. 2

    De plotselinge overgang van de jaaraanduiding AD en BP is vervelend en de Calibratiecurve voor M.1572 had bij aanklikken een grote versie op mogen leveren ipv de nog steeds onleesbare versie.

    Verder altijd een +1 voor dateringsverhalen.

  3. 3

    @1: Precies, Bismarck. De olifant in de kamer is dat de Koran wel eens kan zijn geschreven vóór het moment waarop Mohammed – althans volgens de traditie – zijn optreden begon. Dat idee werd al voor de dateringen van de manuscripten uit Birmingham en Sanaa geopperd en werd destijds onthaald op beleefd stilzwijgen. De koolstofdateringen wijzen er nu dus op dat het in elk geval denkbaar is.

  4. 4

    @2:
    AD = Anno Domini, dat zal je vast wel bekend zijn.

    BP = Before Present. Om het ingewikkeld te maken is ‘present’ in deze context 1950.
    Die vervelende verwisseling van dateringsaanduiding is het gevolg van de wijze waarop koolstofdateringen worden aangegeven.
    De meting heet ‘ongecalibreerd’ en levert een aantal jaren BP op plus of min een marge.
    Een gecalibreerde datering (correcties voor van alles en nog wat) wordt in ‘cal BC’ of ‘cal AD’ aangegeven. Dat geeft het meest betrouwbare resultaat weer, althans: waar de journalist het meest mee kan, maar de niet-leek wil er altijd de ongecalibreerde datering bij hebben (en liefst ook het unieke dateringsnummer, want dan kun je veel meer nakijken; dingetjes voor de professional zeg maar) dus zet ik er die altijd bij, als ik ze weet tenminste…

    Aan het plaatje kan ik niks doen, ik heb hem zelf gemaakt en op mijn blog is hij wel goed leesbaar…

  5. 7

    Het is vrijdagmiddag en doe dit maar even snel voordat een vergadering begint, maar volgens mij is de kans dat dat nieuwe manuscript ook daadwerkelijk ouder is dan die vorige maar ong. 71,58% (ervan uitgaande dat die twee betrouwbaarheidsintervallen gebaseerd zijn op de normale verdeling, als het goed is herken ik die in het plaatje met de calibratiecurve). Wat eigenlijk niet eens zo heel hoog is.

    Edit: als het iemand interesseert (waarschijnlijk niet) kan ik die berekening expliciet maken.

  6. 8

    @ 1 & 3,

    @ Bismarck

    Jouw reactie verondersteld een onwetendheid ten aanzien van de vroege Islam die net zo groot als die van vele moslims..

    @Jona Lendering

    Met deze reactie verloochen je, je eigen strijd tegen kwak geschiedschrijving.

    Kennelijk is het voor sommige niet-moslims moeilijk te verkroppen dat het traditionele verhaal van de ontstaansgeschiedenis van de Islam in grote lijnen historisch klopt.

    Het enige dat iemand die zich serieus in de materie heeft verdiept en zich niets gelegen laat aan het traditionele verhaal kan concluderen over dit manuscript is:

    – gezien de C14 uitkomst
    – gezien de stand van de paleografie in Quran manuscripten
    – gezien de ontwikkeling van het Arabische schrift
    – gezien de datering van alle Quran teksten buiten manuscripten om (munten, rots-inscripties, gebouwen)
    – gezien de datering van verwijzingen naar het bestaan van de Quran door niet-moslims
    – gezien het ontbreken van enige verwijzing zoals hier bovengenoemd voor 650 over de quran.

    Naar alle waarschijnlijkheid komt dit manuscript uit de tweede helft van de 7e eeuw.

  7. 10

    @8:
    Maar alsnog klopt de inhoud van de Koran feitelijk nog steeds niet, dus de mazzel (vliegend paard, de aarde is plat, volken bestonden nog niet etc.)

  8. 11

    @10:
    Geldt dat niet voor alle oude religieuze/geschiedkundige geschriften?

    De Bijbel klopt ook van geen kant.
    De geschiedenisboekjes evenmin.
    Het zelfde geld voor andere religieboeken/geschriften.

    Op zich natuurlijk heel logisch omdat god(en) ook niet bestaan.

    Wat natuurlijk niet betekend dat er geen interessante geschriften over god(en) bestaan en derhalve ook over de “schepping” ervan ;-)

  9. 12

    @10,

    Dit gaat niet over de inhoud van de Quran, maar over de ontstaansgeschiedenis! Kennelijk heb je daarover niets zinnigs te melden.

  10. 13

    @8: Ik zal er maandag in mijn column op terugkomen.

    Voor het moment: ik schrijf niet dat ik Donners suggestie van een pre-Mohammed-Koran aanvaard, want dat doe ik niet. Maar het idee wint wel aan actualiteit.

    De belangrijkste winst van de dateringen zit overigens dat nu niet langer kan worden gezegd dat er een tijd is geweest waarin de Koran alleen door recitatie is doorgegeven.

  11. 14

    “kan concluderen over dit manuscript is … gezien de C14 uitkomst … uit de tweede helft van de 7e eeuw”

    Als uit de C14 datering van dit manuscript iets te concluderen valt, is dat dat het juist bijzonder onwaarschijnlijk is dat het uit de 2e helft van de 7e eeuw dateert.

    En als er nog meer manuscripten gevonden worden (er zijn er nu al minstens twee begrijp ik uit het artikel) met een datering die de periode voor 610 overlapt, wordt de kans steeds kleiner dat geen van de manuscripten voor dat jaar is geschreven.

  12. 16

    Als ik het goed begrijp is het perkament gedateerd, dus het lam waarvan dat gemaakt is. Ik kan me zo voorstellen dat het wel een jaar of wat duurt, soms, van lam tot beschreven boek. Normaal gesproken waarschijnlijk geen decennia, maar toch gezien het belang van kleine marges in de discussie is een paar jaar misschien al niet helemaal irrelevant.