Eerst zekerheid, dan pas kinderen

ANALYSE - van Renske Verweij en Gert Stulp.

Veel mensen wachten met het krijgen van kinderen tot ze een partner, een vaste baan of een eigen huis hebben. Zij blijven het ouderschap alsmaar uitstellen. Sommigen blijven hierdoor uiteindelijk – ongewenst – kinderloos.

Nederlanders krijgen op steeds latere leeftijd hun eerste kind. In 1970 lag de gemiddelde leeftijd waarop een vrouw moeder wordt onder de vijfentwintig jaar, nu is dat dertig jaar (zie ook CBS, 2019). Bij mannen ligt deze leeftijd tegen de drieëndertig jaar. Een dergelijke toename is zichtbaar in veel Westerse landen, maar Nederland hoort bij de landen waarin de leeftijd bij ouderschap het hoogste ligt.

Aangezien vrouwen, en in mindere mate ook mannen, op een hogere leeftijd minder vruchtbaar zijn, kunnen oudere stellen meer moeite hebben met het realiseren van hun kinderwens.

Vruchtbaarheidsbehandelingen zijn mooie innovaties, maar ze zijn doorgaans minder effectief bij oudere vrouwen en mannen en kunnen slechts gedeeltelijk compenseren voor de met de leeftijd dalende vruchtbaarheid. Dit kan leiden tot ongewenste kinderloosheid en een kleinere gezinsgrootte dan initieel gewenst.

Reden te meer om te onderzoeken waarom mensen het krijgen van kinderen uitstellen.

Eerst vaste relatie, vast werk en eigen huis

De gewenste leeftijd waarop men ouder wil worden ligt voor vrouwen rond de dertig en voor mannen rond de tweeëndertig. De variatie is echter enorm: ongeveer 10 procent van de vrouwen wil het liefst moeder worden op haar vijfentwintigste of daarvoor, terwijl 10 procent dat het liefste wil na haar vijfendertigste. Voor mannen is deze variatie nog groter: zo’n 25% wil z’n eerste kind voor zijn dertigste jaar en 10% wil z’n eerste kind pas na zijn veertigste.

De belangrijkste, en wellicht meest voor de hand liggende, verklaring die we vonden voor deze verschillen is het hebben van een vaste relatie. Mannen en vrouwen die getrouwd zijn of samenwonen willen ongeveer tweeënhalf jaar eerder kinderen krijgen dan vrijgezellen. Een stabielere situatie qua werk en woning is ook belangrijk.

Het hebben van een tijdelijk contract in plaats van een vast contract zorgt ervoor dat de gewenste leeftijd om kinderen te krijgen met een half jaar wordt uitgesteld. Hetzelfde geldt voor het hebben van een huurwoning ten opzichte van een koophuis. Daarnaast willen mensen met alleen een vmbo-diploma zo’n anderhalf jaar eerder ouder worden dan mensen die een hbo- of universitaire opleiding hebben afgemaakt.

Het hebben van een partner, huis en vast contract, hangen niet alleen samen met de wens om eerder ouder te worden, maar zorgen er ook voor dat mannen en vrouwen hun planning minder vaak wijzigen en vaker hun kinderwens vervullen.

Dit zijn belangrijke onderzoeksuitkomsten in het licht van recente ontwikkelingen in de Nederlandse samenleving. Bijvoorbeeld de flexibilisering van de arbeidsmarkt, waardoor mannen en vrouwen minder snel een vast contract krijgen. Of de krapte op de woningmarkt, waardoor het voor starters lastig is een eerste huis te kopen. Beide trends kunnen eraan bijdragen dat mensen hun kinderwens verder uitstellen, met mogelijke ongewenste kinderloosheid tot gevolg.

Socialisatie, voorkeur of uitstel?

In dit kader onderzochten we ook of het uitstellen van de kinderwens verklaart dat hoger opgeleide vrouwen zoveel vaker geen kinderen hebben dan lager opgeleide vrouwen. Zo vonden we dat vijfenveertigjarige vrouwen die hun middelbare school nooit afrondden minder dan 10 procent kans hadden om geen kinderen te hebben. Onder vrouwen met een universitaire opleiding lag dit met 25 procent flink hoger.

Doorgaans worden er in de literatuur drie verklaringen gegeven voor het verband tussen opleiding en kinderloosheid. Dat is op de eerste plaats voorkeur: hoger opgeleide vrouwen worden geacht op jonge leeftijd al meer carrière georiënteerd te zijn en hebben minder vaak de wens om moeder te worden.

Ten tweede speelt socialisatie een rol: tijdens het volgen van de opleiding en het starten van een carrière zouden hoogopgeleide vrouwen blootgesteld worden aan andere familiewaarden waardoor zij minder waarde gaan hechten aan het starten van een gezin en meer aan een succesvolle carrière.

Een derde verklaring voor meer kinderloosheid bij een hoger opleidingsniveau vormt uitstelgedrag. Het is lastig om een hoge opleiding en een drukke baan te combineren met het hebben van jonge kinderen, waardoor het moederschap alsmaar zou worden uitgesteld tot het te laat is.

Hoger opgeleiden blijven langer verwachten dat ze moeder worden

In ons onderzoek vinden we weinig bewijs dat hoger opgeleide vrouwen vaker kinderloos wilden blijven rond hun twintigste dan vrouwen met een lagere opleiding. Ook is er weinig steun voor het idee dat de kinderwens wordt bijgesteld door het (langer) volgen van een opleiding.

In plaats daarvan vonden we dat hoger opgeleide vrouwen langer blijven verwachten dat ze moeder worden, terwijl ze juist vaker geen kinderen kregen. Deze bevinding, gecombineerd met het feit dat universitair geschoolde vrouwen gemiddeld zo’n zes jaar later hun eerste kind krijgen dan vrouwen met alleen een middelbareschooldiploma, wijst in de richting dat het uitstellen van ouderschap een belangrijke reden is van kinderloosheid onder hoger opgeleide vrouwen.

Zekerheden worden op steeds latere leeftijd bereikt

Het later starten met een gezin brengt veel voordelen met zich mee: vaak bevinden de oudere ouders zich in een stabielere situatie qua relatie, werk, inkomen en onderkomen. Langdurig de kinderwens uitstellen kan echter ook zorgen voor ongewenste kinderloosheid en kleinere gezinnen dan gewenst, met mogelijke nadelige gevolgen voor het welzijn.

Het uitstellen van het ouderschap is vaak een gevolg van de wens om eerst zekerheid op het gebied van werk en gepaste huisvesting te hebben. Maar deze zekerheden worden op steeds latere leeftijd bereikt. Ook is het volgen van hoger onderwijs en het najagen van een carrière momenteel lastig te combineren met een gezin.

Mogelijke oplossingen om potentiële ouders eerder zekerheid te bieden, zijn het beschikbaar stellen van betaalbare starterswoningen, goede, betaalbare kinderopvang en zekerheid op de arbeidsmarkt door middel van vaste contracten. Tegelijkertijd moeten er meer mogelijkheden voor zowel mannen als vrouwen komen om een baan te combineren met ouderschap, met bijvoorbeeld flexibele werktijden en vaderschapsverlof.


Dit artikel verscheen eerder op Sociale Vraagstukken. Renske Verweij is postdoctoraal onderzoeker bij bestuurskunde en sociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Zij promoveerde onlangs aan de Rijksuniversiteit Groningen met het proefschrift ‘Understanding Childlessness: Unravelling the link with genes and socio-environment’. Gert Stulp is assistant professor bij sociologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

  1. 1

    “Veel mensen wachten met het krijgen van kinderen tot ze een partner, een vaste baan of een eigen huis hebben.”
    Is dat ooit anders geweest? Volgens mij zit de clue vooral in wat (heel kort) op het einde van het artikel aangestipt wordt: Die zekerheid (vooral financieel) komt er steeds later.

  2. 3

    Tja, dat huis. En wat kopte Het Parool gisteren?

    Vroeger -toen je als enkele kostwinnaar een huis en gezin er op na kon houden- werd ons voorgehouden dat de automatisering ons meer vrije tijd zou geven, maar we zijn alleen maar meer opgejaagd geworden.
    Die slimme meid, die op haar toekomst was voorbereid, en is op gegroeid in de verwachting dat ze àlles kon krijgen (kerel, kind èn carrière) is van een koude kermis thuisgekomen. Hoe hoger je komt, hoe schaarser de geschikte mannen, kinderopvang blijkt een (ook nog eens peperdure) crime -zonder grootouders die een ‘studiedag’ van school kunnen opvangen, ben je nergens- en dan blijkt er nog zo’n glazen plafond te zijn, waar je zonder hanig ego en japanse toewijding (up or out) niet doorheen komt.

    Het is wel leuk dat de open deur nu wetenschappelijk is aangetoond, maar ik vrees dat de oplossing heel breed gevonden moet worden. We zullen o.a. the powers that be op een of andere manier moeten dwingen socialer te worden want uit zichzelf zullen ze dat niet doen maar hoe krijg je dat voor elkaar met zo’n hoog percentage hielenlikkers* in de politiek, die zelf ook alles alleen maar in geld kunnen meten en zich te stom tonen om naar immateriële grootheden te kunnen kijken.

    @2: Voorheen werd de studieschuld voor de hypotheek weliswaar buiten beschouwing gelaten, maar het bleef een smak geld die je moest afbetalen. En o, wat kon ‘Groningen’ erom zeiken.

    *die misschien wel vooral door stellen met kinderwens worden gekozen.

  3. 4

    Tja, aan een succesvolle carrière, leuk huis en leuk leven hangt nu eenmaal een prijskaartje en vaak blijkt dat prijskaartje dus kinderloos blijven te zijn, als de natuur had gewild dat je makkelijk zwanger kan worden na je dertigste dan was dat wel zo geweest, er is een reden waarom dat niet zo is.

    Aangezien vrouwen, en in mindere mate ook mannen, op een hogere leeftijd minder vruchtbaar zijn, kunnen oudere stellen meer moeite hebben met het realiseren van hun kinderwens.

    Niet alleen minder vruchtbaar maar de gezondheidsrisico’s voor de vrouw nemen ook toe en de kans op een succesvolle zwangerschap (en gezond kind) nemen ook nog eens af.

  4. 5

    @4.

    Allemaal bekend. Toch gebeurt het… Sharon Dijksma. 48 jaar.

    Het mooie juist dat gemiddelde leeftijd moeder bij eerste kind omhoog gaat, niet zozeer hier, maar wel in de ontwikkelingslanden en bij de nieuwe Nederlanders

  5. 6

    @5: veel te oud, ze is 60 als dat kind gaat puberen en dat kind zal kapot gepest worden met een ‘oma’ als moeder, kinderen zijn bikkelhard.

  6. 7

    De overheid is er voor Shell en Unilever, niet voor het klootjesvolk. Het huren van woningen wordt ontmoedigd, huizenprijzen omhoog gejaagd en ontslag versimpeld. Geen wonder dat mensen het krijgen van kinderen uitstellen. Dit is al 30 jaar overheidsbeleid.

  7. 9

    @6.

    Gelukkig heb jij daar niets over te zeggen.

    Kinderen zijn bikkelhard tegen alles wat afwijkt. Of je nu rood haar heb of dat je stottert.

  8. 10

    Je kunt als politiek zijnde niet alleen maar meer onzekerheid leggen bij de mensen en dan verwachten dat de wereld gewoon door zal draaien alsof er niets aan de hand is.

  9. 11

    @6: [ met een ‘oma’ als moeder, ]

    Mijn oma van 60 zag er uit als oma en ze zag er net zo uit toen ze 90 werd.
    Mijn moeder van 60 zag er uit als een vrouw van middelbare leeftijd.
    Mijn vriendinnen van 60 zien er uit als een sportieve vrouw van eind 40.
    Mijn nichten van 70 gaan elke week nog naar de sportschool.

    De tijden en mensen zijn veranderd hoor.

  10. 12

    Ook bij de SGP verbazen ze zich, en proberen ze het kennelijk te begrijpen.

    https://www.rd.nl/waarom-er-meer-vrouwen-studeren-dan-mannen-1.1590805

    Dat betekent natuurlijk carrière, zoals diezelfde zwangere Sharon het al zei: genoeg in jullie geïnvesteerd!

    Of zoals de vergeten Rita Verdonk (of was het een andere dame van de VVD) het deed: eerst heel vroeg de kids, en dan de studie en carrière.

    O ja, en in mijn omgeving steeds meer mbo jongens die hun academisch geschoolde dame zwanger maken. Het kan gelukkig wel.

  11. 14

    Ik ben blijkbaar een uitzondering. School niet afgemaakt, wat voor mij juist een reden was om niet aan kinderen te beginnen. Ik ben jarenlang bezig geweest om de achterstand in te halen, en had ook niet de meest stabiele relaties. De enige periode dat het wel echt kon, toen ik in een stabiele situatie zat, gebeurde het niet. Ik hoorde pas geleden dat mijn toenmalige vriend lui zaad had haha…tja. Nu is het definitief te laat, mijn lijf produceert denk ik geen eitjes meer (al ben ik vrij jong voor de overgang, maar daar heb je nou eenmaal nix over te zeggen). Soms sijpelt er iets van spijt in mijn gevoel, ook ik ben opgevoed met het idee dat moeder worden het ultieme doel van de vrouw is. Ik mis natuurlijk wel een stuk ervaring dat bij de mens hoort. Maar eigenlijk ben ik er niet heel erg rouwig om. Ik maak me al zoveel zorgen over de staat van de wereld, ik zou vast gek worden als ik een kind had dat daarin moet opgroeien.

  12. 15

    @14: Je bent niet de enige.
    Onderschat de sociale druk niet, vooral van (groot)ouders. En ook zonder dat: ik heb een vrouw gekend, die was heel bewust blij kindervrij. Totdat ze tegen de veertig toch bang was om iets te missen en zich alsnog met jong liet schoppen. Maar uitbroeden is een, opvoeden bleek twee. Misschien is het intussen toch nog goed gekomen…

    Het aandeel ouders dat -ondanks het taboe- achteraf toegeeft dat ze er liever niet aan begonnen waren neemt wel toe. Leuk voor de kinderen natuurlijk.
    Men onderschat dan ook nogal eens de verplichting die men aangaat. Door de (westerse) individualisering zijn kinderen geen oudedagsvoorziening meer en is de opvoeding ook geen groepsactiviteit meer. Dus is het zaak dat je als ouders niet alleen langdurig bij elkaar blijft en het eens blíjft over de manier van opvoeden, maar ook nog eens dat je zelf op alle fronten lang genoeg heel blijft.
    Niet zo eenvoudig in onzekere tijden vol rampenkapitalisme.

  13. 16

    @15: Ik ben achteraf blij dat ik niet gezwicht ben voor die druk, van o.a. mijn eigen moeder, die natuurlijk dolgraag een kleinkind van haar enige dochter had willen hebben. Gelukkig hebben mijn broers gezorgd voor 3 meiden. Al vraag ik me af of ze daar nou zoveel plezier van heeft, want die zijn niet zo geïnteresseerd in oma. De tijden zijn veranderd, sinds zij elke week een paar keer met de kiddies naar haar eigen moeder toog. Gebroken gezinnen zijn nog net niet de norm. En samengestelde gezinnen, nou ja, da’s ook niet altijd pais en vree. Nee, ik vind het prima zo. Ik geef mijn eigen disfunctionele verleden niet door aan een kind.

  14. 18

    @17: En dat probleem zou er niet zijn als ik kinderen op de wereld had gezet? Ga toch fietsen, het migratievraagstuk is van een hele andere orde. Sneu dat je mijn commentaar gebruikt om het onderwerp te verschuiven.
    De manier waarop doet me ook denken dat jij het sexistische, rechtsbruine idee aanhangt dat blanke vrouwen verplicht zijn voor blank nageslacht te zorgen. Ik zeg niet dat ’t zo is, maar ’t riekt er wel naar.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

| Registreren