COLUMN - Met een open brief hebben meer dan 70 journalisten de openbaarheid van bestuur op de agenda van de kabinetsformatie gezet. Aanleiding is de wens van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) om de Wet Open Overheid (WOO) te ‘begrenzen’. In plaats van er voor te zorgen dat deze wet nu eindelijk eens volledig wordt uitgevoerd. Drie jaar na de inwerkingtreding van de wet, schrijft FTM, is er nog steeds geen zicht op het beloofde platform waarop overheidsdocumenten centraal beschikbaar worden gesteld zonder dat iemand er eerst om hoeft te vragen. Dat staat namelijk in de WOO: de overheid moet zelf actief documenten openbaar maken. Het platform dat op 1 juli 2025 klaar had moeten zijn heeft vertraging opgelopen, zegt BZK. Bij andere ministeries wordt hierover nogal gemord en er gaan stemmen op het platform van VWS dat bedoeld was voor de coronabeleidsdocumenten om te bouwen naar een ook voor andere ministeries bruikbare weg om documenten actief openbaar te maken.
De journalisten van onder meer het AD, Follow The Money, NRC, Nieuwsuur en RTL die de formerende partijen hebben benaderd maken zich grote zorgen over terugkrabbelende bewegingen binnen het ambtelijk apparaat. Zij zijn voor een degelijke nieuwsvoorziening over de rijksoverheid afhankelijk van de WOO. En daar zijn al zoveel problemen mee. Wettelijke termijnen worden overschreden en sommige documenten worden achtergehouden, schrijven de journalisten. En nu wil BZK wettelijke maxima voor het aantal documenten dat kan worden opgevraagd. Verder wil men bepaalde documentsoorten (zoals interne emails en concepten) uitsluiten en uitzonderingsgronden verruimen. Dat blijkt uit een brief van de huidige minister Rijkaart (BBB) aan Sybrand Buma, de eerste kapbinetsinformateur. Het lijkt op een voortzetting van het beleid van het demissionaire kabinet-Schoof waarin iemand als Landbouwminister Wiersma (BBB) zich met hand en tand verzet tegen openbaarmaking van stikstofemissiegegevens van boeren.
Het democratisch gehalte van de nieuwe regering zal mede worden bepaald door de vraag of de formerende partijen verder gaan op deze weg of dat gekozen wordt voor herstel en spoedig invoering van wat de WOO voorschrijft. Cruciaal is de erkenning van het belang van een open overheid in een democratische rechtsstaat. Dat vereist een omslag in de benadering die we in sommige ambtelijke kringen nog te vaak tegenkomen. Ambtenaren zitten op hun stukken alsof het persoonlijke eigendommen zijn. Maar, zo schrijven de journalisten terecht in hun reactie op Rijkaarts brief, ‘overheidsdocumenten zijn namelijk niet ‘van’ de overheid, maar worden slechts door haar opgesteld of bewaard. De documenten zijn van ons allemaal.’
[overgenomen van Free Flow of Information]
Reacties (17)
En toch snap ik de weerstand wel die ambtenaren hebben. Openbaarheid schept ook mogelijkheden voor misbruik. Voor een fishing expedition bijvoorbeeld, waar in grote aantallen documenten gericht wordt gezocht naar citaatjes die bruikbaar zijn voor een propagandaverhaal. Waarbij het er dan niet meer toe doet of zo’n citaatje afkomstig is uit een volwassen beleidsdocument, of uit een allereerste probeerseltje van een beginnend beleidsambtenaar.
En er is ook zoiets als een veilige werksfeer, waar ook ambtenaren recht op hebben. Als iemand een keer een stommiteit begaat hoeft dat niet open en bloot zichtbaar te zijn voor de hele wereld. Ik vind het dus wel verdedigbaar om bijvoorbeeld een uitzondering te maken voor de allereerste conceptversies van rapporten of notities.
Er zijn dus wel valide argumenten om ergens een grens te trekken. De stukken die ambtenaren schrijven zijn niet hun persoonlijke eigendom, maar die ambtenaren zijn dan weer niet ons persoonlijke eigendom. Een beetje begrip voor hun reële bezwaren lijkt me niet teveel gevraagd.
Dat vind ik werkelijk een onzinnig argument. Want als documenten transparant worden aangeleverd dan is het gelijk te zien wat een concept is, en wat een uitgeschreven stuk is, dat kan binnen de ambtenarij makkelijk ondervangen worden.
En het weegt niet op tegen het belang van de democratie en rechtstaat die gecontroleerd moeten blijven en waar een Yesilgöz niet ( ! ) wegkomt met een sneaky aankoop van een Israëlische communicatiesysteem voor de politie wat ook aan alle kanten faalt.
Men kan sws standaard de naam vd ambtenaar zwart lakken, alvorens het stuk te leveren. Alleen bij zwaarwegende redenen mag men een verzoek tot openbaring van die gegevens indienen. Maar als deze tijd ons iets heeft geleerd is dat we onze overheid beter moeten gaan controleren en die mogelijkheid MOET er zijn. Het is Wiersma maar ook dat onzinnige bedrag aan de renovatie vh Binnenhof, de besteding van defensiebudget, de 2 miljard aan Tata, de verspilling aan private assielnoodopvang, de verkeerde cijfers die de overheid gaf qua aantal arbeidsmigranten, het zijn er 1.7 miljoen ipv de 600.000, het schrappen vd Lelylijn etc.
Een regering en beleid MOET gecontroleerd worden en MOET zich gecontroleerd voelen. En daar hoort een transparant overhandigen van ambtelijke stukken bij.
Goed artikel !
Maar dat betekent nog niet dat iemand die gericht op zoek is naar iets dat bruikbaar is voor propaganda, dat ook transparant naar buiten brengt. En dank maar niet dat de volgers van propagandakanalen dat zelf dan gaan controleren.
Maar dan nog lijkt het me knap vervelend voor een ambtenaar als die een fout maakt die tot een hoop nodeloze ophef leidt
Wat mij betreft zitten er twee kanten aan deze medaille. Als we zo nadrukkelijk claimen dat documenten van ambtenaren van ons zijn en niet van hun, dan moeten we ook de houding aannemen van een behoorlijke werkgever. Een zekere mate van veiligheid hoort daarbij.
En natuurlijk moeten beleidsadviezen die bij de minister belanden openbaar zijn. Dat zijn dan ook niet de documenten waar ik het over had. Ik had het over iets heel anders.
Een gebrek aan openbaarheid bevordert machtsmisbruik. Democratie staat of valt bij de mogelijkheid de macht te controleren. De WOO beschermt ambtenaren persoonlijk al. Het probleem zit volgens mij veel meer bij de politiek verantwoordelijken
Ik probeer een nuance aan te geven. Natuurlijk moet controle mogelijk zijn. Maar dat is geen argument om de andere kant die ik benoem compleet te negeren.
Dus, nogmaals, niet alle bezwaren tegen complete openheid zijn helemaal onredelijk. Je zou daar een wat begrip voor mogen tonen. Wat natuurlijk nog niet hoeft te betekenen dat je aan al die bezwaren tegemoet zou willen komen. Maar de ambtenaren, die uiteindelijk voor ons werken, hebben wel recht op een redelijke afweging, waarin ook rekening wordt gehouden met hun belangen.
Nee Hans, Jos zegt het al gedeeltelijk, de ambtenaren zijn al beschermd in de WOO. Ik gaf dat aan met het zwartlakken van persoonsgegevens en het gaat nog verder, dat bv privé opvattingen ook beschermt zijn of in afweging worden vrijgegeven. Dat kan bv in ethische kwesties een zwaarwegende reden zijn.
En to be fair, dat is ons probleem niet als burger en onderdeel van die democratie. Plus de reden die de overheid gaf, de kosten….
Maar de ‘kosten’ zijn gebaseerd op hoe de regeling nu is, en niet gebaseerd op een centraal ‘afhaalpunt’ en waarom hebben we dan AI, alleen maar om deepfake vdPlas te zien in alle kama sutra standen ?
Het kernpunt van het verhaal is de terughoudendheid en de blokkades die de overheid zet, ná de belofte op juist meer transparantie. Want we kijken nu al 2 jaar naar de middelvinger van Wiersma, die dan eindelijk naar binnen buigt.
Probeer nou eens te lezen wat ik schrijf. Ik zeg helemaal nergens dat het nu prima gaat, of dat die hele open brief van die journalisten nergens op slaat. Zoals ik mijn eerste zin in #1.4 al zei:
Niks meer.
_Probeer nou eens te lezen wat ik schrijf_
Jahaaaa, jeeeeezus, ik heb het al 4x gelezen en steeds in een andere vorm.
Beste Hans, je doet nu net alsof die wet gisteren is aangenomen, zo van oeps en nu moeten we iets met die ambtenaren. Het is al 3 jaar geleden ! En ipv van die wet eindelijk eens uit te gaan voeren gaan we het hebben over beperkingen …. Epstein vibe all over, hoewel een iets mindere minderjarige sex vibe.
Beperkingen is ook de vrije pers beperken. En tuurlijk moet men nadenken over beschermen van ambtenaren als zelfs een veegpiet doodsbedreigingen krijgt, en ook over de kosten máárrrrr 3 jaar later, en dit is dan de uitkomst…
En wie is die minister van Binnenlandse Zaken ? Oh wacht, Frankie Rijkaard van de BBB die ook helemaal geen fascistische tendensen heeft…
Ik maak mij grote zorgen over al die mensen die in de Zwarte Lak fabriek werken, straks hebben ze geen baan meer :) Ook een nuance.
De goede vorm om het te lezen heb je blijkbaar nog steeds niet gevonden. Ik heb namelijk helemaal niks over die wet gezegd.
Tip: lees nou eens simpelweg wat er staat, zonder er allerlei dingen bij te halen waar ik het helemaal niet over heb. Dat is de goede vorm.
Het zou natuurlijk ook kunnen dat ik heel onbegrijpelijk opschrijf wat ik bedoel…
Ik vind jammer dat Gajes zo fel reageert terwijl Hans alleen een kleine nuance toelicht.
Dat is wat gajes doet, maar no worries, Hans leeft nog, zijn familie is veilig en zijn huis staat nog overeind.
Ik heb zijn (steeds dezelfde) argumenten gelezen, maar nergens gaat hij in op mijn argumenten.
En tuurlijk kun je devils advocate spelen ( hoewel de ambtenaren ook al voldoende beschermt zijn met de nieuwe regeling ), maar de kern van het verhaal is wat dit artikel terecht aangeeft, dit speelt al 3 jaar, DRIE jaar ! En opeens out of the blue, wil FascistFrankie BBB van Binnenlandse zaken deze wet NIET uitvoeren, integendeel, hij wil deze wet beperken.
Je kunt je sws afvragen of een demissionaire puinhoop dit mag doen want dit is geen lopende of urgente zaak. Deze wet is al aangenomen.
Dit hele gebeuren is weer een aanval op onze rechtstaat, democratie én persvrijheid en om dan onnodige argumenten erbij te halen of te blijven herhalen schuift het gevaar van opkomend fascisme onder het kleed.
Ik had graag gewild dat Hans hier ook op in was gegaan, maar goed, we leven (nog steeds) in een vrij land en hij heeft ook recht op zijn mening zoals ik ook recht heb op de mijne.
En praten over ‘de toon’ dat doen onze pers en politici al teveel om af te leiden van het onderwerp zelf.
Maar in het geval ik Hans heb beledigt, mijn excuses, het is geen aanval op Hans zelf, het is sws geen aanval, zo praat deze Rotterdammer iedere dag :)
Huh? Ik wijs je er keer op keer op dat jouw argumenten niks te maken hebben met het punt dat ik probeer te maken. Wat zou ik daar dan nog aan toe moeten voegen?
Ik doe nog een poging om uit leggen wat ik bedoel. Het gaat me niet om deze specifieke wet, of de specifieke open brief van die journalisten, maar om een meer algemeen punt waar niet of nauwelijks aandacht voor is in discussies over openheid bij de overheid. Dit: werknemers, en dus ook ambtenaren, hebben recht op een zekere mate van privacy. Werkgevers mogen werknemers controleren, maar het moet wel redelijk blijven. En die houding zouden we als samenleving ook aan moeten nemen tegenover de ambtenaren die voor ons werken.
Je zou op zijn minst kunnen proberen om je even voor te stellen wat het betekent als elke interne mail die je verstuurt, of elke allereerste versie van een notitie die je schrijft, zomaar naar buiten kan komen en een heleboel ophef kan veroorzaken. Mogelijk alleen vanwege een vergissing, of een wild idee dat je een keer opperde. Weliswaar niet met je naam erbij, maar je leidinggevenden weten natuurlijk wel van wie zoiets afkomstig is. En soms zullen de trollenlegers het ook wel voor elkaar krijgen om iemand op te sporen, of onterecht aan te wijzen.
De WOO wordt niet alleen gebruikt door journalisten met heel zuivere bedoelingen. We hebben ook media die hun journalistiek probleemloos vermengen met (radicaal rechtse) propaganda, zoals de grootste krant van Nederland. Dat er zorgen zijn over misbruik lijkt me dan ook niet zo vreemd.
Ook in afspraken tussen journalistiek en politiek lijkt er niet zoveel oog zijn voor het belang van ambtenaren. Journalisten willen maximale openheid, de politiek wil natuurlijk vooral zichzelf beschermen, en de ambtenaren zitten daar ergens tussenin. Die moeten het allemaal maar uitvoeren, en ondertussen maar zien hoe het afloopt met hun recht op privacy. Is het dan gek dat er weerstand is vanuit de ambtenaren?
Pleitbezorgers van maximale openheid, zoals Jos, lijken helemaal geen oog te hebben voor de belangen van ambtenaren, als werknemers eigen belangen én als degenen die het allemaal uit moeten voeren. Dat blijkt ook in dit stuk, zoals de opmerking dat documenten niet van hun zijn maar van ons, of het verwijt dat ambtenaren bovenop hun stukken zouden zitten. Het gaat allemaal wel heel makkelijk voorbij aan het feit dat ambtenaren werknemers zijn met rechten, en geen lijfeigenen van het volk.
Korte samenvatting van het bovenstaande, omdat dat weer een beetje lang is uitgevallen:
Ambtenaren zijn de speelbal in deze discussie, waarin werkelijk niemand oog lijkt te hebben voor hun belangen. Terwijl die redelijkerwijs wel mee zouden moeten wegen.
Hans, ik ben ingegaan op jouw zorgen en ook gezegd dat die zorgen deels in het oude WOO protocol zijn meegenomen. Maar ik zei ook, tuurlijk moet de veiligheid ook meegenomen als een veegpiet al doodsbedreigingen krijgt.
Maar wat jij blijft negeren is dat we al 3 jaar verder zijn nadat de wet was aangenomen. In die drie jaar is er niets veranderd, in het opvragen. Nog steeds een langzame en bij tijden moeizame handeling. In die drie jaar had er al een gefaseerde ontwikkeling kunnen zijn, waar bv al bepaalde documenten naar een centraal punt worden overgeheveld. Waar een protocol ontwikkelt voor ambtenaren, hoe kunnen we anonimiteit, en veiligheid garanderen voor deze ambtenaren, op welk punt mag de anonimiteit gerechtelijk uitgedaagd worden ? Gaat dan ook het oude WOO protocol op en waar moet het bijgesteld worden.
Maar niets van dit alles. Deze regering staat ook niet bekend om zijn werklust of doortastendheid. De pers stuurt ook terecht een brandbrief, is er eigenlijk al iets ontwikkelt ?
En dan komt opeens oetlul Rijkaard met zijn, tegen de rechtstaat in opmerking, hij wil de WOO gaan inperken. Beleidstechnisch mag dat imo nog geen eens. Ja, de aangenomen wet is een lopende zaak máár deze wet veranderen is dat niet.
Gaan dan bij jou de alarmbellen niet af ?
Moet ik dan honderdduizend keer blijven herhalen dat dat niks te maken heeft met wat ik bedoel te zeggen? Of heb je zodanig behoefte aan bevestiging dat ik je die expliciet moet geven. Prima hoor. Ja, het is drie jaar geleden en het is belachelijk dat het zo lang duurt. Natuurlijk is dat zo. Die open deur wil ik best intrappen, als jij daar behoefte aan hebt. Maar wat voegt dat toe aan de discussie?
Ok, en nu die deur dan eindelijk open is, en dank je wel voor die erkenning, hadden ambtenaren zelf ( !!! ) met adviezen hierover komen, want hun rol is niet alleen uitvoerend zoals jij beweert, maar ook adviserend en ondersteunend. En aangezien we het over een al aangenomen wet hebben, was die ruimte er ook.
Dus weer terug naar mijn punt, 3 jaar verder en waar staan wij nu ?
Met een ambtelijk apparaat die zich totaal niet heeft voorbereid, of wel, maar het enige wat we dan horen is een incompetente minister die deze wet wil inperken.
Dát is mijn punt.
volgens mij zijn ambtenaren slechts doorgeefluikjes en als zodanig kunnen zij dus niet persoonlijk aangesproken worden. behalve als zij aantoonbare fouten hebben gemaakt vanuit deze service. maar dan nog: een bus- of trambestuurder kan ook niet aansprakelijk gesteld worden als zijn/haar opdrachtgever foute info doorgeeft maar als er verkeersfouten gemaakt worden kan dit de uitvoerende persoon wel aangeschreven worden.
het probleem ligt meer in de sociale media waar alle mensen groot gevaar kunnen lopen door onjuiste beschuldigingen. dat zou eens aan banden gelegd moeten worden.
nog de beste wensen voor al die vermeende betweters op deze site.