Het Centrum Informatie en Documentatie Israël was natuurlijk nooit neutraal, maar het presenteerde zichzelf wel zo: als een organisatie die feiten checkt, nuance bewaakt en het debat zuiver houdt. Dat zelfbeeld klopt al jaren niet meer, en de feiten laten inmiddels weinig ruimte voor twijfel. Wie het publieke optreden van het CIDI volgt, ziet een organisatie die steeds dieper verstrikt raakt in bondgenootschappen met partijen en personen die zelf een lange geschiedenis hebben van uitsluiting, racisme en complotdenken. Dat is geen toeval. Het is het logische gevolg van een organisatie die haar eigen bestaansrecht koppelt aan de verdediging van de Israëlische staat, ongeacht de koers die die staat vaart.
Want die koers is onmiskenbaar: Israël radicaliseert ook al decennia. Netanyahu presenteerde eind 2022 de meest extreemrechtse regering in de geschiedenis van Israël, met als minister van Nationale Veiligheid de extremist Itamar Ben-Gvir, in 2007 veroordeeld wegens terrorisme en aanzetten tot racisme. Bezalel Smotrich, die openlijk opriep tot annexatie van de bezette gebieden, werd verantwoordelijk voor het nederzettingenbeleid op de Westelijke Jordaanoever. Haaretz-hoofdredacteur Aluf Benn schreef dat de verandering van Israël diepgaand en onomkeerbaar is: de overwegend seculiere en progressieve versie van Israël die ooit tot de verbeelding van de wereld sprak, is allang voorbij.
De radicalisering van het CIDI is zonder die context onbegrijpelijk. Een organisatie die zich als lobbyist voor de Israëlische staat profileert, moet meebewegen als die staat een ruk naar rechts maakt, of ze moet haar zelfopgelegde missie loslaten. Het CIDI koos voor het eerste. En de opeenvolgende directeuren illustreren precies hoe dat proces verliep.
Ronny Naftaniel was directeur van 1980 tot 2013 en gold als het gematigde gezicht van de organisatie, iemand die het debat zocht en ook kritische stemmen toeliet. Zijn opvolgster Esther Voet markeerde al een kentering. Voet stond bekend om een aanpak waarbij ze kritische uitspraken over Israël razendsnel als screenshots verspreidde op sociale media, een methode die verontwaardiging losmaakte en klopjachten uitlokte, en waarbij kritiek op een rechtse Israëlische politieke partij werd vertaald als kritiek op heel Israël, alle Israëliërs en vervolgens alle Joden. Haar vertrek in 2015 werd door het CIDI-bestuur omschreven als een "verschil van inzicht over de nieuwe strategische koers", waarvoor "een ander directeursprofiel" gewenst was. Met andere woorden: Voet was niet de juiste persoon voor de richting die het bestuur voor ogen had. Die richting werd nóg duidelijker onder haar opvolgster.
Hanna Luden gaf leiding van 2015 tot 2022. Onder haar begon de verschuiving pas echt zichtbaar te worden. Foto's doken op van Luden tijdens een rondleiding op de bezette Westelijke Jordaanoever onder leiding van de extremistische Israëlische kolonist David Ha'ivri, een voormalig aanhanger van de beruchte Kach-partij van de racistische rabbijn Meir Kahane, die zes maanden in Israëlische cel had gezeten vanwege zijn extremistische activiteiten. Tegelijkertijd verdedigde Luden in de NRC voormalig FvD, nu JA21-politica Annabel Nanninga, die jaren eerder kwetsende tweets over Joden en de Holocaust had verspreid. Het was volgens Luden sarcasme. De logica was veelzeggend: elke partij die zich pro-Israël opstelt is de moeite waard om nauwe banden mee te onderhouden, zelfs als zo'n partij er extreemrechtse en racistische ideeën op nahoudt.
Dat werd ook zichtbaar in het publiek dat het CIDI aantrok. Op een verkiezingsavond onder Ludens leiding volgden ruim tweehonderd aanwezigen in het Compagnietheater in Amsterdam een debatavond, en bij de schaduwverkiezingen die avond werd Forum voor Democratie de grootste partij, goed voor 34 virtuele zetels. FvD: de partij die door politicologen wordt gekwalificeerd als radicaal-rechts populistisch, en nativistisch en wier leider door het CIDI zelf voor de rechter werd gedaagd wegens antisemitische uitingen. Jarenlang had het CIDI uitingen van racisme binnen FvD genegeerd en de troebele agenda van de partij getolereerd. Meerdere CIDI-medewerkers waren zelfs lid van de partij.
In 2019 nam het CIDI ook de Vlaamse activisten Wim en Sam Van Rooy mee op studiereis naar Israël. Sam Van Rooy is lid van het Vlaams Parlement namens Vlaams Belang, eerder fractiemedewerker van de PVV. Die reis werd niet zomaar betaald: ze werd mede bekostigd uit de Maror-gelden, gerestitueerde joodse tegoeden bestemd voor collectieve doelen binnen de Nederlandse joodse gemeenschap.
Sinds 2023 is Naomi Mestrum directeur. Bij haar aantreden omschreef ze het recht van Israël om in vrede en veiligheid te leven als een van haar voornaamste drijfveren. Een nobele formulering, maar in de praktijk een voortzetting van dezelfde koers. Het CIDI bleef in opspraak vanwege banden met extreem-rechts, omstreden besteding van Maror-gelden en het weren van kritische Joden van bijeenkomsten. Toen Jetten onlangs overleg voerde met Joodse vertegenwoordigers na aanslagen op een Joodse school en synagoge, had het CIDI geen uitnodiging ontvangen, wat Mestrum zelf omschreef als "een duidelijke beleidsverandering ten opzichte van eerdere kabinetten". Dat is precies wat het is, en die verandering is terecht. Wie structureel optrekt met extreem-rechts en de Joodse gemeenschap instrumentaliseert voor een politieke agenda, heeft geen vanzelfsprekende plek aan tafel wanneer het over de veiligheid van diezelfde gemeenschap gaat.
Want dat is de kern van het probleem. Het CIDI associeert andersdenkenden frequent met antisemitisme, een misbruik van dat begrip als politiek wapen dat de bestrijding van werkelijk antisemitisme ondermijnt. Door kritiek op het Israëlisch beleid structureel gelijk te stellen aan antisemitisme, en tegelijkertijd op te trekken met partijen die zelf drijven op uitsluiting en racisme, raakt het CIDI verstrikt in een paradox die het zelf niet wil zien: een organisatie die antisemitisme zegt te bestrijden, legitimeert de politieke ruimte waarin antisemitisme historisch altijd het beste gedijt, namelijk extreem-rechts.
Dat is geen abstracte redenering. Grenzen verschuiven concreet. Wat gisteren als extreem gold, wordt vandaag een geloofwaardige gesprekspartner. Figuren die tien jaar geleden nog aan de marge van het debat stonden, zitten nu aan tafel, mede omdat organisaties als het CIDI hen legitimeren, zolang ze maar in het juiste geopolitieke kamp zitten. Het CIDI speelt daarin geen neutrale rol. Het duwt mee.
