Begrijpelijkheid is een vorm van retoriek

Lang hebben we gedacht dat ingewikkelde taal een manier was om macht te laten gelden, of in ieder geval gold als een vanzelfsprekend teken van expertise. Wie gezag had, sprak niet eenvoudig, en omgekeerd. Moeilijke woorden, lange zinnen en impliciete voorkennis waren signalen dat hier iemand sprak die het overzicht had, die zoveel geleerdheid had verworven dat zijn waarheid alleen nog met moeite ontsloten kon worden. In wetenschap, recht en bestuur was helderheid geen kernwaarde. Te veel eenvoud wekte argwaan: was wat je begrijpen kon wel de moeite waard?. Als het ooit waar geweest is, is die tijd nu wel voorbij. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een artikel over klare taal in rechterlijke uitspraken in het Tijdschrift voor Taalbeheersing. De auteurs, Geerke van der Bruggen en Henk Pander Maat, onderzochten vaak genoemde tekstingrepen, zoals het vereenvoudigen van het taalgebruik, of uitleg verschaffen over juridische regels. Juridische leken lazen verschillende versies van echte rechterlijke uitspraken, zowel in civiele als in strafrechtzaken; daarna maten de onderzoekers niet alleen wat lezers begrepen, maar ook hoe zij de tekst ervaren hadden en of zij de beslissing accepteerden. Daarbij maakten de onderzoekers expliciet onderscheid tussen daadwerkelijk begrip (kun je antwoorden geven op vragen over de tekst) en ervaren begrijpelijkheid (heb je het gevoel dat je begrijpt – wat natuurlijk niet per se hetzelfde is). Autoriteit De uitkomst was verrassend, in ieder geval voor de aanhangers van het jargon. Eenvoudiger taalgebruik maakt de rechterlijke beslissing acceptabeler voor de lezer. Omdat zo’n uitspraak óók als bedoeling heeft om de samenleving de rechtvaardigheid van de genomen beslissing in te laten zien. Het effect kwam echter niet in de eerste plaats van daadwerkelijk begrip, maar hing vrijwel geheel samen met ervaren begrijpelijkheid. Het gevoel dat je de tekst kunt volgen, weegt dus zwaarder dan echt begrip. Begrijpelijkheid is een vorm van retoriek. Wat telt, is dat lezers zich tijdens het lezen competent voelen. Gezag wordt niet alleen gevormd door wat een tekst zegt, maar ook door hoe hij gelezen kan worden. Taalvaardigheid speelt hier dus een cruciale rol — maar anders dan vaak wordt gedacht, niet (of niet langer) in het etaleren van moeilijke woorden of complexe zinsstructuren, maar in het vermogen om ingewikkelde zaken helder te formuleren. Autoriteit ontstaat niet doordat de lezer onder de indruk raakt van taalkundige virtuositeit, maar doordat hij het gevoel krijgt dat hij kan meekomen. Ingewikkelde dingen Dat bleek ook uit het feit dat extra uitleg van hoe de wet precies in elkaar zit, wel het begrip van de minder geïnformeerde lezer vergrootte, maar niet automatisch leidde tot meer acceptatie van het vonnis. Weten waarom iets zo is, blijkt iets anders dan bereid zijn het oordeel te aanvaarden. De relatie tussen taal en autoriteit is dus misschien wel aan het verschuiven. Taalvaardigheid blijft van groot belang, maar het gaat dan om een andere vorm van taalvaardigheid. Niet complexiteit, maar helderheid is de drager van gezag. Dat lijkt me geen verarming van taalgebruik, maar een intellectuele uitdaging: wie autoriteit wil uitoefenen, moet de lezer het gevoel geven dat hij ingewikkelde dingen begrijpelijk kan maken. Zelfs als het daarna helemaal niet zo duidelijk is.

Door: Foto: Jurist in de rechtbank - Artur Puls, 1890. Collectie Rijksmuseum-Amsterdam Public domain

Doneer!

Mededeling

Sargasso is een laagdrempelig platform waarop mensen kunnen publiceren, reageren en discussiëren, vanuit de overtuiging dat bloggers en lezers elkaar aanvullen en versterken. Sargasso heeft een progressieve signatuur, maar is niet dogmatisch. We zijn onbeschaamd intellectueel en kosmopolitisch, maar tegelijkertijd hopeloos genuanceerd. Dat betekent dat we de wereld vanuit een bepaald perspectief bezien, maar openstaan voor andere zienswijzen.

In de rijke historie van Sargasso – een van de oudste blogs van Nederland – vind je onder meer de introductie van het liveblog in Nederland, het munten van de term reaguurder, het op de kaart zetten van datajournalistiek, de strijd voor meer transparantie in het openbaar bestuur (getuige de vele Wob-procedures die Sargasso gevoerd heeft) en de jaarlijkse uitreiking van de Gouden Hockeystick voor de klimaatontkenner van het jaar.

Foto: © Las Palmas House of Banksy fair use

Kunst op Zondag Rotterdam🎈House of Banksy

, door

23 januari tot 10 mei 2026 Rotterdam Las Palmas                                                                                                House of Banksy

There’s nothing more dangerous than someone who wants to make the world a better place.

Banksy

©Banksy_Las Palmas_House of Banksy_fair use

Wie is Banksy ?

Goede vraag, waarop geen eenduidig antwoord is. Is Banksy een man, vrouw of een collectief ? Niemand weet het en hoewel de namen Robin Gunningham, Robbie Banks én Robert del Naja (Massive Attack) herhaaldelijk vallen, valt ook met regelmaat de naam Lucy McKenzie uit Schotland. En dan is er ook het gerucht dat Banksy een collectief zou zijn aangevoerd door een blonde vrouw…

Conclusie, niemand weet het en uit respect voor Banksy’s anonimiteit zal Banksy verder genderneutraal benoemd worden in dit artikel.

Werk en werkmethode van Banksy.

Dé vraag is dan ook, hoe krijgt Banksy dit ongezien voor elkaar ? Na vele theorieën gelezen te hebben lijkt deze de meest waarschijnlijke. Banksy werkt met stencils, dat deel is zeker. Banksy maakt een ontwerp op de computer, verdeelt het dan in wit, grijs, zwart en kleur tonen en voor iedere toon is een stencil. Een ontwerp heeft dus meerdere stencils nodig. Stencils werken snel en met een eenvoudig ontwerp is men in 1 minuut alweer klaar. Ontwerpen die meerdere stencils bevatten kan men in 10 á 20 minuten zetten.

Foto: Ahmed Zayan on Unsplash

Het coalitieakkoord: vooral VVD

, door

Dit akkoord is in veel opzichten precies wat je van D66 mag verwachten wanneer het vooral door rechtse partijen wordt omringd: progressieve taal, institutionele zorgvuldigheid en morele accenten, maar verpakt in een beleidsstructuur die fundamenteel liberaal blijft. D66 mag het verhaal menselijker maken, maar niet richtinggevend, en de partij laveert handig mee met rechts beleid. Als je had gehoopt op iets meer tegenwicht tegen marktdenken, dan kom je bedrogen uit.

Wie het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA leest, kan zich laten meeslepen door woorden als ‘samen’, ‘vertrouwen’, ‘gemeenschapszin’ en ‘kansen voor iedereen’. Het klinkt als een kabinet dat de scherpe randjes van de afgelopen jaren wil bijvijlen. Alsof drie partijen elkaar in het centrum van de macht hebben gevonden en daar gezamenlijk een nieuw sociaal contract hebben gesmeed. Wie iets langer leest, ziet iets anders.

Dit akkoord is in de kern geen compromis tussen drie gelijkwaardige visies. Het is een liberaal programma met wat progressieve correcties en een christendemocratische strik erop. De motor draait op VVD-brandstof. D66 mag af en toe bijsturen. Het CDA mag zorgen dat niemand zich helemaal verlaten voelt.

De economie als moreel kompas
Vrijwel elk sociaal probleem in dit akkoord wordt vertaald naar een economisch vraagstuk. Armoede wordt een participatieprobleem. Wonen wordt een aanbodprobleem. Integratie wordt een arbeidsmarktprobleem. Onderwijs wordt een productiviteitsprobleem. Zelfs bestaanszekerheid wordt uiteindelijk gekoppeld aan inzetbaarheid.

Lezen: De BVD in de politiek, door Jos van Dijk

Mededeling

Tot het eind van de Koude Oorlog heeft de BVD de CPN in de gaten gehouden. Maar de dienst deed veel meer dan spioneren. Op basis van nieuw archiefmateriaal van de AIVD laat dit boek zien hoe de geheime dienst in de jaren vijftig en zestig het communisme in Nederland probeerde te ondermijnen. De BVD zette tot tweemaal toe personeel en financiële middelen in voor een concurrerende communistische partij. BVD-agenten hielpen actief mee met geld inzamelen voor de verkiezingscampagne. De regering liet deze operaties oogluikend toe. Het parlement wist van niets.

Foto: gokhan polat on Unsplash

Yay! Het nieuwe kabinet gaat ‘aan de slag’!

, door

Je hebt kabinetsmotto’s en kabinetsmotto’s. Van de weidse ambitie van “Samen werken, samen leven” tot de technocratische mildheid van “Bruggen slaan”, de taal van kabinetten probeerde altijd iets groots te suggereren. Besturen als morele missie. Politiek als verheven project.

En toen kwam: “Aan de slag”. Yay.

Geen belofte. Geen toekomstvisie. Geen samen. Geen vertrouwen. Geen verantwoordelijkheid. Alleen dit. Een zin die ook op een bouwbord langs de A7 had kunnen staan. Of op een vergeeld A4’tje in een buurtcentrum. Of op een koffiemok van een middelmatig consultancybureau.

“Aan de slag”. Alsof Nederland een half afgemonteerde Billy-kast is en iemand eindelijk heeft besloten de inbussleutel te pakken. Met frisse tegenzin uiteraard.

Managementtaal op zijn kaalst
Eerdere kabinetten probeerden het nog. “Samen werken, samen leven” wilde harmonie uitstralen. “Vrijheid en verantwoordelijkheid” probeerde ideologie te verkopen als morele noodzaak. “Vertrouwen in de toekomst” was waarschijnlijk een collectief verzoek om vooral niet te kritisch te kijken naar wat er in het nu misging. “Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst” was bestuurlijke multitasking in één zin.

Allemaal vaag. Allemaal leeg. Allemaal marketing. Natuurlijk. Maar ze deden tenminste nog alsof er een idee achter zat.

“Aan de slag” doet dat niet eens meer. Dit is managementtaal in zijn meest uitgeklede vorm. Geen verhaal, geen kader, geen richting. Alleen activiteit. Beweging. Drukte. Iets doen. Maakt niet uit wat.

Foto: Riccardof (cc)

Onzichtbaar leed

, door

Aandacht voor humanitaire crisissituaties is ongelijk verdeeld. De hulporganisatie CARE constateert in een analyse van mediaberichten uit 2025 dat ongeveer 43 miljoen mensen die werden getroffen door crises grotendeels onzichtbaar blijven voor het wereldwijde publiek. ‘Conflicten, honger en extreme weersomstandigheden verwoesten levens in landen zoals de Centraal-Afrikaanse Republiek, Zambia en Honduras. Toch domineren andere crises de wereldwijde media-aandacht. Van de vijf miljoen geanalyseerde online artikelen over humanitaire noodsituaties richt bijna de helft zich uitsluitend op het conflict in Gaza.’ Met als gevolg dat hulporganisaties onvoldoende geld binnen krijgen om hulp te bieden in die vergeten crisissen. In de top tien van onzichtbare rampgebieden staan acht Afrikaanse landen. 

Bovenaan staat de Centraal Afrikaanse Republiek (CAR), een land zonder zeegrens, midden in het continent tussen Tsjaad, Soedan, Congo en Kameroen.

Kaart

Al meer dan twaalf jaar lijdt de bevolking onder een zich almaar verscherpend conflict tussen diverse gewapende groepen. Aanvallen op de burgerbevolking en infrastructuur, waaronder ziekenhuizen en scholen, leiden herhaaldelijk tot ontheemding. ‘Eén op de vijf inwoners van Centraal-Afrika is ontheemd: meer dan 442.000 leven als intern ontheemden in hun eigen land, en bijna 665.000 als vluchtelingen in buurlanden zoals Kameroen, Tsjaad, de Democratische Republiek Congo en Zuid-Soedan. Tegelijkertijd biedt het land zelf onderdak aan bijna 53.000 vluchtelingen die bescherming zoeken tegen geweld of onderdrukking in andere landen.’ Meer dan de helft van de bevolking in de Centraal Afrikaanse Republiek is nu afhankelijk van hulporganisaties, schrijft CARE. Die organisaties worden naast slinkende inkomensbronnen ook gehinderd door het geweld van de voortdurende burgeroorlog. Een hulpmedewerker is om het leven gekomen. 

Lezen: Bedrieglijk echt, door Jona Lendering

Mededeling

Bedrieglijk echt gaat over papyrologie en dan vooral over de wedloop tussen wetenschappers en vervalsers. De aanleiding tot het schrijven van het boekje is het Evangelie van de Vrouw van Jezus, dat opdook in het najaar van 2012 en waarvan al na drie weken vaststond dat het een vervalsing was. Ik heb toen aangegeven dat het vreemd was dat de onderzoekster, toen eenmaal duidelijk was dat deze tekst met geen mogelijkheid antiek kon zijn, beweerde dat het lab uitsluitsel kon geven.

Closing Time | Dark is the Season

, door

Benediction is een traditionele, Britse death metal band. Niet overdreven snel, maar lomp, dreigend, en alles platwalsend. Het nummer Dark is the Season, van hun gelijknamige E.P. uit 1992, is een subliem voorbeeld van hoe mooi deze muziek kan zijn wanneer goed uitgevoerd.

Closing Time 🇩🇪 Project Mooncircle Silent Opera

, door

Er lijkt tegenwoordig zoveel te zijn om tegen te protesteren, van onderdrukking tot amorele regeringen en passiviteit ten aanzien van klimaatverandering. Long Arm verwerkt deze gezangen in een dansvorm, maar dat tempert de woede niet; het integreert de emotie simpelweg in dit verhaal over de ziel.

©️ Gajes_ CC_Bookphoto

Closing Time | Ghengis Khan Rock Opera

, door

Tja, wat moet ik er van zeggen, wat The Independent al niet eerder heeft gezegd? Deze rockopera gaat over een, eh, wat omstreden historisch figuur.

Ik citeer even Wikipedia:

Deze invasies voegden Transoxanië en Perzië aan een reeds reusachtig imperium toe en vestigden de reputatie van Dzjengis Khan als bloeddorstige strijder. Zijn legers doodden, vernietigden en plunderden zonder genade alles wat weerstand bood. Zij gebruikten burgers als menselijke schilden en slachtten vaak systematisch alle overlevenden na hun invallen af als zij zich niet overgaven (behalve kunstenaars, schrijvers en taalspecialisten, die konden immers als krijgsgevangenen goed van pas komen).

Volgende