Het backfire-effect

ACHTERGROND - Anderhalf jaar geleden schreef Carlijne Vos een verhelderend stuk in De Volkskrant over asielzoekers, dat ze inleidde met de opmerking dat het tijd was “om fictie van feiten te onderscheiden”. Er was helemaal niets mis met haar betoog. Voor wie probeerde genuanceerd te denken over de problematiek, stond er veel lezenswaardigs in. Wie zich daarentegen vooral zorgen maakte en de nuance voorbij was, werd door het stuk vooral bevestigd in het idee dat die linkse journalisten van De Volkskrant desnoods gewoon logen om hun multiculti-ideaal op te dringen aan een Nederland dat met die gelukzoekers allang helemaal klaar was.

Die laatste reactie was dan een uiting van het backfire-effect. Het lijkt zo voorbeeldig wat Vos deed: het presenteren van de correcte feiten en het uitleggen van de wijze waarop die zijn vastgesteld, maar het werkt niet. Weliswaar is uitleg vaak een manier om een discussie naar een goed einde te brengen, maar dat is niet het geval wanneer de context al polemisch is. Dan worden zelfs de objectiefst-denkbare gegevens en de allerredelijkste methoden gewantrouwd.

Viermaal backfire

Het backfire-effect is een klassieker uit de wetenschapsvoorlichting. Om wat voorbeelden te geven uit mijn eigen vak, de oudheidkunde:

  • Ik kan praten als Brugman dat de Perzische koning Cyrus de Grote geen uitzonderlijk humanitair beleid voerde, en ik kan daarna uitleggen hoe wetenschappers vaststellen hoe stereotiep ’s mans zelfpresentatie was, maar ik zal Iraanse nationalisten (die Cyrus beschouwen als verlicht despoot omdat de laatste sjah zijn antieke voorganger geleden zo typeerde) niet overtuigen en ze zullen uiteindelijk anti-Lendering-pagina’s online beginnen. Meer in het bijzonder ben ik, gegeven mijn Europese herkomst, een eurocentrist, zelfs als ik weergeef hoe wetenschappers Cyrus’ zelfpresentatie plaatsen in zijn oosterse context.
  • Ik kan uitleggen dat het oude Egypte en de Maghreb overwegend zijn bevolkt door nomadische herders die vanuit de Levant arriveerden, en ik kan toelichten hoe het relevante fysisch-antropologische, archeologische en DNA-bewijs onderzoek in elkaar steekt, maar ik zal de afrocentristen (die beweren dat de Egyptische beschaving uit “Zwart” Afrika kwam) niet overtuigen en uiteindelijk worden uitgemaakt voor racist. Meer in het bijzonder ben ik, gegeven mijn Hebreeuwse voornaam, lid van een joodse samenzwering.
  • Ik kan alle registers opentrekken om uit te leggen dat Jezus’ halachische opvattingen in het antieke jodendom passen als een hand in een handschoen, en ik kan dan uitleggen waarom de historisch-kritisch methode van de onderzoekers werkelijk de meest redelijke is, maar ik zal Jezusmythicisten (die denken dat Jezus niet heeft bestaan), niet overtuigen en zal uiteindelijk worden getypeerd als christelijke propagandist.

Deze kwesties spelen al jaren. De oudheidkunde wordt immers vanouds vergezeld door kwakhistorici en pseudowetenschappers, aan wie de laatste twintig jaar vrij spel is gegeven. De universiteiten hebben namelijk geen communicatiestrategie ontwikkeld die rekening hield met het internet, waarop betrouwbare informatie achter betaalmuren ligt en verouderde inzichten via digitaliseringsprojecten terugkeren (bad information drives out good).

Er zijn inmiddels ook nieuwe vormen van scepsis. Een voorbeeld uit 2014 is de Nijmeegse aquaductenaffaire, waarin werd beweerd dat Nijmegen geen Romeins aquaduct heeft gehad, de gemeentelijke rekenkamer het verschil tussen de correspondentie- en coherentietheorie van de waarheid niet bleek te herkennen en de Radbouduniversiteit zichzelf ontsloeg van haar maatschappelijke taak. Daarom knalde de kwestie door naar het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit, die haar bij mijn weten nog in behandeling heeft.

Irrationele angsten

Wat deze voorbeelden gemeen hebben met de discussie over de asielzoekers, is dat het presenteren van feiten onvoldoende is en dat het niet langer helpt uit te leggen hoe we weten dat dit de feiten zijn. Dat mensen wetenschappelijke informatie niet langer willen aannemen, komt door een niet altijd rationele maar wel steeds reële bezorgdheid: Iraanse nationalisten zijn nog altijd boos om de revolutie van ’79, afrocentrisme is een reactie op maar al te reële discriminatie, de herleving van het Jezusmythicisme komt voort uit angst voor religieus fundamentalisme en de aquaductenaffaire heeft een hoog NIMBY-gehalte.

Vergelijkbare irrationele maar reële angsten maken het eveneens onmogelijk een discussie over vluchtelingen te voeren. De kwade burger ziet dingen veranderen maar heeft geen invloed op ontwikkelingen die groter zijn dan het eigen land. Je hoeft echt geen racist te zijn om je daarover zorgen te maken en de discussie is door een veelvoud aan redenen – bestuurlijke arrogantie, evidente misstanden, het gedram van Wilders – behoorlijk polemisch geworden.

In polemische contexten heeft het geen zin rustig de feiten te benoemen. Je kunt honderd keer gelijk hebben, maar je zult het niet krijgen omdat mensen te bezorgd zijn om je nog gelijk te geven. Sterker nog, het enige wat je bereikt is dat wat anders onomstreden had kunnen zijn, wél omstreden raakt. De historisch-kritische methode uitleggen aan Jezusmythicisten, die weten dat je uitleg dient om een stelling over Jezus’ historiciteit aanvaard te krijgen, is niet zo zinvol want ze zullen na je uitleg ook de wetenschappelijke methode verdenken, wat anders niet zou zijn gebeurd. Sceptici zullen bovendien een etiket op je plakken dat hun de mogelijkheid biedt niet verder naar je te hoeven luisteren: je bent een eurocentrist, je bent een jood, je bent een christen.

Tegenstrategieën

Uitleg kan dus contraproductief zijn en daarom heet dat het “backfire-effect”. U mag het ook “olie op het vuur” noemen. Zoals gezegd is dit een klassieker uit de wetenschapsvoorlichting en omdat het allemaal welbekend is, zijn er vanzelfsprekend tegenstrategieën bedacht:

  • Vermijd openbare discussies waarin sceptici, in gezelschap van medestanders, hun ongelijk niet kunnen erkennen. (Ronald Plasterk kon Andries Knevel alleen overtuigen van de evolutieleer in een persoonlijk gesprek.)
  • Wacht tot de ergste emoties voorbij zijn. (Ik heb goede ervaringen met het beantwoorden van mail na een maand of drie, vier.)
  • Geef aan hoe de scepticus voordeel kan hebben van jouw visie.

Dit werkt in de wetenschapsvoorlichting, maar voor vluchtelingenbeleid zal het natuurlijk niet meer zo makkelijk gaan. Daar is het in feite te laat voor rustige beschouwingen; we zijn er, om een zin uit de eerste alinea van dit stukje te herhalen, niet op tijd in geslaagd fictie en feiten te onderscheiden. De discussie zal uiteindelijk zonder argumenten worden beslist door óf bange en botte schreeuwers óf bestuurders die de zaak forceren en daarna nóg minder draagvlak hebben voor het openbaar bestuur.

De grimmige toekomst

Als de wetenschappelijke voorlichting faalt, bestaan dezelfde twee opties. Rumoerige en verontruste sceptici zullen sommige conclusies overschreeuwen en uit het maatschappelijk debat verdrijven. De Iraanse nationalisten die ik noemde, kregen hun “inzichten” in National Geographic en bereikten tienduizenden lezers toen kwakhistoricus Tom Holland ze ook nog eens propageerde. U mag hier ook denken aan de successen van antivaxxers en klimaatontkenners.

Het alternatief is wetenschappelijk powerplay en een mooi voorbeeld daarvan is de rechtszaak die het RIVM een paar jaar geleden aanspande tegen een criticus van de griepprik. Het RIVM verloor maar ook als het zou hebben gewonnen, was de wetenschap beschadigd, want dan had de criticus zich hebben kunnen presenteren als gemangeld door een arrogante wetenschap. De archeologen die in Delft (met een bepaald onwetenschappelijk argument overigens) naar de rechter stapten, waren al even kortzichtig.

Kortom, de tegenstrategieën zijn maar beperkt effectief. De enige wijze waarop de universiteiten hun wettelijke taak informatie over te dragen aan de samenleving kunnen uitvoeren, is als ze zich committeren aan een communicatiestrategie die het ontstaan van scepsis verhindert. Noem het voor mijn part proactief.

Zo’n strategie impliceert een wezenlijke aanpassing van het systeem, waarin de voorlichting niet langer een bijzaak is om d’r na het onderzoek nog effe bij te doen, maar andersom: het informeren van de samenleving wordt het doel van het onderzoek. De samenleving heeft niets aan gratuit geklaag over publicatiedruk en de kortzichtige analyses van op zich sympathieke clubs als Science in Transition. Wil de wetenschap maatschappelijk draagvlak hebben, moet er iets écht veranderen.

Ik vrees dat de huidige generatie wetenschappers deze draai niet zal kunnen maken en dat we afstevenen op een tijd van wetenschappelijke powerplay. Een technocratie. En ik vrees dat dit ook de toekomst is van het openbaar bestuur. Al jaren klinkt het mantra dat de politiek zich eens écht moet verdiepen in de problemen van de burger maar het feit dat die roep eindeloos wordt herhaald, illustreert hoe weinig vooruitgang er is. Ik zal de eerste zijn om te erkennen dat “de” burger geen nobele wilde is met de zuiverste bedoelingen, maar dat is geen excuus om hem ongewild beleid door de strot te duwen.

  1. 1

    “werd door het stuk vooral bevestigd in het idee dat die linkse journalisten van De Volkskrant desnoods gewoon logen om hun multiculti-ideaal op te dringen aan een Nederland” Onlangs werd in een Duits onderzoek bewezen dat de Duitse pers ook op grote schaal systematisch loog over dit onderwerp. Zo gek is die aanname dus niet, feitelijk geven ze het bij de Volkskrant zelf ook toe:

    https://www.volkskrant.nl/buitenland/onderzoek-duitse-kranten-namen-merkels-wilkommenskultur-vrijwel-kritiekloos-over~a4507954/

  2. 2

    @1: Dat bericht heb ik al eens op de korrel genomen. Als je slechts drie kranten opneemt en dan op bepaalde woorden zoekt in hun berichtgeving die de onderzoekers zelf uitzochten (welke method, waaraan zijn die woorden getoetst)? en bijvoorbeeld de Bild niet meeneemt, de grootste Duitse krant, ja dan kun je alles wel “bewijzen”

  3. 3

    Nu weet ik eindelijk wat ik ben: een Jezusmythicist.

    Nee, wacht, dat zou betekenen dat ik zou ‘geloven’ in het niet-bestaan van een historische Jezus. Zover wil ik nou ook weer niet gaan. Ik houd het op Jezus-agnost.

    Ondertussen:

    Ik kan alle registers opentrekken om uit te leggen dat Jezus’ halachische opvattingen in het antieke jodendom passen als een hand in een handschoen

    Er zijn zoveel fictieve figuren met opvattingen die ergens inpassen.

  4. 4

    Uitleg kan dus contraproductief zijn en daarom heet dat het “backfire-effect”. U mag het ook “olie op het vuur” noemen.

    Dat is uitermate logisch voor wie weet hoe de mens -generaliserend- in elkaar steekt. Sommigen gaan er van uit dat de mens een rationeel wezen is. Dat is niet het geval. Velen worden meer gedreven door emoties dan door de ratio. Vrijwel iedereen doet dat in meer of mindere mate. Zo komen we dan ook aan in subjectiviteit, waar we allemaal aan onderhevig zijn.

    Een stellingname kan zijn dat Nederland en haar omgeving een geordende omgeving is, welke bedreigt wordt door nieuwkomers. De oudkomers (autochtonen) hebben in die stellingname al bewezen dat zij redelijke burgers zijn op wat misdadigers na. De nieuwkomers, daar van zien we dagelijks berichten in de media. Je moet goed zoeken om in Afrika of het midden oosten een land te zoeken waar het zo goed geregeld is als in Nederland. Syrië of Saoedi-Arabië zijn blikvangers. Van rustigere landen (of delen van landen) horen we niet veel. In sommige Afrikaanse landen lopen maar weinig vrouwen rond die niet verkracht zijn, Zuid Sudan bijvoorbeeld. In die beeldvorming wordt Nederland omringt door barbaarse horden, welke in boten naar ons toe komen en waarbij hulporganisaties als veerdienst/mensensmokkelaars fungeren.

    Wat er gebeurd is dat alles is, zoals het in the eye of the beholder is! Ratio doet er helemaal niet toe. Feiten kunnen opgehaald worden uit de grote feitenbak en naar believen worden gebruikt of juist genegeerd. Als je dan ook nog eens dagelijks inlogt op GS of DDS of weet ik veel wat voor blogje, dan lees je daar hoe de barbaarse horden te keer gaan in Europa. Gestoeld op feiten, want vluchtelingen begaan ook misdaden en de reflex op links is al snel om dat te bagatelliseren. (maar autochtonen doen het óók) Waarmee links alleen maar bevestigt dat zij slappe hap zijn die thee wensen te drinken. Ondertussen zie je dagelijks in de media hoe er weer duizenden arriveren, zoals in 2015. Dán slaat de paniek toe bij pop.rechts.

    De oplossing? Die is er niet.

    Ik zal de eerste zijn om te erkennen dat “de” burger geen nobele wilde is met de zuiverste bedoelingen, maar dat is geen excuus om hem ongewild beleid door de strot te duwen.

    Er is geen oplossing. Dé burger bestaat niet. Wat er bestaat is een gedeelde verontrusting gebaseerd op emoties.

  5. 5

    @3

    Dat was een slecht voorbeeld wat Jona Lendering gaf. Jezus kan historisch bestaan hebben, maar dat hij over water liep (tenzij bevroren) geloof ik niet. Er kan dus een fictieve Jezus in een daadwerkelijke Jezus zijn geschoven.

    En dat is weer precies hoe onze beeldvorming werkt. Werkelijkheid en fictie vormen samen onze subjectieve beeldvorming.

  6. 6

    @5:

    ”Er kan dus een fictieve Jezus in een daadwerkelijke Jezus zijn geschoven.”

    Dat gebeurde in die dagen (en ver daarvoor en erna) met zo ongeveer alle door barden bezongen (of door boulevardbladen bezoedelde) hoofdpersonen.

  7. 7

    Ik krijg de indruk dat Jona iig denkt dat hij iets heel belangrijks op het spoor is (drie keer hetzelfde publiceren in twee dagen is wat veel).

    En toch vraag ik me af of dat zo is. Wetenschap en haar resultaten is toch merendeels voor de intelligente top 5% van de mensheid (vooruit, top 20%). Al die anderen kunnen het wellicht begrijpen maar of ze dat doen, daar mag je aan twijfelen. In die zin heeft Jona gelijk, wetenschap is niet voor iedereen.

    Maar wetenschapsvoorlichting is om resultaten van de wetenschap aan die overige groep (dus 95% of zo u wilt 80%) te verkopen. En in dat proces gaat vanzelfsprekend informatie en dus zuiverheid verloren. Als je als wetenschapper 100% van de waarheid over wil brengen aan mensen die het toch niet begrijpen ben je niet slim bezig. En als je niet slim bent ben je geen goede wetenschapper(!).

    Waarheid is een baken, geen doel.
    De mensheid functioneert niet met 100% waarheid.

    Drie keer dit stukkie is veel.
    En het lijkt op propaganda.
    Kwakpropaganda, dat dan wel weer.

    NB: ik ken een voorbeeld uit de entomologie. Iemand had – jaren geleden – geconstateerd, dat er een gevaarlijk insect was geïmporteerd met een partij planten. De wetenschap had als 100% waarheid dus dat het beestje gevaarlijk was en de maatschappelijke regels waren dat de partij vernietigd moest worden. Dat gebeurde dan ook. Maar dat had economische gevolgen want dat kostte veel geld. Dus een volgende keer mocht dat niet meer. Waarheid kost nl geld en wetenschap kan wel bepalen of het beestje gevaarlijk is maar blijkbaar niet of de samenleving de vernietiging van die partij wil.

    En daarnaast is het duidelijk, dat wetenschap door politici als argument wordt gebruikt: als men iets niet wil, dan moet het nog maar een keer ‘onderzocht worden’. Jona zal dat ongetwijfeld kwakonderzoek noemen, maar het zijn wel wetenschappers die zich daarvoor lenen.

    Echte wetenschap is waarheidsvindend. Maar dat vindt plaats binnen de politieke complexiteit van de samenleving. Als wetenschap zijn waarheid niet aan het publiek kwijt kan – ook niet in drie keer dezelfde publicatie en meerdere pogingen – dan kun je het gewoon beter laten liggen.

    En dat van dat aquaduct bij Nijmegen: wellicht zijn belanghebbenden bang dat verificatie van een aquaduct een reconstructie en alternatief grondgebruik tot gevolg heeft.

    Maatschappelijke belangen zijn relevant.
    Gedistribueerde discussie over drie verschillende fora niet.

  8. 9

    @7: Dus omdat de handel door haar winstbejag slordig is, mag de wetenschap niet aan waarheidsvinding doen?

    Daarbij: Drie keer een andere doelgroep benaderen voor een urgent geachte boodschap, dat is -zeker gezien de groottes van de drie- nog vrij bescheiden.

  9. 12

    @0 Ik zou zeggen begin eens met wat – liefst positieve – feiten over de invloed van zogenaamde asielzoekers op het Nederland van nu? Ik lees alleen maar negatieve berichtgeving daaromtrent dus kom maar op maar je feiten. Of ben je de zoveelste die hele verhalen heeft en dan helaas zonder inhoud?

  10. 13

    @0, ik vind je klacht dat feiten niet meer spreken terecht, maar je oplossing eenzijdig: “De enige wijze waarop de universiteiten hun wettelijke taak informatie over te dragen aan de samenleving kunnen uitvoeren, is als ze zich committeren aan een communicatiestrategie die het ontstaan van scepsis verhindert”.

    Volgens mij is het veel belangrijker dat universiteiten jonge mensen opleiden om kritisch te denken en bij te dragen in het maatschappelijk debat. Ook zullen wij als wetenschapper onszelf veel polemischer moeten gaan opstellen. “Benoemen” zoals onze rechtse vrienden het plegen te zeggen. Een fantast uitmaken voor een fantast en een fascist voor een fascist. Universiteiten zijn toch niet per wet opgedragen de samenleving te scholen, maar om studenten op te leiden?

  11. 14

    @13: “Universiteiten zijn toch niet per wet opgedragen de samenleving te scholen, maar om studenten op te leiden?”
    Allebei en geen van beiden eigenlijk (kennisdisseminatie is een breed begrip). Maar vergeet vooral niet dat studenten opleiden (aka onderwijslast) voor de wetenschapper op zijn best secundair is aan onderzoek doen.

  12. 15

    @9: Zeg ik dat?
    @10: Nee, ik speel niet op de persoon. Ik heb een mening over het onderwerp en vind dat het groter wordt gemaakt dan het is. Als die persoon zich dat aantrekt wil dat nog niet zeggen dat ik op de persoon speel. Ik geef in het vervolg dacht ik afdoende argumenten. Daar kun je in meegaan of niet.
    @11: Nogmaals, ik speel niet op de man, maar ik vind dat Jona het door zijn herhaling (nu in drie stukken, maar in de tijd een herhaald onderwerp. Het is vaker aan bod geweest) het probleem groter maakt dan het is. Ik geef dacht ik echt argumenten.

    Er is nl kwakwetenschap – om Jona’s term te gebruiken – maar ook echte. Er zijn foute observaties en redeneringen en goede. Er is een verschil in wetenschap en wetenschapsvoorlichting. Er is een verschil tussen de groep van wetenschappers en de groep van allen (die we samenleving noemen).

    Jona wil dat wetenschap 100% goed gecommuniceerd wordt en 100% goed verstaan wordt. En als ik zijn aquaductargument goed begrijp, wil hij ook dat er ‘juist gevolg’ aan wetenschap wordt gegeven.

    Mijn tegenpunt is dat de samenleving te complex is voor zijn eisen. Waarheid kan gevonden worden maar de samenleving heeft daar niet altijd wat aan of doet er niets mee. Leef er mee.

    Maar blijkbaar maak ik mijn punt niet goed genoeg.
    Kwakargument of kwakpunt dus.
    Ook goed hoor.