Waarom denken we dat Turken en Marokkanen religieuzer zijn dan hun ouders?

In onze oordeelsvorming zitten tal van vertekeningen. Actuele, sensationele én negatieve berichten kleuren ons beeld, maar benemen ons zicht op de werkelijkheid. Zo zijn jonge moslims in Nederland bijvoorbeeld niet steeds méér, maar mínder religieus.

Hoeveel procent van de Nederlanders, schat u, beschouwt zich als moslim? Uit een recente studie blijkt dat de gemiddelde Nederlander denkt dat 19 procent van de inwoners van Nederland moslim is. Sommigen zitten daar boven – zij geloven dat 30 procent moslim is –, anderen zitten er weer wat onder. Maar gemiddeld genomen is de schatting dat bijna één op de vijf inwoners moslim is. Het werkelijke percentage ligt echter rond de zes procent. Hoe kan dat? Waarom denken Nederlanders dat er zoveel meer moslims in Nederland wonen, dan er in werkelijkheid zijn?

Het roept de vraag op: waar komen percepties over moslims vandaan? Uit welke bron van informatie putte u?

Een belangrijke cognitieve bias die optreedt bij oordeelvorming is de availablity heuristic. We baseren onze percepties op informatie die snel en makkelijk in ons geheugen naar boven komt, zonder daarbij een rationele afweging te maken of die informatie wel representatief en nauwkeurig is.

Nieuwsberichten over moslims overwegend negatief

Het gevolg is dat met name recente mediaberichten, vooral de sensationele, onze percepties bepalen. Wie een inschatting maakt over hoeveel moslims er wonen in Nederland, denkt bijvoorbeeld aan nieuwsberichten over het Marokkanen-proces van Wilders en zijn ‘minder Marokkanen’-uitspraak, over de opening van een nieuwe moskee, en over terreurdreigingen en aanslagen van extremistische moslims.

We weten uit onderzoek dat de berichtgeving over moslims in geen verhouding staat tot het aandeel van moslims in de bevolking. En, wellicht belangrijker nog, studies laten verder zien dat nieuwsberichten over moslims overwegend negatief zijn: ‘haat-imam’, ‘jihadistische terreur’, ‘criminaliteit Marokkanen’, enzovoorts. Zo ontstaat al snel het beeld dat er sprake is van een grote groep moslims in Nederland waar een enorme dreiging vanuit gaat. Het lastige is om de percepties juist te krijgen: er zijn haat-imams, er is jihadistische terreur en Marokkanen zijn oververtegenwoordigd in de criminaliteit. Maar allemaal niet in die mate waarin we op grond van sensationele mediaberichten zouden denken.

Worden moslims steeds religieuzer?

Graag zou ik willen weten wat Nederlanders denken over de religieuze beleving van moslims. Maar tot op heden is dat niet onderzocht. Denken Nederlanders dat Turken en Marokkanen – de twee grootste moslimgroepen in Nederland – steeds religieuzer worden? Of juist meer seculier?

Mijn vermoeden is dat de availablity heuristic Nederlanders ook wat dit betreft parten speelt. Velen denken wellicht dat een aanzienlijk deel van de moslims in Nederland radicaliseert, dat Turkse en Marokkaanse jongeren geloviger zijn dan hun ouders, dat meisjes massaal hoofddoekjes dragen en dat het seculiere Nederland langzaamaan verandert in een islamitisch land. Gezien de frequente berichtgeving over radicalisering en salafisme ontstaat zo’n beeld algauw.

En ook hier is het weer de vraag: hoe omvangrijk is dat fenomeen? Er is sprake van radicalisering onder sommige jongeren en sommige moskeeën hebben inderdaad een zeer strikte, salafistische kijk op de islam. Maar wat weten we over de gehele groep van moslims? Worden zij inderdaad steeds religieuzer?

Koran lezen en meedoen aan de ramadan

Ons onderzoek laat zien dat Turken en Marokkanen in Nederland steeds minder religieus zijn. Deze seculariseringstrend tekent zich af tussen de generaties: de ‘tweede generatie’, geboren en getogen in Nederland, is minder religieus dan hun ouders, die in het buitenland zijn geboren.

Onze bevindingen, gebaseerd op een representatieve steekproef onder Turken en Marokkanen tussen de 15 en 45 jaar oud, laten bijvoorbeeld zien dat, in vergelijking met hun ouders, 25 procent minder vaak de koran leest, 12 procent minder vaak meedoet aan de ramadan, en 30 procent minder vaak de moskee bezoekt. Uit een andere studie, onder 14- en 15-jarigen, blijkt dat Turkse en Marokkaanse jongeren religie minder belangrijk vinden dan hun ouders.

Het SCP komt tot vergelijkbare conclusies. Onder Marokkanen daalt het wekelijkse moskeebezoek van 42 procent (1e generatie) naar 28 procent (2e generatie); neemt vijf keer per dag bidden af van 85 procent naar 67 procent, en verschuift het percentage Marokkaanse moslima’s dat een hoofddoek draagt van 89 procent naar 59 procent. Bij Turken valt eenzelfde seculariserende tendens waar te nemen bij vergelijking van de eerste en tweede generatie.

If men define situations as real…

Percepties van de werkelijkheid zijn belangrijk, ze sturen ons gedrag. ‘If men define situations as real, they are real in their consequences’, zo stelden de sociologen Thomas en Thomas reeds in 1928. Ook al kloppen onze voorstellingen niet, we handelen ernaar alsof ze wel waar zijn.

Uit ons onderzoek naar jongeren in Nederland blijkt dat zij erg negatief denken over Turken en Marokkanen. Gemeten op een ‘thermometerschaal’ van gevoelens ten aanzien van groepen (0=heel koud, 10=heel warm) geven Nederlandse jongeren zonder migratie-achtergrond de groep Turken in Nederland een 5,0 en Marokkanen een 4,5. Ter vergelijking: Nederlanders geven de eigen groep een 8,6, Turken geven Nederlanders een ruime voldoende (7,2) en ook Marokkanen denken redelijk positief over Nederlanders (6,6).

Wat betekent dit voor het etnisch-religieus diverse Nederland? Een voorwaarde voor coöperatie en duurzame samenwerking tussen leden van verschillende groepen is dat men elkaar vertrouwt. Dit vertrouwen wordt ondermijnd door selectieve, sensationele berichtgeving in de media en de availability heuristic.

Dat roept een belangrijke vraag op: hoe zorgen we ervoor dat we nu en in de toekomst op een verstandige manier omgaan met mediaberichten? De opkomst van sociale media en echokamers, en de versnippering van online informatiebronnen, maakt die vraag relevanter dan ooit.


Dit artikel van Frank van Tubergen (hoogleraar sociologie aan de Universiteit Utrecht) verscheen eerder op Sociale Vraagstukken
.

  1. 2

    @1

    Datzelfde krappe jaar geleden:

    https://www.trouw.nl/religie-filosofie/er-zijn-minder-moslims-in-nederland-maar-de-overgebleven-groep-wordt-steeds-orthodoxer~b9fd3920/

    Voor Frank van Tubergen, hoogleraar theoretische en empirische sociologie aan de Universiteit Utrecht, zijn de uitkomsten geen verrassing. Hij deed in 2016 onderzoek naar verschillen tussen het geloof van jonge, Nederlandse moslims en dat van hun ouders. Zijn conclusie was toen: de nieuwe generatie doet minder aan het geloof.

    Aan vergelijkingen met dit nieuwe SCP-onderzoek hecht Van Tubergen echter niet veel waarde, zegt hij. “Ik ben sceptisch over dit rapport: ik zou mijn hand niet in het vuur durven steken voor de lange-termijn-trends.” Volgens de socioloog hebben de onderzoekers zich niet gehouden aan een ‘gouden regel’ van langlopend onderzoek.

    “Die luidt dat je dezelfde methode handhaaft, dezelfde groep mensen bevraagt, en dezelfde volgorde in de vragen aanhoudt. Maar dat heeft het SCP niet gedaan. In het laatste onderzoek hebben ze plots voorafgaand aan de vragen over religie, vragen gesteld over discriminatie, waardoor je de respondenten als ‘anders’ bestempelt. Zoiets kan een sterke toename in etnisch-religieus bewustzijn creëren, en dat beïnvloedt de uitkomsten.”

    Ook zijn eerst een aantal en later uitsluitend enquêteurs uit de Turkse en Marokkaanse gemeenschap ingeschakeld, zegt Van Tubergen. “We weten: als je iemand met een hoofddoek stuurt, zijn mensen waarschijnlijk eerder geneigd zich ook moslim te noemen, en bij een Nederlandse vrouw in spijkerbroek zullen ze dat juist minder snel zeggen. Dit leidt ertoe dat moslims er nu religieuzer uitkomen.” Desgevraagd zegt onderzoeker Willem Huijnk van het SCP dat het ‘wel meevalt’. “Er is altijd wat wel aan te merken op de methode van een onderzoek.”

    Rest mij als betawetenschapper de vraag: hoe significant is het allemaal? In hoeverre zijn deze vermeende toe- en afnames te wijten aan toeval of andere factoren dan een daadwerkelijke daling van beleving en naleving van religieuze regels binnen bepaalde gemeenschappen? Hoe consistent zijn de ondervraagden met hun antwoorden?

    [Citation needed]

  2. 4

    @2: Het is een antwoord op de vraag “https://sargasso.nl/waarom-denken-we-dat-turken-en-marokkanen-religieuzer-zijn-dan-hun-ouders/”

    Omdat het SCP, toch wel een organisatie met enige autoriteit, dat letterlijk bericht. Of zit deze ook al in het rechtse complot en moeten we deze wantrouwen? Dus dit stukje is wel een erg lang antwoord op een vraag die vrij eenvoudig te beantwoorden is. (het is natuurlijk geen oprechte vraag maar een retorische vraag maar dat terzijde).

    Het citaat van Trouw spreekt mijne trouwens niet tegen dus wat is je punt? Daarnaast zou ik het SCP als iets objectiever beschouwen dan Trouw.

  3. 5

    Is het religie of is het een zoeken naar houvast m.b.t. de eigen identiteit? In Nederlandse dorpjes die als katholieke enclaves in protestant gebied liggen is men ook vaak roomser dan de paus, omdat dat het dorp ook iets eigens geeft.

    Qua hoofddoekjes: Je hoeft geen belijdend moslima te zijn om niet lastig gevallen te willen worden.

    Wat de berichtgeving betreft: als alles hosanna is, dan is er geen nieuws. Van wat er niet hoera is, is het interessant wat eruit gepikt wordt en hóe er over wordt geschreven.
    /open deur

  4. 6

    De gemiddelde Nederlander (kleine groep) denkt dat 19% van de inwoners van Nederland moslim is. Hoe is de groep gemiddelde Nederlander bepaald? Wat denkt de rest? Wordt “de Nederlander denkt gemiddeld” bedoelt? Vragen, vragen, vragen.

  5. 7

    @6: Je draagt hier zelf het cijfer aan, zonder enige bronvermelding. Kun je wel vragen, vragen, vragen roepen, maar als je antwoorden, antwoorden, antwoorden wilt, zul je toch echt zelf eerst met wat meer informatie moeten aankomen.

  6. 8

    @6: Wellicht is de hoogleraar in kwestie meer van de theoretische sociologie en doet hij de empirische er “een beetje bij”? :P

  7. 9

    Komt door het salafisme, de ouders van deze mensen zijn soennieten/soefisten en de kinderen worden beïnvloed door de fake islam van Saudie Arabië

  8. 10

    Eerder las ik juist een toename van religiositeit. Maar goed je gaat je afvragen waarom het de schuld moet zijn van de berichtgeving. Je zou denken dat het negatieve beeld veroorzaakt wordt door de Marokkanen en Turken zelf?
    Wat opvalt is de laatste alinea. Zal niet beweren dat het linkse gedachten zijn, maar lees erin de vooral de media en berichtgeving moet worden gecensureerd? Onder het motto van als je problemen niet meer vermeld zijn ze er ook niet meer.

  9. 12

    @11: Het rapport lijkt een genuanceerd beeld te geven want een van de auteurs van het rapport schrijft: “We concluderen dat jongeren meervoudige bindingen ervaren, die samenhangen met de meervoudige en hybride identiteitsbeleving van jongeren. Per context kan het verschillen of iemand zich sterker identificeert met de etnische achtergrond, het Nederlands zijn of juist de religieuze achtergrond.

    Het is dus ook net wat je graag wil lezen.

  10. 13

    @11: Inderdaad, het is maar net wat jij wilt zien. Als je het onderzoeksrapport gaat lezen, blijkt het helemaal niet over islam te gaan en slaat dat “meer willen doen” er vooral op dat sommigen(!) nu aan religie te weinig toekomen (dus niet meer in vergelijking met hun ouders, maar meer in de zin van “wil er meer over leren, want ik heb me er tot nu toe nauwelijks in verdiept”). Bovendien gaat het dan voor een deel van de onderzochte mensen bij kerk/tempel/moskeebezoek meer om de culturele identiteit en/of sociale binding en in alle gevallen om jongeren die door hun ouders religieus zijn opgevoed. Jongeren met migratieachtergrond die niet religieus zijn opgevoed, blijken volgens hetzelfde onderzoek zelf ook niet-religieus (terwijl hun ouders dat wel zijn). Dus je wil nogal wat zien als je dat vertaalt naar “De islam blijft dus een factor van belang”.

  11. 17

    @13.

    Pagina 33 niet gelezen zie ik al. Dat gaat over geloof. Voor grootste groep jongeren belangrijk. Eerste regels. Bovenaan inleiding, en dan een verdeling, waarbij die groep die ‘ er wat meer aan wil doe’, nummertje drie is.

    O ja, en sociaal cultureel, dat kan ook in een religie passen. En dan heb je nog groepsdruk. Want het schijnt niet gemakkelijk te zijn om te breken met de islam.

  12. 18

    @17: Precies, je had pagina 33 inderdaad duidelijk niet gelezen (noch enige andere pagina). Daar haal je alles uit wat ik opnoem. Verder “Voor grootste groep jongeren belangrijk”, dat geldt voor de grootste groep onder de (52) deelnemers. Over de rekrutering (zie pagina 7) zeggen de onderzoekers zelf dat de groep niet representatief is (en dat verbaast ook niet vanwege de kwalitatieve en exploratieve aard ervan), omdat kwantificatie in het geheel geen onderzoeksdoel is.

    En nogmaals, over islam gaat dat onderzoek niet, er kan in het geheel ook niet uitgehaald worden of de genoemde meningen afkomstig zijn van moslims, christenen of joden.

  13. 19

    @17: En dan nu weer meer on topic:

    Uit het artikel:
    de ‘tweede generatie’, geboren en getogen in Nederland, is minder religieus dan hun ouders

    en ook
    Het SCP komt tot vergelijkbare conclusies“: Onder Marokkanen daalt het wekelijkse moskeebezoek (…) neemt 5x per dag bidden af van 85 procent naar 67 procent, het percentage Marokkaanse moslima’s dat een hoofddoek draagt daalt van 89 procent naar 59 procent. Eenzelfde seculariserende tendens bij mensen met Turkse achtergrond bij vergelijking van de eerste en tweede generatie.

  14. 20

    @19.

    Volgens Bismarck gaat het niet over islam. Dus ga je maar met hem in discussie.

    Wel grappig zeg, dat mensen zo kunnen reageren hier op Sargasso.

  15. 21

    @19: En een jaartje geleden zei het SCP precies het omgekeerde. Zie #1. Misschien kan beste Frank eerst dat onderzoek weerleggen voordat hij “de media” beschuldigd van misleiding en manipulatie? Het wordt een beetje vermoeiend voor de burger als de sociale wetenschap eerder kwartaal met een ander inzicht komt wat dan als “de waarheid” moet doorgaan.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

| Registreren