Ik hoorde vertellen – en ik denk dat het waar is – dat een jaar of twintig geleden bij een dorp in het noorden van Irak een massagraf werd gevonden waarin allerlei losse lichaamsdelen lagen. De slachtoffers waren onherkenbaar, maar met enige moeite vielen ze te herleiden tot acht mensen. In dat dorp waren echter tien mensen vermist. Van twee doden ontbrak alles wat identificeerbaar had kunnen zijn. De dorpelingen besloten daarop de ledematen te verdelen over tien kisten, zodat er tenminste tien begrafenissen konden zijn.
Frankenstein
Iets soortgelijks is de premisse van Frankenstein in Baghdad van de Iraakse auteur Ahmed Saadawi. Een man neemt na een bomaanslag waarbij een vriend om het leven komt, allerlei lichaamsdelen van gewelddadig gestorven mensen, naait ze aan elkaar om er één lichaam van te maken om de autoriteiten te dwingen te erkennen dat een volledig mensenleven kapot is gemaakt. Het schepsel komt echter tot leven en begint aan een wraakcampagne: hij doodt degenen die verantwoordelijk zijn voor de dood van degenen uit wier lichaamsdelen hij is samengesteld.
Alleen: als hij eenmaal wraak heeft genomen voor een van de slachtoffers waaruit het schepsel bestaat, verdwijnt het betreffende lichaamsdeel, maar er zijn mensen die zich over hem ontfermen en weer nieuwe lichaamsdelen aan hem toevoegen. Zo heeft hij steeds een andere vorm en gaat zijn wraaktocht van kwaad tot erger – want wat als het schepsel samengesteld begint te raken uit de lichaamsdelen van mensen die het schepsel zelf heeft gedood?
Bagdad in 2005 en 2021
Het verhaal – dat met Mary Shelleys Frankenstein gemeen heeft dat het een lange raamvertelling is rond het verhaal van het schepsel zelf – speelt in Bagdad in 2005, twee jaar na de Amerikaanse invasie van Irak, op het moment dat diverse strijdgroepen de stad onveilig maakten. Dat was al moeilijk, maar zelfs vreedzame activiteiten liepen in die tijd gruwelijk uit de hand, bijvoorbeeld als er geruchten waren over dreigende aanslagen. Misschien herinnert u zich het drama van de honderden pelgrims die werden vertrapt op de brug naar Al-Kadhimiya, een heiligdom waar twee van de sjiitische imams begraven liggen.
Het beeld dat Saadawi schetst is dus grimmig maar ook hilarisch, en bevestigt alle vooroordelen die u en ik over het Bagdad van toen hebben: er wordt geschoten, er zijn explosies en veiligheidscordons, er zijn terroristen. Amerikaanse helikopters vliegen over, bendes nemen de macht over, er is een avondklok en politieverhoren bestaan uit marteling.
Het Bagdad dat ik in 2021 bezocht, was een andere stad, maar allerlei door Saadawi genoemde locaties zijn herkenbaar. Op het plein waar de eerste bom afgaat, heb ik gedineerd (en ik schreef erover) en ik heb geslapen in een van de beschreven hotels langs de Tigris. Maar toen ik er was, was het volkomen veilig. De beschreven stad deed me wel denken aan Mosul, waar veel huizen verwoest waren en handelaren leefden van de aan- en verkoop van meubilair, waar reparateurs goed geld verdienen en waar mensen weliswaar betere huizen kunnen krijgen maar hardnekkig in ruïnes blijven wonen omdat het nu eenmaal hun echte huis is. De film The Lions by the River Tigris, die momenteel in wat kleinere theaters draait, toont dat er erfgoedorganisaties bezig zijn, zoals ook opduiken in Frankenstein in Baghdad.
Het Midden-Oosten
Saadawi’s Bagdad is ook een schets van het Midden-Oosten, waarin dingen die voor ons vanzelfsprekend zijn, net een tikkeltje anders zijn. Het is in Nederland niet zo waarschijnlijk dat een christen ook naar een moskee gaat, maar in Frankenstein in Baghdad gaat een dame wier gebed door Sint-Joris is verhoord, ook enkele islamitische geloftes inlossen. En er is de cultuur van verhalen vertellen, waarbij waarheid niet altijd is wat wij waarheid zouden noemen, maar wat in een bepaalde situatie wenselijk is – bijvoorbeeld omdat mensen moeten lachen.
Lachen moet je ook om Frankenstein in Baghdad, waar je eigenlijk de hele tijd zit te wachten op een zin als Multatuli’s “een dorp dat pas was veroverd door Nederlandse soldaten en dus in brand stond”. En er valt gelukkig een hoop te lachen, zoals om de brigadegeneraal die astrologen en zandwiggelaars in dienst heeft om te voorspellen waar bomaanslagen zullen plaatsvinden.
Gerechtigheid
Maar feitelijk gaat het verhaal over een heel serieus onderwerp: wat is gerechtigheid? De menselijke gerechtigheid faalt in de door de Amerikanen bezette stad, waar een nieuw gevormde regering zich staande moet houden tegenover de milities. De gerechtigheid waarmee misdadigers elkaar afmaken is geen gerechtigheid. En de goddelijke gerechtigheid is ver. Het is feitelijk een verhaal zoals in de Openbaring van Johannes, waar de onschuldige slachtoffers, als het Vijfde Zegel wordt geopend, God aanklagen waarom hij hun bloed zo laat wreekt.
Een oosters wonderverhaal, zoals Frankenstein in Baghdad, is doorgaans bedoeld om een probleem te agenderen waarvoor geen normale oplossingen bestaan, en dat alleen met behulp van een mirakel kan verdwijnen. Zo is het ook met gerechtigheid: het schepsel dat door Bagdad loopt, kan niet bestaan en is als oplossing net zo erg als het probleem, maar Saadawi maakt wel duidelijk hoe moeilijk het is een rechtvaardige samenleving te scheppen. En dat heeft vanzelfsprekend iets te maken met een observatie die de auteur herhaalt, en die van toepassing is op al zijn personages: er zijn geen onschuldige mensen die volledig onschuldig zijn en er zijn geen criminelen die alleen maar crimineel zijn.
