Het humanisme tegen het licht

Een bijdrage van Toon Kasdorp.

De Vrijheid en gelijkheid van de Franse republiek van 1792 is alleen maar te begrijpen tegen de achtergrond  van de onvrijheid en de ongelijkheid van de Franse onderdanen  onder het ancien régime.

De eerste artikelen [1] van de grondwet van 1793 zijn een afrekening met het verleden en een programma voor de toekomst. Hetzelfde geldt voor artikel 1 van de Duitse grondwet [2] na de nazitijd. Dat artikel is in de grondwet gekomen om de aantasting van de menselijke waardigheid in de concentratiekampen en in de straten van het Nazirijk voorgoed uit Duitsland te bannen. Die bepalingen hebben de uitsluitende strekking om  iets uit het verleden af te wijzen en ze hebben daarmee een historisch bepaalde en duidelijke inhoud.  Ze hadden van oorsprong niet de algemene betekenis die ze nadien gekregen hebben, maar beoogden aanwijsbare maatschappelijke misstanden te bestrijden. Die misstanden zijn bij ons intussen opgeruimd en de geciteerde wettelijke bepalingen zouden daarom zonder bezwaar uit de grondwet kunnen verdwijnen, maar stel het maar eens voor en kijk wat er dan gebeurt.

De onaantastbaarheid van de waarde van ieder mens en van ieders  gelijkheid voor de wet, zijn vrijheid en het recht op bescherming van zijn veiligheid en die van zijn eigendommen, dat waren vanouds de mensenrechten, die in de loop van de jaren op onderdelen wel zijn uitgebreid en ingekort [3], maar die tezamen met de democratische rechtsstaat nog steeds de grondslag  vormen van de Westerse samenleving.

Toch bevat  geen van die regels een absolute waarde of waarheid. De waarde van een mens is niet onaantastbaar en mensen zijn niet allemaal gelijk en zeker niet allemaal vrij. De regels bevatten een politiek programma en zo werden ze in het begin ook opgevat.  Mensen kunnen hun eigen waardigheid te grabbel gooien en doen dat ook regelmatig. Bonny St Claire heeft niet hetzelfde IQ als de minister president en zal dat ook niet krijgen omdat de wet haar aan hem gelijk stelt. Wat artikel 3 van de Franse grondwet oorspronkelijk beoogde is gelijkheid van behandeling door de overheid en de gelijke kansen voor iedereen, die er onder het ancien régime niet waren. Het opruimen met andere woorden van de rechtsgevolgen van de verschillen in stand die men vroeger kende. Deze beperkte en politieke opvatting van de grondwet is niet langer de leer van het humanisme.

De humanisten,  dat zijn tegenwoordig de progressieve partijen, de overheid, de pers en de andere centra van de Nederlandse elite. Daartoe horen ook de kerken en een groot aantal maatschappelijke organisaties en de rechterlijke macht. Al die vertegenwoordigers van onze maatschappelijke voorhoede zijn daadwerkelijk van mening dat alle mensen gelijk zijn en bovendien van nature goed. Denken sommigen daar in privé anders over, wat statistisch nogal waarschijnlijk lijkt, dan houden ze daar in het publiek hun mond over.

Voor een humanist hebben de geciteerde grondwetsbepalingen uit Duitsland en Frankrijk een intrinsieke waarde, zoals voor gelovigen de teksten van hun heilige boeken. Die waarden hebben met andere woorden een sacraal karakter. Wie dat karakter  in twijfel trekt stelt zich bloot aan een maatschappelijk ostracisme en dat verhindert dat er gemakkelijk een aanpassing zal komen van deze heersende  humanistische leer.

Is dat goed of is dat verkeerd?

Die vraag zou minder vanzelfsprekend moeten worden beantwoord dan voor- en tegenstanders van het humanisme dat doen. Goed en slecht hebben in dit verband immers een aantal uiteenlopende betekenissen. Als men alleen kijkt naar het waarheidsgehalte  van de humanistische leer, dan zijn we snel klaar: de tegenstanders hebben gelijk. De mens is niet van nature goed en alle mensen zijn ook niet hetzelfde. Ze dienen niet allemaal hetzelfde te worden behandeld en worden dat ook niet, maar eerder met in achtneming van hun verschillen. Bovendien heeft een mensenleven maar een relatieve waarde en naarmate er meer mensen zijn neemt die waarde af. Alle mensen gaan ooit dood en het is dus absurd om aan hun leven een absolute waarde toe te kennen. Mensen hebben recht op veiligheid, want alleen dan  gunnen ze die veiligheid ook aan anderen. Ze kunnen niet zo maar zonder due proces of law  van vrijheid of leven worden beroofd, maar de samenleving zelf en de toekomst van onze kinderen is van groter belang dan het overleven van ieder individu. Daar lijkt me weinig tegen in te brengen. Maar is dat het hele verhaal?

Wat gebeurt er wanneer de humanistische waarden worden losgelaten? Wat komt er voor in de plaats? Een samenleving kan niet zonder ethiek en de humanistische ethiek heeft geen slechte record. Het is waarschijnlijk dat de materiële vooruitgang die de Verlichting in de wereld heeft teweeg gebracht er niet zou zijn geweest zonder bijbehorende ethiek. Die vooruitgang is meetbaar in het wereld bruto nationaal inkomen en in het aantal mensen dat de wereld in leven houden kan. Die ethiek mag dus wel niet ‘waar’ zijn, naar rationele maatstaven gemeten, maar ze heeft wel gewerkt.

Loslaten van een bestaande ethiek zonder dat er iets beters voor in de plaats komt is een gevaarlijke aangelegenheid. Dat is nu precies wat er in Nazi Duitsland gebeurde en de gevolgen waren desastreus.

Het is pleitbaar om te zeggen dat het humanisme een aantal eeuwen lang goed heeft gewerkt, maar dat dit geen garanties geeft voor de toekomst. Volgens veel mensen, waaronder de paus van Rome en de islamitische imams en ulama’s , zijn de moderne mensen in een spirituele woestijn terecht gekomen. Het is daarnaast wel duidelijk dat de klimaatverandering, de aantasting van het milieu, de uitputting van de energievoorraden en allerlei andere naderende catastrofes  ook een gevolg zijn van onze huidige samenleving en dus direct of indirect van het humanisme. Men kan erover twisten of het de goede of de minder goede kanten zijn van deze levensbeschouwing die het onheil veroorzaken, maar de samenhang valt moeilijk te ontkennen.

Pas vanaf de zestiger jaren van de twintigste  eeuw heeft het humanisme hier in het westen van de wereld het alleenvertoningsrecht gehad. Na de Franse revolutie is er een strijd geweest tussen de conservatieve en de progressieve krachten. Veel conservatieven zijn van mening dat alleen de wederzijdse correctie van de twee maatschappelijke stromingen de vooruitgang in het verleden in goede banen heeft geleid. Duidelijk is in elk geval dat de conservatieve rem er na 1960 vanaf gegaan is, eerst vooral in Nederland maar later in heel de westerse wereld.

De conservatieve christenen hadden van huis uit een heel ander mensbeeld dan de humanisten, een veel realistischer beeld, waarin de erfzonde en afhankelijkheid van de genade Gods een belangrijke rol speelden. Ook zij draaiden in de zestiger jaren bij en ruilden hun hiernamaals en de zending  in voor de zorg voor de minder bedeelden en de uitbreiding van de ontwikkelingshulp. De politiek liet de praktische correctieve zorg voor de samenleving schieten. Zij concentreerde zich op de verwezenlijking van utopieën, ondermeer in het onderwijs en in de de zorg. De invasie uit de derde wereld, die een logisch gevolg was van de welvaart hier en de armoede ginds, gekoppeld aan de moderne mobiliteit, vond plaats zonder dat de overheid ingreep, verblind als zij was door haar humanistische preoccupaties.

Het lijkt erop dat het humanisme, ondanks al de resultaten die mede dankzij haar in het verleden zijn bereikt haar tijd gehad heeft en dat we toe zijn aan een vervangende ethiek. Die hangt nu ook al een aantal decennia als het ware boven de markt. Zij is ooit helder geformuleerd door de Wageningse Socrateshoogleraar Hans Achterhuis [4] die in 1988 de leerstoel toegepaste filosofie in Wageningen aanvaardde met het uitspreken van een oratie waarin hij het feilen van het humanisme blootlegde: het antropocentrische wereldbeeld van het humanisme zou vervangen moeten worden door een wereldbeeld waarin een gezamenlijke ecologie voor al het leven op aarde centraal staat en waarin de mens optreedt als de goede rentmeester, de rol die hem in het christelijke evangelie wordt toebedeeld.

Bekender en invloedrijker in de wereld  is de Australische filosoof Singer. Zijn pleidooi dat alleen op dierlijk leven is gericht komt in praktisch opzicht dicht in de buurt van dat van Achterhuis. Ik vind persoonlijk dat Achterhuis beter aansluit bij Spinoza en dus bij de bestaande monotheïstische godsdiensten, maar dat Singer als de betere ideoloog voor Greenpeace en de Partij van de Dieren moet worden gezien. Dat zijn geen van beide erg rationele organisaties maar ze hebben wel de potentie om ethische veranderingen in de samenleving aan te brengen en die zijn nodig.

 


[1] Article 1. – Le but de la société est le bonheur commun. – Le gouvernement est institué pour garantir à l’homme la puissance de ses droits naturels et imprescriptibles.

Article 2. – Ces droits sont l’égalité, la liberté, la sûreté, la propriété.

Article 3. – Tous les hommes sont égaux par la nature et devant la loi.

Article 4. – La loi est l’expression libre et solennelle de la volonté générale ; elle est la même pour tous, soit qu’elle protège, soit qu’elle punisse ; elle ne peut ordonner que ce qui est juste et utile à la société ; elle ne peut défendre que ce qui lui est nuisible.

[2] Die Würde des Menschen ist unantastbar

[3] In Europa en bij de VN is de onaantastbaarheid  van de eigendom ingewisseld voor de sociale grondrechten.

[4] Buitengewoon hoogleraar vanwege de humanistische stichting Socrates

foto the gain card

  1. 1

    Leuk antwoord op een triviavraag:
    De conservatieve christenen hadden van huis uit een heel ander mensbeeld dan de humanisten, een veel realistischer beeld, waarin de erfzonde en afhankelijkheid van de genade Gods een belangrijke rol speelden. Ook zij draaiden in de zestiger jaren bij en ruilden hun hiernamaals en de zending in voor de zorg voor de minder bedeelden en de uitbreiding van de ontwikkelingshulp.

    En dit schijn echt een chickmagneet te zijn:
    Het is daarnaast wel duidelijk dat de klimaatverandering, de aantasting van het milieu, de uitputting van de energievoorraden en allerlei andere naderende catastrofes ook een gevolg zijn van onze huidige samenleving en dus direct of indirect van het humanisme. Men kan erover twisten of het de goede of de minder goede kanten zijn van deze levensbeschouwing die het onheil veroorzaken, maar de samenhang valt moeilijk te ontkennen.

    GD Star Rating
    loading...
  2. 2

    Zo. Zelden zoveel gewauwel bij elkaar gezien. De schrijver probeert het humanisme alle nadelen van ‘de moderniteit’ in de schoenen te schuiven. Vervolgens komt een stukje geblaat over het intrinsiek belachelijke concept van de erfzonde (de mens is geneigd tot alle kwaad en al het goede komt van god) en hoe dit veel beter zou zijn dan de ‘humanistische visie’ dat de mens goed is. Dat het humanisme zowel goed als kwaad in de mens erkent doet voor de schrijver verder niet ter zake.

    Vervolgens worden alle milieuproblemen op het conto van ditzelfde humanisme geschoven; met een kleine verwijzing naar het zogenaamde Christelijke ‘goede rentmeesterschap’ voor de natuur. Dat het CDA in dit kabinet zit en verder weinig met duurzaamheid heeft, doet helemaal niet ter zake.

    Er zijn nog veel meer ontzettende misslagen in dit stuk, maar het is me niet waard om nog meer tijd aan dit Sargasso-onwaardige vod te besteden.

    GD Star Rating
    loading...
  3. 6

    Ik raak compleet in de war als kerken ook bij de humanisten worden gerekend, het humanisme vrouwelijk wordt en “resultaten” kan bereiken en een voorvechter voor dierenrechten in een moeite door wordt meegenomen. Wat was de bedoeling van dit verhaal?

    GD Star Rating
    loading...
  4. 8

    Het is een lang stuk. Met 1535 woorden. Vier voetnoten. De woorden die er het vaakst in staan zijn: Humanisme, humanistische, mensen, wereld, grondwet en waarden. Ook het woord “Franse” komt veel voor.
    Het stuk is van Teun van Kasdorp, die op zijn weblog schrijft over onderwerpen van de verlichting, de godsdienst en de politiek.
    Dat valt er in ieder geval over te zeggen.

    GD Star Rating
    loading...
  5. 9

    En dat de schrijver van mening is dat de mens van nature slecht is, natuurlijk.

    Ik ook, ik sta elke dag opnieuw op met de gedachte welke rotstreek ik nu weer eens kan uithalen. En als me dat dan gelukt ik, dan kan ik daar een week van nagenieten. Ja, de mens is geneigd tot het kwade, dus waarom zou je je daar niet eens lekker aan te buiten gaan, nietwaar? Menselijker kan toch niet.

    Ik heb het trouwens even opgezocht op het net, maar ik kon het niet vinden. Humanisten worden geplaagd door vooruitgangsdenken, dat wel. Maar of dat nu hetzelfde is als goed? Moeder Theresa, die was goed!

    Heiligen (Heiligen zijn toch goed, mag ik veronderstellen?) ben ik eigenlijk voornamelijk tegen gekomen bij de katholieken, dus als er één groep is die denkt dat mensen goed kunnen zijn, dan zijn het wel de katholieken.

    Dus ik vind dat die de schuld moeten krijgen.

    GD Star Rating
    loading...
  6. 10

    Ongeloofwaardige analyse. Er worden heftige aannames gedaan zonder verdere onderbouwing (hoezo valt er weinig tegenin te brengen dat een individu meer waard is dan een ‘samenleving’? Hoe zijn de individuen in die groep meer waard dan die andere?), er worden wilde verbanden gelegd (hoezo is klimaatverandering een indirect gevolg van het humanisme?) en er wordt hiermee een probleem gesignaleerd dat niet bestaat: humanisme voldoet niet meer. Waarom niet, is mij in het geheel niet duidelijk geworden. Specifiek wil ik ingaan op de voorgestelde oplossing voor dat probleem.

    “het antropocentrische wereldbeeld van het humanisme zou vervangen moeten worden door een wereldbeeld waarin een gezamenlijke ecologie voor al het leven op aarde centraal staat en waarin de mens optreedt als de goede rentmeester”

    Hoe de fuck gaat dit beter werken dan het humanisme? Een probleem van het humanisme is volgens de schrijver dat mensen helemaal niet van nature goed zijn en dat deze onvolkomenheid wordt verzwegen. Bedoelt de schrijver te zeggen dat een ‘rentmeester’-ideologie meer recht doet aan de aard van de mens? De mens is toch van nature helemaal geen hoeder van de aarde? Die oplossing gaat precies op hetzelfde vlak verkeerd als het humanisme: zo zijn mensen helemaal niet.

    Ik snap dat een ideologie niet hoofdzakelijk realistisch hoeft te zijn, maar als dat het probleem is van het humanisme, dan is het voorgestelde alternatief nóg idioter.

    GD Star Rating
    loading...
  7. 11

    Sargasso blinkt de laatste tijd wel meer uit in genavelstaar van de verkeerde soort.
    zit iemand in een arena echt te wachten op dit soort oningelicht gewauwel ?
    ik persoonlijk ben helemaal voor het uitpluizen van diezelfde navel, maar hier komt het gepluk niet van de grond.

    kom op Sargasso, je kunt het, topics over dingen-die-ertoe-doen, in plaats van de zinloze, lethargische griesmeel-alledaagsheid.

    GD Star Rating
    loading...
  8. 16

    “Als men alleen kijkt naar het waarheidsgehalte van de humanistische leer, dan zijn we snel klaar: de tegenstanders hebben gelijk. De mens is niet van nature goed en alle mensen zijn ook niet hetzelfde.”

    Wat een prachtig setje stromannen, zeg. Kan zo in een cursusje drogredeneringen.

    GD Star Rating
    loading...
  9. 18

    Wat is er eigenlijk mis met het boeddhisme? Dat heeft tamelijk realistisch beeld van de vermogens en tekortkomingen van de mens, en ook nog eens aandacht voor de wereld om de mens heen.

    GD Star Rating
    loading...
  10. 22

    Ze hebben geen here in de hemel met een vertegenwoordiger op aarde die je verlost van je zonden, dus dan blijf je er maar mee zitten.

    Daar tegenover staat dat ze natuurlijk ook geen duivel hebben, maar een hele duidelijke bron van alle ellende: de begeerte.

    “En verlos ons van onze begeerte.”

    Hoe kom je daar eigenlijk op?
    Boeddhisten zijn toch geen heimelijke humanisten?
    Of wel soms?

    GD Star Rating
    loading...
  11. 24

    Nou, wat L. Brusselman zegt: het artikel is zo fijn vanuit westers perspectief geredeneerd. Dat valt me wel vaker op bij dit soort opstellen. Europese doemdenkers en idealisten vinden elkaar vaak als ze naar de horizon kijken. Alsof er nog steeds geen Amerika of Azië is ontdekt, laat staan dat ze daar zouden kunnen nadenken.

    GD Star Rating
    loading...
  12. 25

    Ik zou dat anders formuleren: het is doordrenkt van een gristelijk waardenpatroon, dat als vanzelfsprekende maatstaf wordt gehanteerd, zonder dat de schrijver zich daarvan bewust lijkt te zijn.

    GD Star Rating
    loading...
  13. 27

    LOL. Liet ik me toch verleiden door de gedachte dat je misschien zelf met een onverwachte en intelligente invalshoek zou komen.

    Flauw grapje hoor.

    GD Star Rating
    loading...
  14. 28

    Het was niet als grap bedoeld. Er is genoeg kritiek op het boeddhisme, dat hoef ik hier toch niet allemaal te herhalen.

    In het kort: boeddhisme, net als andere religies, moedigt aan hoop te stellen in allerlei bovennatuurlijke quatsch, en om te berusten in de sociale orde van het moment.

    Het verweer op die kritiek is meestal een No True Scotsman-argument: het èchte boeddhisme doet dat allemaal niet. Misschien niet, maar het boeddhisme waarin de meeste boeddhisten geloven doet dat wèl.

    GD Star Rating
    loading...
  15. 29

    Als Einstein er niet geweest was, dan hadden we ook al die films niet gehad waarin mensen in de tijd reizen met een snelheid groter dan die van het licht.

    Het beste bewijs dat de relativiteitstheorie van geen kanten klopt.

    GD Star Rating
    loading...
  16. 33

    Als ik het goed begrijp gaat het Boeddhisme over “verlichting” en hoe die staat van bewustzijn te bereiken.

    Meer valt daar eigenlijk niet over te zeggen.

    GD Star Rating
    loading...
  17. 35

    @34 – Het gaat om een variatie op het No True Scotsman-argument: het èchte boeddhisme doet dat allemaal niet.

    Ik weet niet al te veel van de relativiteitstheorie, maar ik meen begrepen te hebben dat Einstein de relatie tussen energie en materie heeft vastgelegd in de formule E=MC2, dat mathematici en natuurkundigen daarmee uit de voeten kunnen en dat empirisch deze relatie ook daadwerkelijk is vastgesteld.

    Je kunt het Einstein toch moeilijk kwalijk nemen wat science fiction schrijvers en Holywood daar allemaal bij verzonnen hebben?

    Het wezen van het Boeddhisme is vrij simpel, zoals ik al stelde, en elke bedoeling om een relatie te leggen met de materiele wereld, of de maatschappij, ontbreekt. Of het moest zijn dat deze een belemmering zou kunnen zijn om het gestelde doel te bereiken.

    Het is dan toch absurd wanneer de volgelingen of de critici dat wel doen?

    Als er geen sprake is van een geloof, maar van een praktisch beginsel, dan zou je de waarheid van de theorie moeten afmeten aan het bedoelde praktische resultaat: werkt het of werkt het niet?

    Niet aan alles wat de mensen er in willen projecteren.

    GD Star Rating
    loading...
  18. 36

    En via de wikipedia met kritek op het boeddhime zijn we dank zij Olav ook weer terug bij het humanisme: “Hitchens changed gears when he wrote in 2010 for the cover of Confession of a Buddhist Atheist, “…Stephen Batchelor adds the universe of Buddhism to the many fields in which received truth and blind faith are now giving way to ethical and scientific humanism, in which lies our only real hope.”
    Moet Kasdorp toch nog eens beter uitleggen wat er aan het humanisme mankeert.

    GD Star Rating
    loading...
  19. 37

    Harm, wat de mensen erin willen projecteren bepaalt natuurlijk wel de inhoud van een religie.

    Wat jij beschrijft is een geïdealiseerde versie van het boeddhisme, ontdaan van mystiek en bovennatuurlijke zaken. Maar dat is niet het boeddhisme waarin de meeste boeddhisten geloven. Of waarmee de lama’s Tibet onder de duim hielden tot Mao de bende (met grof geweld helaas) onder communistisch bestuur plaatste.

    Om maar een voorbeeld te noemen.

    GD Star Rating
    loading...
  20. 38

    Dat vind ik nou een goed voorbeeld hoe je het kind met het badwater kunt weggooien.

    Ik ben zelf atheist, dus dat maakt het altijd wat moeilijk om de juiste woorden te vinden. In dit geval zou ik de analogie gebruiken dat je daarmee “de kerk” bekritiseert, niet de leer.

    Stel nu eens dat je tijdens je leven een ervaring krijgt die je perceptie op de wereld (en daarmee je hele leven) verandert. De meeste mensen zullen toch echt de neiging hebben om het daar met anderen over te hebben, al is het maar om er achter te komen of die ook al zoiets hebben meegemaakt.

    Vergelijk het maar met het roken van een joint (alleen dan veel ingrijpender): het is erg moeilijk om daar met mensen over te praten die nog nooit geblowd hebben, want die begrijpen per definitie niet waar je het over hebt.

    Uiteindelijk kun je niets anders doen dan het recept geven van de manier waarop je tot die ervaring bent gekomen, met de raad om het ook maar eens te proberen.

    Ik beschrijf dus geen geïdealiseerde versie van het boeddhisme, maar in tegendeel de praktische, dat waar het eigenlijk om gaat.

    GD Star Rating
    loading...
  21. 39

    By all accounts the Buddha’s realization of anatta is at the center of the “radical shift in perspective” that was his enlightenment.

    The Buddha said, “Oh, Bhikshu, every moment you are born, decay, and die.” He meant that, every moment, the illusion of “me” renews itself. Not only is nothing carried over from one life to the next; nothing is carried over from one moment to the next. “I” am just a series of thought moments.

    And birth and death are events in time with no “self” attached to them.

    GD Star Rating
    loading...
  22. 42

    Die van mij is van de een of andere kunststof, heeft een pens als een waterbuik en de smakelijkste lach op zijn gezicht die je ooit gezien hebt.

    Het betekent niks, maar ik vind hem toch wel erg leuk.

    GD Star Rating
    loading...
  23. 43

    Loop ik hier in mijn PVV-wijk en elk 10de huis heeft een boedhha in het raam of de tuin. Een PVV-boeddha? Kan. De PVV predikt immers ook de geweldloosheid.

    Kortom: een verbod op het verkopen van boeddha’s in Limburg zou welkom zijn. Maar ja zo lang Stalinista Boedhhista Stassen in Limburg regeert zal dat niet gebeuren.

    Deze foto laat zien dat een potlood dodelijk kan zijn.

    GD Star Rating
    loading...
  24. 48

    Toen zijn persoonlijk draaischijfje stil viel.

    Zien we hier niet een leuk artikel voor Srgss in het verschiet? Foto’s van originele singles, lp’s en ep’s uit de periode 55-75 van reaguurders met een aardig verhaaltje? Of toch?

    Onder het motto is de nostalgie echt dood? We worden immers platgegooid met oude muziek. In docu’s, reclames en films komt alle oude muziek terug, Tot het je neus uitkomt. Nostalgie is niet meer mogelijk.

    GD Star Rating
    loading...
  25. 51

    Een rentmeester is een ander woord voor uitbater of exploitant. Een huisjesmelker is een rentmeester.

    Ik zou daar de toekomst van de wereld niet aan toevertrouwen.

    GD Star Rating
    loading...
  26. 52

    Rentmeesters zijn vanouds ook bosbeheerders. Bijvoorbeeld in Oost-Europa. Denk gerust op een schaal zo groot als Nederland. Mensen die weten welke bomen gekapt moeten en kunnen worden, bijplanten waar het kan en het bos op die manier levend houden zodat het lang gezond en productief blijft. Maar ja, zo’n ambacht is tegenwoordig en in Nederland vrijwel onvoorstelbaar.

    GD Star Rating
    loading...